Кіріспе

Ұзын, салыстырмалы түрде кең су айдыны, екі үлкен су айдынын байланыстыратын жалпы географиялық термин. Географияда саунд – әдетте теңізге немесе мұхитқа қосылған кіші су айдыны. Саунд бұғаздан терең, фьордтан кеңірек болуы мүмкін; немесе екі құрлықтың арасындағы теңіз немесе мұхит арнасы, мысалы, бұғаз; сондай-ақ, кедергілі арал мен материк арасындағы лагуна.

Шолу

Дауыс көбінесе өзен аңғарын су басып, теңіздің кеңеюінен пайда болады. Бұл ұзынша ойысқа алып келеді, онда аңғардың еңістері теңіз деңгейіне дейін төмендеп, су астында жалғасады, еңіс теңіз түбін құрайды. Мұндай ойыстарды риа деп атау дұрыс. Жаңа Зеландиядағы Марлбороу дауыстары осы құрылымның жақсы мысалы. Кейде дауыс мұздық жағалауға аңғар қазып, сосын шегінуінен немесе теңіздің мұздық аңғарына енуінен пайда болады. Мұздық қалыптасқан дауыстың қабырғалары тік, тік болып келеді және терең су астына дейін созылады. Теңіз түбі мұздық мореналық шөгінділерінің әсерінен құрлыққа жақын жағында тегіс және терең, ал теңізге қарай беткейленіп, сөйлеуі мүмкін. Мұндай дауыс дұрысырақ фьорд (немесе фиорд) деп аталады. Жаңа Зеландиядағы Фиордлендтегі дауыстар осылай қалыптасқан. Дауыс әдетте қорғалған тұраққа сілтеме жасайды. Ол көптеген ірі аралдардың құрамына кіруі мүмкін. Солтүстік Еуропадағы жалпы қолданыста "дауыс" – бұл бұғаз немесе бұғаздың ең тар бөлігі. Скандинавияда және Балтық теңізі маңында жүзден астам "Сунд" деп аталатын бұғаздар бар, көбінесе құрлықтан немесе ірі аралдан бөліп тұратын аралдың атымен аталған. Керісінше, "Sound" – Дания мен Швецияны бөліп тұратын, Балтық теңізі мен Солтүстік теңізі арасындағы маңызды су жолы болып табылатын Эресунның (Øresund) халықаралық қысқаша атауы. Бұл Англиядағы Плимут дауысының да бір атауы. Британдықтардың 18-шы ғасырдың соңында зерттеген аймақтарында, әсіресе Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауында "дауыс" термині ірі аралдарды қамтитын ойыстарға қолданылды, мысалы, Британдық Колумбиядағы Хоу дауысы және АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Пьюджет дауысы. Ол сондай-ақ мұхитқа толық ашылмаған ашық су кеңістіктеріне, мысалы, Канададағы Камано дауысы немесе Королева Шарлотта дауысы, немесе Аляскадағы Кросс дауысы және Британдық Колумбиядағы Фитц Хью дауысы сияқты ойыстардың кеңеюіне немесе бірігуіне қолданылды. АҚШ-тың шығыс және Мексика шығанағының жағалауында аралдарды құрлықтан бөліп тұратын көптеген су кеңістіктері "дауыстар" деп аталады. Лонг-Айленд дауысы Лонг-Айлендті Бронкстың шығыс жағалауынан, Вестчестер округінен және оңтүстік Коннектикуттан бөліп тұрады. Сол сияқты Солтүстік Каролинада құрлық пен оның тосқауыл жағалаулары арасында бірнеше ірі лагуналар орналасқан. Оларға Памлико дауысы, Альбемарл дауысы, Богу дауысы және басқа да көптеген дауыстар кіреді. Миссисипи дауысы Мексика шығанағын құрлықтан бөліп, Алабама мен Миссисипи штаттарының жағалауының көп бөлігін алып жатыр.

Этимология

Дыбыс термині аңглосаксон немесе көне норвег сөзі "сунд"тан шыққан, ол "суда жүзу" дегенді де білдіреді. "Сунд" сөзі көне скандинав және көне ағылшын тілдерінде "аралық" (немесе "тар жол") мағынасында да кездеседі. Бұл "бөлу", "ажырату" мағынасын беретін absondern және aussondern (неміс), söndra (швед), sondre (норвег) сияқты етістіктермен, сондай-ақ ағылшын сөзі "sin", неміс "Sünde" ("Құдай заңынан тыс"), швед "synd" сөздерімен байланысты. Ағылшын тілінде "asunder" және "sundry" сөздері де бар, ал швед тілінде "sönder" ("ұсақталған") сөзі қолданылады. Швед және екі норвег тілінде "sund" кез келген бұғазды білдіретін жалпы термин. Швед және нюнорск тілдерінде бұл сөз бүкіл әлемдегі атаулардың құрамына кіреді, мысалы, швед тілінде "Berings sund" және "Gibraltar sund", ал нюнорск тілінде "Beringsundet" және "Gibraltarsundet". Немец тілінде "Sund" сөзі Балтық теңізіндегі Фемарнсунд, Стреласунд және Стральсунд сияқты жер-атауларында жиі қолданылады.