Кіріспе
Ұлыбритания мен Ирландияда кітап бағасы жүйесі
Кітаптың таза бағасы туралы келісім (NBA) – Ұлыбритания мен Ирландияда Баспагерлер қауымдастығы мен кітап сатушылар арасында кітаптардың қандай бағамен халыққа сатылатынын белгілейтін бағаны бекіту келісімі. Келісім тек бағаны сақтаумен ғана айналысты. Ол 1900 жылдан 1990 жылдарға дейін Ұлыбританияда қолданылды, содан кейін кейбір ірі кітап дүкендері тізбектері одан бас тарды және ол заңсыз деп жарияланды. Ол Ирландияда да толық жойылғанға дейін қолданылды.
Тарих
Ол 1900 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді және кітаптарды келісімдік бағамен сатумен айналысатын бөлшек саудагерлерді қамтыды. Келісілген бағадан төмен сауда жасаған кез келген кітап сатушыға сол баспадан енді кітап жеткізілмейтін болды. 1905 жылы «Таймс» газеті төмен бағада кітап беру клубын құрып, келісімге қарсы шығуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1905 жылы «Білім беру туралы» заң қабылданғаннан кейін, «Баспагерлер қауымдастығы» мектеп кітаптарын «желілік емес» деп санау тәжірибесін енгізді, бұл мектептерге басқа кітаптарға қарағанда артық жеңілдіктер алуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, мемлекеттік кітапханаларға сатып алынған кітаптарға 5%-ға дейін жеңілдік алуға рұқсат беретін келісімдер жасалды. 1962 жылы «Нет-көп кітап келісімі» Шектеуші практикалар сотында қарастырылды, ол НБК индустрия үшін пайдалы екенін шешті, себебі ол баспагерлерге бестселлерлерден түскен қаражатты пайдаланып, маңызды, бірақ сирек оқылатын авторлардың еңбектерін басып шығаруға субсидия беруге мүмкіндік берді. 1991 жылы ірі кітап дүкендер желісі «Диллонс», одан кейін «Уотерстоунс» кейбір кітаптарды жеңілдікпен ұсынуды бастады. Келісім зақымдалған (немесе қолданылған) кітаптарға қатысты болмағандықтан, кез келген себеппен (мысалы, ескірген қорларды немесе жақсы сатылмаған атауларды тазалау үшін) «жаңа» кітаптарды мұқабалық бағадан төмен сатқысы келген дүкендер келісім шарттарын сақтағандай болатын қарапайым стратегияны қолданды: олар кітаптарды қасақана бүлдірді немесе зақымдады. Ең көп қолданылатын екі әдіс – кітаптың мұқабасына тесік салу немесе беттерінің жиегін белгілеу үшін маркер қолдану болды. Маркерді қолдану әдісі ең көп таралған, себебі ол ең аз күш-жігерді қажет етті.
НБА-ның таратылуы
Басшылар қауымдастығы 1991 жылғы Бәсекелестік туралы заң күшіне енгеннен кейін 1992 жылға дейін Ирландия Республикасында NBA-ны қолданды. 1994 жылдың маусым айында Ирландияның Бәсекелестікті қорғау органы Ұлыбритания баспаларының нарықтық үлесі Ирландиядағы бәсекелестікті бұрмалауға жеткілікті деңгейде екендігіне байланысты NBA лицензиясын беруден бас тартты. 1994 жылдың тамызында Ұлыбританияда Әділ сауда кеңсесінің бас директоры келісімді Шектеуші іс-әрекеттер соты қарауы керек деп шешті. 1995 жылдың қыркүйегінде бірнеше ірі баспагерлер (HarperCollins және Random House сияқты) бас тартты, ал 1996 жылдың қыркүйегінде Кітап сатушылар қауымдастығы бұл іске қатыспауға шешім қабылдады. 1997 жылдың наурыз айында Шектеуші іс-әрекеттер соты Нет-Болк келісімінің қоғамдық мүддеге қайшы екенін және демек заңсыз екенін анықтады. NBA жойылғаннан кейін академиялық кітапханалардың осы жаңа сатып алу тәртібін қабылдауы "Жинақ дамыту үшін жеткізушілерді басқару: Ұлыбритания жоғары білімі туралы перспектива" тақырыбында қарастырылған. Келісімнің күшін жою ірі кітап дүкендері желілерін нығайтып, кітап бағасын төмендетті. Бұл сондай-ақ ірі супермаркеттер желілеріне кітап бизнесінің бір бөлігін алуға мүмкіндік берді, олар әдетте ең көп сатылатын таңдаулы атауларды айтарлықтай төмен бағамен ұсынады. 2009 жылға қарай келісімнің күшін жоюдан кейін 500 тәуелсіз кітап дүкені жабылды. Келісім тоқтатылғаннан кейін кітап басылымдары нарығындағы өзгерістердің алғашқы мысалы – АҚШ-қа тиесілі кітап сатушы Borders-тің Books Etc сатып алғаннан кейін британдық жоғары көшеге енуі болды. Алайда, өзгерістердің сәтсіздігі Borders-тің жылдам банкроттығымен көрсетілді, себебі супермаркеттер бағаны төмендету арқылы нарықта жылдам үстемдік құрып, бәсекені жойды. Дегенмен, Германия және Франция сияқты елдерде де нарық шоғырланды және тәуелсіз кітап дүкендерінің саны азайды, онда бекітілген кітап бағасы туралы келісім әлі де күшінде. Бизнестегі шығын көптеген сарапшылардың күткенінен аз болды. 1997 жылы NBA таратылған кезде Ұлыбританияда басылған кітаптардың саны қысқа мерзімге өсті; 1995 жылмен салыстырғанда Ұлыбританияда сатылған кітаптардың көлемі шамамен 30%-ға өсті, бірақ бөлшек сауда бағасы күрт төмендеді.
since the demise of the NBA is the focus of "Managing suppliers for collection development: the UK higher education perspective." The collapse of the Agreement strengthened large bookstore chains and reduced book prices. It also paved the way for the large supermarket chains to take a chunk of the book business, typically offering a small number of best selling titles at deeply discounted prices. As of 2009, 500 independent bookshops had closed since the demise of the agreement. An early example of the changes in the book publishing markets following the termination of the agreement was the entry of the US owned booksellers Borders into the British high street, following their purchase of Books Etc, but the failure of the changes was demonstrated by the rapid bankruptcy of Borders, as the supermarkets rapidly dominated the market with loss leading price discounting, wiping out the competition. However, market concentration and a demise of independent bookshops also took place in economies such as Germany and France where a fixed book price agreement is still in place. The loss in business was smaller than predicted by many commentators. The number of titles published in the UK briefly increased when the NBA was dissolved in 1997; the volume of books sold in the UK increased temporarily by about 30% compared to 1995, but the retail prices collapsed.