Кіріспе

Солтүстік мифологиясындағы айдаһар немесе жылан тәрізді құбыжық. XI ғасырдағы Швециядағы рун тастарында жиі кездесетін танымал бейне.

Этимология

Lindworm ерте ортағасырлық герман тілдерінен (Ежелгі жоғарғы неміс: lintwurm, Ежелгі төменгі неміс: lindworm, Орта голланд: lindeworm, Ежелгі норвег: linnormr, Ежелгі швед: lindormber) шыққан, мүмкін, “linþawurmiz” сияқты протогерман түрінен. Атауы герман тіліндегі lind сөзін және құртты біріктіреді, соңғысы "жылан, айдаһар" деген мағынаны білдіреді (герман айдаһарына қараңыз). "Линд" префиксінің мағынасы да белгісіз, мүмкін Proto Germanic сөзі *linþia "икемді" дегенді білдіреді, немесе Ежелгі даниялық/Ежелгі саксон тілдеріндегі lithi, Ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі lindi, "жұмсақ, икемді" (Орта неміс және төменгі неміс тілдерінде linde, неміс тілінде lind, (ge)linde), Ежелгі ағылшын тілінде liðe (ағылшын тілінде lithe, "шапшаң"), немесе Ежелгі швед тіліндегі linde (қазіргі швед тілінде linda) сияқты, lind және linn префиксі ретінде "оралу", "айналу" мағынасында қолданылған. Бұл термин Орта неміс тілінде lintwurm, Ежелгі швед тілінде lindormber (қазіргі швед тілінде lindorm, қазіргі дания тілінде lindorm) түрінде кездеседі, қарапайым түрде "линд жыланы" дегенді білдіреді. Ежелгі исланд тілінде linnormr термині германиялық дереккөздерді Þiðreks сагасын (кейінгі 13 ғасылдан континенттен бейімделген скандинавтық ерлік сагасы) жасау үшін қолданылған.

Портреттер

Линдворттың бейнесі елдерге және олар кездесетін әңгімелерге қарай өзгереді.

Шведтік линдворт (линдорм)

Скандинавия фольклорында, әсіресе швед фольклорында, линдқұрттар дәстүрлі түрде аяқтары жоқ, орманның тереңіне жартастар арасында тіршілік ететін алып орман жыландары ретінде бейнеленеді. Олардың денесі қараңғы, ал ішкі жағы ақшыл болады. Денесінің жотасында балыққа ұқсас арқа қанаттары немесе аттың жалындай маңдайшасы болады, кейде оны "жалмаңдай жылан" (манорм) деп атайды. Қорғану және шабуыл үшін олар жауды соқыр ететін, иісі жаман сүт тәрізді затты шашырата алады. Линдқұрттардың жұмыртқалары липа ағашының (линд) қабығының астына салынады, және олардан шыққаннан кейін тас үйінділеріне тығылып, мекендейді. Гилтен Каваллиус швед ғалымдарының сықақтарына ұшырады, ал ешкім сыйлыққа қол жеткізе алмағандықтан, бұл криптозоологиялық жеңіліспен аяқталды. Смаландта линдқұрттардың бар екендігі туралы әңгімелер көп ұзамай тоқтап қалды.

Орталық Еуропалық линдворт (линдворт)

Орталық Еуропада линдқұрт көбінесе айдаһарға немесе оған ұқсас жаратылысқа ұқсайды. Ол әдетте қабыршақты, жылан тәрізді денемен, айдаһардың басымен және екі тырнақты алдыңғы аяқтарымен, кейде қанаттарымен де кездеседі. Мысалы, 16 ғасырдағы Австрияның Клагенфурт қаласындағы Линдвурм фонтанындағы линдқұрт мүсіні төрт аяғы мен екі қанаты бар. Көптеген аяқтары бар бейнелер линдқұрттардың екі аяғымен емес, вайверн сияқты жүрмейтінін, ал қоңызша сияқты қозғалатынын көрсетеді: олар жылан сияқты сырғанап, қолдарын итеру үшін пайдаланады.

Шалқар құрттарының бұтақтары (гуивр, вуивр, виверн)

Солтүстік және Орталық Еуропадан тыс, қанатты линдқұрттың бірнеше туысқан түрлері бар, мысалы, француздық гивр және белгілі бір деңгейде британдық виверн. Француздық гивр, ертеректе воувр деп аталған, дәстүрлі линдқұрттарға қарағанда көбірек ажыдаһар сияқты, ал британдық виверн – толыққанды ажыдаар болып саналады. Бұл терминдердің түбі латын тіліндегі vīpera – "ілби, улы жылан" деген сөзден шыққан.

Геральдикада

XIX ғасырдағы ағылшын археологы Чарльз Бутеллдің айтуынша, геральдикадағы линдворт – негізінен "қанаты жоқ айдаһар". Неміс тарихшысы Максимилиан Грицнер берген тағы бір геральдикалық анықтама бойынша, ол әдеттегі екі аяқ орнына "төрт аяғы бар айдаһар", сондықтан салыстырмалы түрде кішкентай қанаттары бар суреттері де кездеседі.

Әңгімелерде

13 ғасырдағы австриялық аңыз Клагенфурт маңындағы линдқұрт туралы баяндайды. Өзен бойындағы саяхатшыларға су тасқыны қауіп төндірді, және осының себебі линдқұрт деп есептелді. Бір герцог оны ұстаған әркімге сыйлық ұсынды, сондықтан бірнеше жас жігіттер бұқаны тізбекке байлады. Линдқұрт бұқаны жұтқанда, оны балық аулағандай тізбектеп, өлтірді. Линдқұрттың түлеген терісі адамның табиғат және медицина туралы білімін арттырады деп сендірілді. Лэмбтон құрты туралы аңызда, "саламандр" басы бар жылан тәрізді құбыжық Уэр өзенінен ұсталып, құдыққа тасталды. 3-4 жыл өткен соң, ол Дарем ауылдарын қорқытып, оны ұстаған дворян крестонос жорығында болды. Оралғаннан кейін, ол қабыршақты зәрлі киім және жыланды өлтіру туралы нұсқау алды, содан кейін ол кездесетін алғашқы тірі нәрсені өлтіруі керек еді. Әкесі линдқұрт өлтірілгеннен кейін, сол мақсат үшін итті босатуды ұйымдастырды, бірақ итті босатудың орнына, әкесі ұлына жүгіріп барды, осылайша ұлының әке өлтіруден бас тартуынан туған қарғысқа ұшырады. Брам Стокер бұл аңызды "Ақ құрттың қонысы" атты әңгімесінде пайдаланды. Бұрын "ақ құртты" көру жақсылықтың белгісі деп есептелген. Скандинавиялық фольклордағы 19 ғасырлық "Принц Линдворм" (сондай-ақ "Король Линдворм") ертегісінде, бір патшайымның екі туының бірі ретінде "жартылай адам, жартылай жылан" линдқұрт туады. Баласыздығын жеңу үшін, ол екі пияз жеуге кеңес берген қарт әйелдің кеңесіне құлақ қойды. Бірінші пиязды қабықтан айырмағандықтан, бірінші егіз линдқұрт болып дүниеге келді. Екінші егіз әр жағынан да мінсіз болды. Ол өсіп, келін іздеуге шыққанда, кіші інісі үйленгенше, оған да келін табуды талап етті. Таңдалған қыздардың ешқайсысы оны ұнатпағандықтан, ол бағушының қызын, сол қарт әйелмен сөйлескен қызды, барлық киімдерін киіп, оған үйленуге дейін жеп қойды. Линдқұрт оған киімдерін шешуді бұйырды, бірақ ол әрбір киім үшін одан бір терісін тастауын талап етті. Соңында, соңғы терісінің астынан оның адамдық пішіні ашылды. Кейбір нұсқаларында линдқұрттың егізі туралы айтылмайды, ал болжаушының жынысы әртүрлі. 1952 жылғы К.С. Льюис жазған "Таң атқанның саяхаты" романында осыған ұқсас оқиға кездеседі. Принц Линдворм туралы ертегі – қызға жыланға немесе басқа жылан тәрізді жаратылысқа айналған ханзаданы күйеу ретінде ұсыну туралы көптеген әңгімелердің бір бөлігі (ATU 433B, "Ханзада жылан ретінде"; "Король Линдворм"). Швейцарияның қысқаша ертегісінде Линдқұрт Грабс маңындағы аймақты қорқытады. "Ол ағаш діңінің сияқты үлкен, қою қызыл түсті және табиғатына сәйкес, өте қатыгез болды". Оны жеті жыл бойы сүтпен қоректендірілген және мүйіздеріне ілмектер байланған бұқа жеңіп алды. Бір қызға бұқаны Линдқұртқа жеткізу міндеті жүктелді. Құбыжық жеңілгеннен кейін, ашулы бұқа тік жардан секіріп түсті, бірақ қыз аман қалды. Басқа бір ертегіде сиыр бағушы Линдқұрт тұратын үңгірге құлайды. Оны жеудің орнына, Линдқұрт оның азық-түлік көзімен – сұйық алтынның бұлағымен бөліседі. Жеті жылдан кейін оларды Венециялық адам тауып алып, Линдқұртты байлап қояды. Сиыр бағушы Линдқұртты босатып, ол венециялықты өлтіріп, кетеді. Сиыр бағушы үйіне қайтқанда оны ешкім танымайды және ол енді адам тамағын ұнатпайды.