Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік мифологиясындағы айдаһар немесе жылан тәрізді құбыжық. XI ғасырдағы Швециядағы рун тастарында жиі кездесетін танымал бейне.
Dragon or serpent monster in Nordic mythology
the popular motif found on runestones in 11th century Sweden
Этимология
Lindworm ерте ортағасырлық герман тілдерінен (Ежелгі жоғарғы неміс: lintwurm, Ежелгі төменгі неміс: lindworm, Орта голланд: lindeworm, Ежелгі норвег: linnormr, Ежелгі швед: lindormber) шыққан, мүмкін, “linþawurmiz” сияқты протогерман түрінен. Атауы герман тіліндегі lind сөзін және құртты біріктіреді, соңғысы "жылан, айдаһар" деген мағынаны білдіреді (герман айдаһарына қараңыз). "Линд" префиксінің мағынасы да белгісіз, мүмкін Proto Germanic сөзі *linþia "икемді" дегенді білдіреді, немесе Ежелгі даниялық/Ежелгі саксон тілдеріндегі lithi, Ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі lindi, "жұмсақ, икемді" (Орта неміс және төменгі неміс тілдерінде linde, неміс тілінде lind, (ge)linde), Ежелгі ағылшын тілінде liðe (ағылшын тілінде lithe, "шапшаң"), немесе Ежелгі швед тіліндегі linde (қазіргі швед тілінде linda) сияқты, lind және linn префиксі ретінде "оралу", "айналу" мағынасында қолданылған. Бұл термин Орта неміс тілінде lintwurm, Ежелгі швед тілінде lindormber (қазіргі швед тілінде lindorm, қазіргі дания тілінде lindorm) түрінде кездеседі, қарапайым түрде "линд жыланы" дегенді білдіреді. Ежелгі исланд тілінде linnormr термині германиялық дереккөздерді Þiðreks сагасын (кейінгі 13 ғасылдан континенттен бейімделген скандинавтық ерлік сагасы) жасау үшін қолданылған.
Lindworm derives from early medieval Germanic languages (Old High German: lintwurm, Old Low German: lindworm, Middle Dutch: lindeworm, Old Norse: linnormr, Old Swedish: lindormber) of uncertain origin, possibly from a Proto Germanic form akin to “linþawurmiz”. The name compounds Germanic lind with worm, the latter meaning "snake, dragon" (see Germanic dragon). The meaning of prefix "lind" is also of uncertainty, perhaps from the Proto Germanic adjective *linþia meaning "flexible", or perhaps by way of Old Danish/Old Saxon lithi, Old High German lindi, "soft, mild" (Middle High and Low German linde, German lind, (ge)linde), Old English liðe (English lithe, "agile"), alternatively something akin to Old Swedish linde (modern Swedish linda), existing as prefix lind and linn , meaning "to wind", "to turn coils around something". The term occurs in Middle High German as lintwurm, Old Swedish as lindormber (modern Swedish lindorm, modern Danish lindorm), simply meaning "lind snake". In Old Icelandic, the term linnormr was used to translate German sources to produce Þiðreks saga (an Old Norse chivalric saga adapted from the Continent from the late 13th c.)
Портреттер
Линдворттың бейнесі елдерге және олар кездесетін әңгімелерге қарай өзгереді.
Lindworm portrayals vary across countries and the stories in which they appear.
Шведтік линдворт (линдорм)
Скандинавия фольклорында, әсіресе швед фольклорында, линдқұрттар дәстүрлі түрде аяқтары жоқ, орманның тереңіне жартастар арасында тіршілік ететін алып орман жыландары ретінде бейнеленеді. Олардың денесі қараңғы, ал ішкі жағы ақшыл болады. Денесінің жотасында балыққа ұқсас арқа қанаттары немесе аттың жалындай маңдайшасы болады, кейде оны "жалмаңдай жылан" (манорм) деп атайды. Қорғану және шабуыл үшін олар жауды соқыр ететін, иісі жаман сүт тәрізді затты шашырата алады. Линдқұрттардың жұмыртқалары липа ағашының (линд) қабығының астына салынады, және олардан шыққаннан кейін тас үйінділеріне тығылып, мекендейді. Гилтен Каваллиус швед ғалымдарының сықақтарына ұшырады, ал ешкім сыйлыққа қол жеткізе алмағандықтан, бұл криптозоологиялық жеңіліспен аяқталды. Смаландта линдқұрттардың бар екендігі туралы әңгімелер көп ұзамай тоқтап қалды.
In Nordic folklore, specifically Swedish folklore, lindworms traditionally appear as giant forest serpents without limbs, living between the rocks deep in the forest. They are said to be dark in color with a brighter underside. Along the spine it is said to have either fish like dorsal fins or horse like mane, sometimes being called a "mane snake" (manorm). For defence and attack it can spit out a foul milk like substance which can blind enemies. Lindworm eggs are said to be laid under the bark of linden trees (lind) and once hatched they slither away and make a home in some pile of rocks. Hyltén Cavallius came to be ridiculed by Swedish scholars and as no one ever managed to claim the reward it resulted in a cryptozoological defeat. Rumours of the existence of lindworms in Småland soon abated.
Орталық Еуропалық линдворт (линдворт)
Орталық Еуропада линдқұрт көбінесе айдаһарға немесе оған ұқсас жаратылысқа ұқсайды. Ол әдетте қабыршақты, жылан тәрізді денемен, айдаһардың басымен және екі тырнақты алдыңғы аяқтарымен, кейде қанаттарымен де кездеседі. Мысалы, 16 ғасырдағы Австрияның Клагенфурт қаласындағы Линдвурм фонтанындағы линдқұрт мүсіні төрт аяғы мен екі қанаты бар. Көптеген аяқтары бар бейнелер линдқұрттардың екі аяғымен емес, вайверн сияқты жүрмейтінін, ал қоңызша сияқты қозғалатынын көрсетеді: олар жылан сияқты сырғанап, қолдарын итеру үшін пайдаланады.
In Central Europe the lindworm usually resembles a dragon or similar. It generally appears with a scaly serpentine body, dragon's head and two clawed forelimbs, sometimes also with wings. Some examples, such as the 16th century lindworm statue at Lindwurm Fountain in Klagenfurt, Austria, has four limbs and two wings. Most limbed depictions imply lindworms do not walk on their two limbs like a wyvern, but move like a mole lizard: they slither like a snake and use their arms for traction.
Солтүстік және Орталық Еуропадан тыс, қанатты линдқұрттың бірнеше туысқан түрлері бар, мысалы, француздық гивр және белгілі бір деңгейде британдық виверн. Француздық гивр, ертеректе воувр деп аталған, дәстүрлі линдқұрттарға қарағанда көбірек ажыдаһар сияқты, ал британдық виверн – толыққанды ажыдаар болып саналады. Бұл терминдердің түбі латын тіліндегі vīpera – "ілби, улы жылан" деген сөзден шыққан.
There exist several related offshoots of the winged lindworm outside Northern and Central Europe, such as the French guivre, and to some extent the British wyvern. The French guivre, earlier vouivre, are more dragon like than the traditional lindworms while the British wyvern is canonically a full fledged dragon. These terms are ultimately derived from Latin vīpera "adder, poisonous snake".
Геральдикада
XIX ғасырдағы ағылшын археологы Чарльз Бутеллдің айтуынша, геральдикадағы линдворт – негізінен "қанаты жоқ айдаһар". Неміс тарихшысы Максимилиан Грицнер берген тағы бір геральдикалық анықтама бойынша, ол әдеттегі екі аяқ орнына "төрт аяғы бар айдаһар", сондықтан салыстырмалы түрде кішкентай қанаттары бар суреттері де кездеседі.
According to the 19th century English archaeologist Charles Boutell, a lindworm in heraldry is basically "a dragon without wings". A different heraldic definition by German historian Maximilian Gritzner was "a dragon with four feet" instead of usual two, so that depictions with comparatively smaller wings exist as well.
Әңгімелерде
13 ғасырдағы австриялық аңыз Клагенфурт маңындағы линдқұрт туралы баяндайды. Өзен бойындағы саяхатшыларға су тасқыны қауіп төндірді, және осының себебі линдқұрт деп есептелді. Бір герцог оны ұстаған әркімге сыйлық ұсынды, сондықтан бірнеше жас жігіттер бұқаны тізбекке байлады. Линдқұрт бұқаны жұтқанда, оны балық аулағандай тізбектеп, өлтірді. Линдқұрттың түлеген терісі адамның табиғат және медицина туралы білімін арттырады деп сендірілді. Лэмбтон құрты туралы аңызда, "саламандр" басы бар жылан тәрізді құбыжық Уэр өзенінен ұсталып, құдыққа тасталды. 3-4 жыл өткен соң, ол Дарем ауылдарын қорқытып, оны ұстаған дворян крестонос жорығында болды. Оралғаннан кейін, ол қабыршақты зәрлі киім және жыланды өлтіру туралы нұсқау алды, содан кейін ол кездесетін алғашқы тірі нәрсені өлтіруі керек еді. Әкесі линдқұрт өлтірілгеннен кейін, сол мақсат үшін итті босатуды ұйымдастырды, бірақ итті босатудың орнына, әкесі ұлына жүгіріп барды, осылайша ұлының әке өлтіруден бас тартуынан туған қарғысқа ұшырады. Брам Стокер бұл аңызды "Ақ құрттың қонысы" атты әңгімесінде пайдаланды. Бұрын "ақ құртты" көру жақсылықтың белгісі деп есептелген. Скандинавиялық фольклордағы 19 ғасырлық "Принц Линдворм" (сондай-ақ "Король Линдворм") ертегісінде, бір патшайымның екі туының бірі ретінде "жартылай адам, жартылай жылан" линдқұрт туады. Баласыздығын жеңу үшін, ол екі пияз жеуге кеңес берген қарт әйелдің кеңесіне құлақ қойды. Бірінші пиязды қабықтан айырмағандықтан, бірінші егіз линдқұрт болып дүниеге келді. Екінші егіз әр жағынан да мінсіз болды. Ол өсіп, келін іздеуге шыққанда, кіші інісі үйленгенше, оған да келін табуды талап етті. Таңдалған қыздардың ешқайсысы оны ұнатпағандықтан, ол бағушының қызын, сол қарт әйелмен сөйлескен қызды, барлық киімдерін киіп, оған үйленуге дейін жеп қойды. Линдқұрт оған киімдерін шешуді бұйырды, бірақ ол әрбір киім үшін одан бір терісін тастауын талап етті. Соңында, соңғы терісінің астынан оның адамдық пішіні ашылды. Кейбір нұсқаларында линдқұрттың егізі туралы айтылмайды, ал болжаушының жынысы әртүрлі. 1952 жылғы К.С. Льюис жазған "Таң атқанның саяхаты" романында осыған ұқсас оқиға кездеседі. Принц Линдворм туралы ертегі – қызға жыланға немесе басқа жылан тәрізді жаратылысқа айналған ханзаданы күйеу ретінде ұсыну туралы көптеген әңгімелердің бір бөлігі (ATU 433B, "Ханзада жылан ретінде"; "Король Линдворм"). Швейцарияның қысқаша ертегісінде Линдқұрт Грабс маңындағы аймақты қорқытады. "Ол ағаш діңінің сияқты үлкен, қою қызыл түсті және табиғатына сәйкес, өте қатыгез болды". Оны жеті жыл бойы сүтпен қоректендірілген және мүйіздеріне ілмектер байланған бұқа жеңіп алды. Бір қызға бұқаны Линдқұртқа жеткізу міндеті жүктелді. Құбыжық жеңілгеннен кейін, ашулы бұқа тік жардан секіріп түсті, бірақ қыз аман қалды. Басқа бір ертегіде сиыр бағушы Линдқұрт тұратын үңгірге құлайды. Оны жеудің орнына, Линдқұрт оның азық-түлік көзімен – сұйық алтынның бұлағымен бөліседі. Жеті жылдан кейін оларды Венециялық адам тауып алып, Линдқұртты байлап қояды. Сиыр бағушы Линдқұртты босатып, ол венециялықты өлтіріп, кетеді. Сиыр бағушы үйіне қайтқанда оны ешкім танымайды және ол енді адам тамағын ұнатпайды.
An Austrian tale from the 13th century tells of a lindworm that lived near Klagenfurt. Flooding threatened travelers along the river, and the presence of the lindworm was blamed. A duke offered a reward to anyone who could capture it and so some young men tied a bull to a chain, and when the lindworm swallowed the bull, it was hooked like a fish and killed. The shed skin of a lindworm was believed to greatly increase a person's knowledge about nature and medicine. A serpentine monster with the head of a "salamander" features in the legend of the Lambton Worm, a serpent caught in the River Wear and dropped in a well, which 3–4 years thence, terrorized the countryside of Durham while the nobleman who caught it was at the Crusades. Upon return, he received spiked armour and instructions to kill the serpent, but thereafter to kill the next living thing he saw. His father arranged that after the lindworm was killed, a dog would be released for that purpose; but instead of releasing the dog the nobleman's father ran to his son, and so incurred a malediction by the son's refusal to commit patricide. Bram Stoker used this legend in his short story Lair of the White Worm. The sighting of a "whiteworm" once was thought to be an exceptional sign of good luck. In the 19th century tale of "Prince Lindworm" (also "King Lindworm") from Scandinavian folklore, a "half man half snake" lindworm is born, as one of twins, to a queen, who, in an effort to overcome her childlessness, followed the advice of an old crone who instructed her to eat two onions. As she did not peel the first onion, the first twin was born a lindworm. The second twin is perfect in every way. When he grows up and sets off to find a bride, the lindworm insists that a bride be found for him before his younger brother can marry. Because none of the chosen maidens are pleased by him, he eats each one until a shepherd's daughter who spoke to the same crone is brought to marry him, wearing every dress she owns. The lindworm tells her to take off her dress, but she insists that he shed a skin for each dress she removes. Eventually, his human form is revealed beneath the last skin. Some versions of the story omit the lindworm's twin, and the gender of the soothsayer varies. A similar tale occurs in the 1952 novel The Voyage of the Dawn Treader by C. S. Lewis. The tale of Prince Lindworm is part of a multiverse of tales in which a maiden is betrothed or wooed by a prince enchanted to be a snake or other serpentine creature (ATU 433B, "The Prince as Serpent"; "King Lindworm"). In a short Swiss tale, a Lindworm terrorises the area around Grabs. "It was as big as a tree trunk, dark red in colour and, according to its nature, extraordinarily vicious". It was defeated by a bull that had been fed milk for seven years and had hooks attached its horns. A girl, who had committed an offense, was tasked with bringing the bull to the Lindworm. After the beast was defeated, the enraged bull threw itself off a cliff, but the girl survived. In another tale, a cowherd falls into a cave where a Lindworm lives. Instead of eating him, the Lindworm shares his food source, a spring of liquid gold. After seven years, they are discovered by a Venetian who hauls up the Lindworm and ties it up. The cowherd releases the Lindworm, who kills the Venetian and then leaves. When the cowherd goes home, no one recognizes him and he no longer likes human food.