Кіріспе
Солтүстік-шығыс Еуропадағы көл, Эстония мен Ресей шекарасында орналасқан. Пеипус көлі – Еуропадағы трансшекаралық ең үлкен көл, Эстония мен Ресей арасындағы халықаралық шекарада жатыр. Көл Ладога және Онега (Ресей), Венерн (Швеция) және Сайма (Финляндия) көлдерінен кейін Еуропадағы бесінші үлкен көл болып табылады. Көл – соңғы мұз дәуірінде үлкен, көпжылдық арктикалық мұздықтардың табанында су жиналатын қалдық. Оның ауданы шамамен құрайды, орташа тереңдігі – 7 метр, ең терең нүктесі – 7 метр. Көлде бірнеше арал бар және ол үш бөліктен тұрады:
Lake Peipus is the largest trans boundary lake in Europe, lying on the international border between Estonia and Russia. The lake is the fifth largest in Europe after Lake Ladoga and Lake Onega (in Russia), Lake Vänern (in Sweden), and Lake Saimaa (in Finland). The lake is a remnant of water regularly collecting at the foot of large, perennial arctic ice sheets during recent ice ages. It covers , and it has an average depth of , the deepest point being The lake has several islands and consists of three parts:
Lake Peipus / Chudskoye (, [[:ru:Чудское озеро), the northern part of the lake, with an area of (73%)
Lake Pihkva / Pskovskoye (, [[:ru:Псковское озеро), the southern part of the lake (area or 20%)
Lake Lämmi / Tyoploye (, [[:ru:Тёплое озеро), the sound connecting the other two parts of the lake (area or 7%)
The lake is used for fishing and recreation, but suffered from environmental degradation from Soviet era agriculture. Some 30 rivers and streams discharge into Lake Peipus, the two largest of which are the Velikaya and Emajõgi. The lake drains into the Gulf of Finland via the Narva River. On 5 April 1242, the frozen lake was the site of the Battle on the Ice (also known as the Battle of Lake Peipus) between the armies of the Novgorod Republic and the Teutonic Order.
Пеипус / Чудское (,), көлдің солтүстік бөлігі, ауданы (73%)
Пыхква / Псковское (,), көлдің оңтүстік бөлігі (ауданы немесе 20%)
Ламми / Тёплое (,), көлдің басқа екі бөлігін байланыстыратын бұғаз (ауданы немесе 7%)
Lake Peipus is the largest trans boundary lake in Europe, lying on the international border between Estonia and Russia. The lake is the fifth largest in Europe after Lake Ladoga and Lake Onega (in Russia), Lake Vänern (in Sweden), and Lake Saimaa (in Finland). The lake is a remnant of water regularly collecting at the foot of large, perennial arctic ice sheets during recent ice ages. It covers , and it has an average depth of , the deepest point being The lake has several islands and consists of three parts:
Lake Peipus / Chudskoye (, [[:ru:Чудское озеро), the northern part of the lake, with an area of (73%)
Lake Pihkva / Pskovskoye (, [[:ru:Псковское озеро), the southern part of the lake (area or 20%)
Lake Lämmi / Tyoploye (, [[:ru:Тёплое озеро), the sound connecting the other two parts of the lake (area or 7%)
The lake is used for fishing and recreation, but suffered from environmental degradation from Soviet era agriculture. Some 30 rivers and streams discharge into Lake Peipus, the two largest of which are the Velikaya and Emajõgi. The lake drains into the Gulf of Finland via the Narva River. On 5 April 1242, the frozen lake was the site of the Battle on the Ice (also known as the Battle of Lake Peipus) between the armies of the Novgorod Republic and the Teutonic Order.
Көл балық аулау және демалыс үшін пайдаланылады, бірақ Кеңес дәуіріндегі ауыл шаруашылығынан туындаған экологиялық бұзылудан зардап шекті. Пеипус көліне 30-ға жуық өзен мен арна құяды, олардың ең ірілері – Великая және Эмайоги. Көл Нарва өзені арқылы Фин шығанағына құяды. 1242 жылдың 5 сәуірінде мұз басып қалған көлде Новгород Республикасы мен Тевтон орденінің әскерлері арасындағы Мұз шайқасы (Пеипус көлінің шайқасы деп те аталады) болды.
Lake Peipus is the largest trans boundary lake in Europe, lying on the international border between Estonia and Russia. The lake is the fifth largest in Europe after Lake Ladoga and Lake Onega (in Russia), Lake Vänern (in Sweden), and Lake Saimaa (in Finland). The lake is a remnant of water regularly collecting at the foot of large, perennial arctic ice sheets during recent ice ages. It covers , and it has an average depth of , the deepest point being The lake has several islands and consists of three parts:
Lake Peipus / Chudskoye (, [[:ru:Чудское озеро), the northern part of the lake, with an area of (73%)
Lake Pihkva / Pskovskoye (, [[:ru:Псковское озеро), the southern part of the lake (area or 20%)
Lake Lämmi / Tyoploye (, [[:ru:Тёплое озеро), the sound connecting the other two parts of the lake (area or 7%)
The lake is used for fishing and recreation, but suffered from environmental degradation from Soviet era agriculture. Some 30 rivers and streams discharge into Lake Peipus, the two largest of which are the Velikaya and Emajõgi. The lake drains into the Gulf of Finland via the Narva River. On 5 April 1242, the frozen lake was the site of the Battle on the Ice (also known as the Battle of Lake Peipus) between the armies of the Novgorod Republic and the Teutonic Order.
Атауы
Peipus атауының шығу тегі белгісіз, бірақ оны Peipiä көлі (Копанское озеро) және оның жағалауындағы Peipiä ауылымен, сондай-ақ Онега шығанағына жақын орналасқан Peipozero (Пейпозеро) көлімен салыстыруға болады. Пауль Аристо бұл атаудың фин тілдеріне дейінгі кезеңге жататындығын айтса, Юлиус Магист оны peipo немесе peippu сөздерімен ('қарғазық' немесе басқа да ән салайтын құс) немесе Votic тіліндегі põippõ ('тауық') сөзімен байланыстырды. Ал Агеева, Руфь Александровна латыш тіліндегі piepe және литва тіліндегі pepis ('ылғал, саңырауқұлақ') сөздерімен салыстыра отырып, бұл атаудың балтық тілдеріне тән екенін ұсынды. Орыс тіліндегі Чудское озеро (Чудское озеро) атауы "Чуд көлі" (яғни "эстон көлі") деген мағынаны білдіреді; Чуд (чудь) этнонимі қазіргі Эстония, Карелия және Солтүстік-Батыс Ресейде өмір сүрген түрлі фин халықтарын атау үшін қолданылған. Палеозой дәуірінде, 300-400 миллион жыл бұрын, бүкіл қазіргі Фин шығанағы аумағы теңізбен жабылған. Оның қазіргі бедері мұздықтардың әрекеті нәтижесінде қалыптасты, соның ішінде Вайхсель мұздығының соңғысы шамамен 12 000 жыл бұрын аяқталды.
Флора мен фауна
Көлде 54 түрлі жағалаулық су өсімдігі өседі, оның ішінде қамыс, каламус (Acorus calamus), құрақ, шөп, тар құрақ (Typha angustifolia) және су пиязы (Sium latifolium). Су бетінде қалқып өсетін өсімдіктер сирек кездеседі және олардың үш түрі ғана бар: садақ басы, сары лилия және су түйіні. Көлде шабақ, судақ, көкбалық, жайын, ақ балық, мүйіз балық және басқа да балық түрлері қоныстанды. Пейпус көлі Бевиктің аққуының (Cygnus columbianus) маңызды тоқтау орнының бірі болып табылады. Аққулар орыс Арктикасындағы көктемдеу орындарынан ұшып келеді және көл көптеген аққулар үшін алғашқы тоқтау орны болып табылады. Бевиктің аққулары жанармай толтырмастан ұзаққа ұша алмайды, сондықтан олар көлге жеткенде өздерінің төзімділік шегіне жақын болады.
Экология
Көл алабының экологиялық жағдайы, жалпы алғанда, қанағаттанарлық – су көбінесе I және II (таза) санаттарына жатады, ал кейбір өзендерде фосфордың жоғары мөлшеріне байланысты III санатқа жатады. Өзендердің су жағдайы 2001–2007 жылдардан бері жақсарған, бірақ көк жасыл балдырлардың саны артып келеді. Пейпус көлінің басты мәселесі – оның эвтрофикациясы.
Экономика
Жағалауда орналасқан қалалар салыстырмалы түрде кішкентай, олардың ішінде Муствее (халық саны 1610 адам), Каласте (1260 адам) және Гдов (4400 адам) бар. Ең ірі қала – Псков (халық саны 202 000 адам) көлден бастау алатын Великая өзенінің жағасында орналасқан. Көлдің көркем жағалаулары туризм мен демалыс үшін танымал орын, онда бірнеше туристік лагерь мен санаторийлер жұмыс істейді.
Тарих
1242 жылы Пейпус көлінің оңтүстік бөлігінде маңызды тарихи шайқас болды, онда Тевтон орденінің рыцарлары Александр Невский бастаған Новгород әскерлерінен жеңілді. Шайқас көбінесе көлдің мұз үстінде өткендіктен, оны «Мұз үстіндегі шайқас» деп атайды. Көлдегі ең ірі қала – Псков, ол Ресейдегі ең көне қалалардың бірі болып саналады және Лаврентий кодексіндегі бірінші жылнамада кем дегенде 903 жылдан бері белгілі. Қала белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке ие болды, бірақ Новгород, Литва және Мәскеу княждығы көршілес елдердің ықпалында болды, соңында Ресей мемлекетінің құрамына кірді. Қалада бірнеше тарихи ғимарат сақталған, олардың ішінде Мирожский монастыры (1156 ж., онда 14-17 ғасырлардағы танымал фрескалар бар), бес күмбезді Троица соборы бар Псков Кремлі (14-17 ғасырлар), Иваново шіркеулері (1243 жылға дейін), Снетогорский монастыры (13 ғасыр), Василий шіркеуі (1413), Косма мен Дамиан шіркеуі (1462), Георгий шіркеуі (1494) және тағы да басқалары бар. Гдов 1431 жылы бекініс ретінде салынды және 1780 жылы қала мәртебесін алды; тарихи Гдов Кремлінен үш қабырға ғана қалды. Каласте 18 ғасырда Новгород аймағынан қашқан Ескі нанымдылар (старообрядшылар) құрды, қалада әлі де жұмыс істейтін орыс православие шіркеуі бар. Каластеге жақын жерде девон құмды тастың ірі жартастары орналасқан, олардың ұзындығы және ең жоғары биіктігі 15 метрге жетеді, сонымен қатар бірнеше үңгірлер және Эстониядағы ең ірі қарлығаштардың бірінің қонысы бар.