Кіріспе

Вольфганг Амадей Моцарттың операсы. Die Entführung aus dem Serail (K. 384; Серальдан ұрлану; сонымен қатар Il Seraglio деп те белгілі) – Вольфганг Амадей Моцарттың үш актілі ән-драмасы. Неміс тіліндегі либретто авторы Готлиб Стефани, ол Кристоф Фридрих Брецнердің «Белмонт және Констанца, немесе Серальдан ұрлану» шығармасы негізінде жазылған. Сюжет батыр Белмонттың, оның қызметшісі Педрильоның көмегімен, сүйіктісі Констанцаны Паша Селимнің серальінен құтқару әрекетіне арналған. Алғашқы қойылым 1782 жылғы 16 шілдеде Венадағы Бургтеатрде композитордың дирижерлігімен өтті.

Шығу тегі

Операны алғаш демеушілік еткен компания – Австрия императоры Иосиф II-нің жеке жобасы (1778–1783) болған «Ұлттық зингшпиль» (National singspiel) еді. Император бұл компанияны итальян операсының Венада кең таралған стиліне қарамастан, неміс тіліндегі туындыларды орындау үшін құрған. Бұл жоба ақырында сәтсіздікке ұшырады, бірақ осы жолда бірқатар табыстарға қол жеткізді, олардың көпшілігі аударма туындылар болды. Моцарттың операсы оның ерекше жетістігі ретінде көрінді. «Ұлттық зингшпильдің» инспекторы Готлиб Стефани еді. 1781 жылы 25 жастағы Моцарт кәсіби мүмкіндік іздеп Венаға келгенде, алғашқы ісі – Стефанимен танысып, опералық тапсырыс алу үшін оны ынталандыру болды. Осы мақсатта ол бұрын аяқталмаған «Зайде» операсының нұсқасын әкеліп, Стефаниге көрсетті, ол оған әсерлі болды. Моцарттың досы және демеушісі Мария Вильгельмина Тунның үйінде Моцарттың «Идоменей» операсынан үзінділерді естіген театр директоры граф Франц Ксавер Орсини Розенбергке де күшті әсер етті, бұл опера өткен жылы Мюнхенде үлкен жетістікке ие болған еді. Бастапқыда Моцарт операны екі айдың ішінде аяқтау қажет деп ойлады, өйткені оны қыркүйек айында Ресейдің ұлы князі Павелдің (Екатерина II-нің ұлы және Ресей тағының мұрагері) келуіне орай орындау жоспарланған. Алайда, ақырында Глюктің операларын қоюға шешім қабылданды, бұл Моцартқа уақыт қосты. Осы кезде Моцарт операны дайындауда композитор мен либретто авторының рөлі туралы өз пікірін білдірді. Ол әкесіне (1781 жылдың 13 қазанында) былай деп жазды:

Көрініп тұрғанындай, осы сияқты жағдай болды – яғни Моцарт либреттоны жасауға белсенді қатысуға шешім қабылдады, Стефани драмалық және музыкалық эффект үшін өзгерістер енгізуін талап етті. 26 қыркүйекте Моцарт жазды:

Моцарт Стефанидің оны тыңдайтын либретто авторы болуына риза болды. 26 қыркүйектегі хатта былай делінген:

Қайта жазудың кешігуіне байланысты композиция тағы бірнеше айға созылды. Премьерасы 1782 жылдың 16 шілдесінде Венадағы Бургтеатрде өтті.

Кейіпкер

Die Entführung aus dem Serail – «Зингшпиль» жанрындағы опера, сондықтан онда речитативтер жоқ және ол толығымен жеке нөмірлерден тұрады. Спайк Хьюз атап өткендей, әрекет көбінесе сөйлеу диалогы арқылы дамытылады, сондықтан либретто Моцартқа кейінгі операларымен әйгілі болған жетістігін көрсетуге көп мүмкіндік бермеді, атап айтқанда, музыкада сюжеттің көрініс табатын және оны ілгерітетін көріністерді құру. «Die Entführung» жеңіл және көбінесе комедиялық, Моцарттың кейінгі операларындағы кейіпкерлерді терең зерттеу немесе қараңғы сезімдерден мүлдем айырмашылық танытады. Опера Осман империясының экзотикалық мәдениетіне замандас қызығушылықтың нәтижесінде жазылған. Бұл мемлекет Австрияға әскери қауіп төндіруді жақында ғана тоқтатқан еді. Моцарттың операсында түрік музыкасының еуропалық үлгідегі нұсқасы бар, ол түрік янычарлар оркестрінің музыкасына негізделген, бірақ одан алыс. Операның кейбір аспектілері он сегізінші ғасырғы еуропалық шығыстану көзқарасына сәйкес келеді. Мысалы, пашаның гаремі сексуалдық еркіндік тақырыбын қайта жаңғыртады. Ал комедиялық және зұлым Осмин түрік деспотизмінің бұрынғы стереотиптерін пародизациялайды. Дегенмен, опера түрік мәдениетінің деспотиялық стереотиптерін жоққа шығарады, өйткені оның кульминациясы пашаның өзінің еркімен кешірім жасауымен аяқталады. Операда композитордың ең таңғажайып және орындалуы қиын ариялары бар. Осминнің 3-әрекеттегі ариясы 18-ғасырға тән колоратуралық өрнектерге толы және екі рет төменгі D (D2) нотасына жетеді, бұл опера әлеміндегі кез келген дауысқа талап етілетін ең төменгі ноталардың бірі. Операдағы ең танымал ариялардың бірі – Констанцеге арналған ұзақ және күрделі ария («Барлық түрдегі азаптар»), ол сопранолар үшін үлкен сынақ. Констанце оркестрдің төрт солисімен бірге симфониялық концерттік стильде орындайды; сахналық әрекетсіз, бірақ өте ұзақ оркестрлік кіріспе сахна режиссерлері үшін де қиындық туғызады. Бұл рольдердің виртуоздығы, мүмкін, Моцарт операны жазуға кіріскен кезде олар үшін жазған әншілердің тамаша шеберлігін білгендіктен, арияларды олардың күшті жақтарына бейімдегендігімен байланысты.

Қабылдау

Опера үлкен жетістікке ие болды. Алғашқы екі қойылым 1200 флорин кіріс әкелді. Бұл туынды Моцарттың өмірінде Венада және неміс тілді Еуропаның барлық аймақтарында бірнеше рет қойылды. 1787 жылы Гёте (либретто жазудағы өз тәжірибесі туралы) былай деп жазды:

Опера Моцарттың композитор ретінде халық арасындағы беделін арттырғанымен, оны байытпады: оған жұмысы үшін 100 императорлық дукат (шамамен 450 флорин) төленді және көптеген келесі қойылымдардан ешқандай пайда таппады. Опера 1801 жылдың қараша айында Парижге жетті, сол кезде Фредерик Бласиус Эльменрайх труппасымен «Театр де ла Гайте» (бульвар дю Темпл) сахнасында қойылымдар қойды. Американдық тұңғыш көрсетілімі ағылшын тілінде 1926 жылдың 1 қарашасында Владимир Розингтің басшылығымен Рочестер опера компаниясы тарапынан ұйымдастырылды. Роберт А. Саймонның жаңа ағылшын либреттосымен екінші қойылым 1928 жылдың 31 қаңтарында Нью-Йорктегі Галло опера үйінде Америка опера компаниясымен дебют жасады, содан кейін Бостон және Чикаго қалаларында гастрольдік сапарда болды.

"Ешқандай жазба"

Гете атап өткен Моцарттың шығармашылығының күрделілігі Франц Ксавер Нимецшектің Моцарттың ертедегі (1798) өмірбаянында пайда болған опера туралы белгілі бір әңгімеге де әсер етеді. Бартлетттің "Анекдоттар кітабында" жарияланған анекдоттың нұсқасында оқиға былай баяндалады:

Бұл әңгіменің нақтылығына барлық ғалымдар келіспейді. Сонымен қатар, Бартлетт анықтамасымен берілген нұсқада (және тағы да көптеген орындарда) түпнұсқа неміс тілінен күмәнді аударма бар. Түпнұсқа мәтіні мынадай:

"Тым көп ноталар" – неміс тіліндегі "italic=no" фразасының дұрыс аудармасы емес. Нимецшекті аударған Маутнер оны "өте көп ноталар саны" деп береді, ал Бранскомб оны жай ғана "көп ноталар" деп аударады. Көптеген рет қайталап айтылатын бұл анекдот, кейбір ғалымдардың пікірінше, Императордың музыкалық қабілеті және Моцартты бағалауы мен қолдауы тұрғысынан әділетсіз жағынан жаман беделге тап болды. Бұл анекдот 1984 жылғы "Амадей" фильміндегі бір көріністің негізі болып табылады, онда Император "Серайльден құтқару" операсының кемшіліктерін іздейді, ал кеңесшісі "тыым көп ноталар" дегенді ұсынады, оны Император қабылдайды.

Рөлдер

Рольдер
Дауыс түрі
Премьералық актерлік құрам, 16 шілде 1782 жыл
Дирижер: В. А. Моцарт
Белмонте, испандық дворян тенор Валентин Адамбергер
Констанце, Белмонтеге уәде етілген сопрано Катерина Кавальери
Блонда, Констанцедің ағылшын қызметшісі сопрано Тереза Тейбер
Педрилло, Белмонтедің қызметшісі тенор Иоганн Эрнст Дауэр
Осмин, пашаның қараушысы бас Людвиг Фишер
Басса Селим, паша сөйлейтін рөл Доминик Яутц
Класс сөйлейтін рөл Белгісіз
Янысарилер хоры

Аспаптар

Әншілер классикалық дәуір оркестрімен бірге орындайды: флейталар жұбы, гобойлар, кларнеттер, фаготтар, мүйіздер, кернейлер, екі тимпан және скрипкалар. Оларға "түрік" музыкасына қажетті аспаптар қосылады: tamburo grande (tamburo turco), сымбалдар, үшбұрыштар және пикколо. "Traurigkeit ward mir zum Lose" ариясы екі бассет мүйізімен күшейтіледі. Премьерадағы оркестр құрамында сол заманғы көрнекті музыканттар болды: бірінші виолончельші Иосиф Франц Вейгль, бірінші гобойші Иосиф Трибензе, екінші мүйіз Джозеф Лютгеб және кларинетші ағайындылар Антон мен Йохан Штадлер. Бірінші скрипкалар тобында Франц де Паула Хофер болды, ол кейіннен Моцарттың жекжаттысы болды. "Түрік" аспаптарын орындаған төрт музыканттың есімдері белгісіз, бірақ оларды осы мақсатта Австрияның екінші жалдама артиллерия полкінің капельмейстері Франц Тирон таңдағаны мәлім.

1-ші акті

Белмонт өзінің сүйіктісі Констанцаны іздеп кіреді, ол өзінің ағылшын қызметшісі Блондпен бірге қарақшылардың қолына түсіп, Паша Селимге сатылды (Ария: "курсив = жоқ" – "Мен оны осында табуым керек"). Осмин, пашаның ашулы қызметшісі, бақта өрік теруге келеді және Белмонттың сұрақтарына немқұрайды қарайды (Ария: "курсив = жоқ" – "Сен қыз таптың деп ойлайсың"). Белмонт өзінің қызметшісі Педрилло туралы хабар алуға тырысады, ол әйелдермен бірге тұтқындалып, паша сарайында қызмет етеді. Осмин оған қорлаумен және ұрыс-керіспен жауап береді (Дуэт: "курсив = жоқ" – "Шайтан сені де, әніңді де алсын, мырза"). Белмонт ашуланып кетеді. Педрилло кіреді және Осмин оған ашуланып, оны түрлі жазалаулармен азаптап, өлтіруге ант береді (Ария: "курсив = жоқ" – "Тыңшылыққа кеткен жастар"). Осмин кетеді, Белмонт кіреді және Педрилломен қуана қайта қосылады. Олар бірге Констанцаны және Педриллоның никесіндегі Блондты құтқаруды шешеді (Ария: "курсив = жоқ" – "Констанце, Констанце, сені қайтадан көру үшін, О, қандай діріл"). Янышарлар хорымен бірге ("Құдіретті Паша Селимге ән шырқаңыз"), Паша Селим Констанцамен бірге пайда болады, ол оның махаббатына құмарлық танытады, бірақ нәтижесіз (Констанцаның ариясы: "курсив = жоқ" – "Мен оны қанша жақсы көрдім"). Педрилло пашаны алдап, Белмонтты сәулетші ретінде жұмысқа қабылдауға көндіреді. Белмонт пен Педрилло сарайға кіруге тырысқанда, Осмин олардың жолын кеседі, бірақ олар оны еске алмай, асығып өтеді (Терцет: "курсив = жоқ" – "Март! Март! Март! Кетіңдер!").

2-ші акті

Паша Блондинканы Осминге құл болуға берді; алайда ол жаңа қожайынының қабақтанған мақтаныш әрекеттерін тойтарыс береді (Ария: "italic=no" – "Күлкі мен мейірімді сүйіспеншілікпен"), оның көзін сызып тастаумен қорқытады және оны бөлмеден қуады (Дуэт: "italic=no" – "Мен кетемін, бірақ мен айтқанымды есте сақта"). Констанце қайғыға батып кіріп келеді (Ария: "italic=no" – "О, қандай қайғы рухымды жайлап алды, аяусыз қайғы рухымды азаптап жатыр"). Паша кіріп, Констанцаның махаббатын талап етеді және күш қолданумен қорқытады, бірақ ол оны қатаң түрде қабылдамайды. (Ария: "italic=no" – "Аяусыз азаптау"). Жалғыз қалғанда, ол оның тазалығын сақтауға деген бекем ниеті туралы ойланады, бұл оның құштарлығын одан әрі қоздырады. Педрильо Блондинкаға Белмонте келгенін және оларды құтқаруды жоспарлап отырғанын айтады, бұл Блондинканы қуанышқа бөлейді. (Ария: "italic=no" – "О, бақытты, бақытты күн"). Батылын арттыру үшін қысқа ән айтқаннан кейін (Ария: "italic=no" – "Қазір Педрильо, қазір шайқасқа!"), Педрильо Осминді ішімдік ішуге шақырады (Дуэт: "italic=no" – "Бұл Бахусқа, Бахусқа ұзақ өмір!"). Ол алкогольге тыйым салғанмен, көп ішіп, ұйықтап қалады. Констанце өзінің махаббатын білдірген Белмонтеге қосылады (Ария: "italic=no" – "Шаттық көзіне жас келгенде"). Екі жұп қайта қосылады (Квартет, Белмонте, Констанце, Педрильо, Блондинка: "italic=no" – "А, Белмонте, а, менің жаным!"). Махаббат пен қуаныштарын білдіргеннен кейін, Белмонте мен Педрильо екеуі де күйеулерінің олардың мәжбүрлі айырылысы кезінде адал болған-болмағанынан алаңдайды; олардың қуанышына орай, әйелдер ашуланып, қорқып жауап береді, ал Блондин Педрильоның бетіне шапалақ салады. Екі ер адам сенімсіздіктері үшін кешірім сұрайды; әйелдер оларды ренжіткен сұрақтары үшін кешіреді.

3-ші акт

Белмонте мен Педрильо баспалдақпен баққа келеді (Ария, Белмонте: "курсив=жоқ" – "Махаббат, тек махаббат, енді мені басқара алады"). Педрильо әйелдердің назарын өзіне жоспарлаған құтқаруға ұқсас балладамен аударады (Романс, Педрильо: "курсив=жоқ" – "Мавр елдерінде әдемі қыз"). Бірақ Осмин кіріп, баспалдақтарды көріп, қамалдың халқын оятады. Осмин олардың бәрін асып өлтіру мүмкіндігіне қуанышпен толады (Ария: "курсив=жоқ" – "Менің жеңіс сағатым жақындап келеді"). Белмонте олардың өмірі үшін жалбарынып, Паша Селимге әкесінің Испанияның Гранды және Оран губернаторы, Лостадос есімді, жомарт сыйақы төлейтінін айтады. Өкінішке орай, Паша Селим мен Лостадос ұзақ жылдардан бері жау. Паша өзінің жауының ұлын қорқынышты өлімге түсіру мүмкіндігіне қуанады. Ол Белмонте мен Констанцеге соңғы қоштасу үшін қалдырады; олар бір-біріне өлімге азапталудың өзіндік қуанышы бар екеніне, егер бірге азапталса, бір-біріне сүйіспеншілікпен сендіреді (Дуэт: "курсив=жоқ" – "Бізге қарсы қандай қорқынышты тағдыр салынған, ах, сен мен үшін өлесің"). Бірақ Паша кейін Лостадосқа қарсы жақсырақ аргумент жасау үшін мейірімділік көрсетіп, Белмонте мен оның достарын босатуға шешім қабылдайды. Барлығы Осминнің наразылығына қарамастан бостандыққа шығарылады (Финал: "курсив=жоқ" – "Сенің асыл мейірімің шексіз").

Бейімделулер

Австралия радио хабар тарату комиссиясы 1961 жылы ағылшын тілінде "The Abduction from the Seraglio" атты телеспектакльді сахналық декорациялармен қатар, ашық ауада түсіру арқылы жасады. Американдық постмодернист жазушы Дональд Бартельме "Серальдан ұрлау" деген сюрреалистік комедиялық әңгіме жазды (алғаш рет "The New Yorker" журналында 1978 жылдың қаңтарында жарияланды, "Great Days" (Farrar, Strous & Giroux, 1979) және "Sixty Stories" (1981) жинақтарына енді). Онда Белмонте, баяндаушы ретінде, ковбой мүсіншісіне (оның ариялары кантри және вестерн әндері) айналдырылса, Констанце – оның бұрынғы сүйіктісі, Пашаға құмар болған босқыш рухты, ал Пашаның өзі – жылына бес миллион доллар табыс табатын "Плимут" автомобильдерін сатушы. Белмонте құтқаруға жасаған тырабы сәтсіз аяқталады, себебі Констанце Пашамен қалуды жөн көреді, ал ол үмітінен айырылып, жалғыз қалады. Музыка профессоры, композитор және юморист Питер Шикеле, ойдан шығарылған композитор П.Д.К. Бахтың "Фигароның ұрлануы" (1984) атты туындысын "ашқанын" мәлімдейді, бұл "Entführung" және Моцарттың "Фигароның некесі" операларының пародисі. Фин композиторы Аулис Саллин "Сарай" атты опера жазды (алғаш рет 1995 жылы қойылды); онда "Ұрлау" операсынан алынған есімдері бар кейіпкерлер бар, және ол Моцарт операсының сюжеттік элементтерін сатирикалық фантазияның бастапқы нүктесі ретінде еркін пайдаланады.