Кіріспе

Вольфганг Амадей Моцарттың соңғы симфониясы

Вольфганг Амадей Моцарт өзінің №41, До мажор, K. 551 симфониясын 1788 жылдың 10 тамызында аяқтады. Ол жазған ең ұзақ және соңғы симфония, көптеген сыншылар оны классикалық музыкадағы ең ұлы симфониялардың бірі деп санайды. Бұл шығарма "Юпитер симфониясы" деп аталады, бұл атты импресарио Иоганн Питер Соломон тапқан болуы мүмкін. Симфонияның қолжазбасы Берлин мемлекеттік кітапханасында сақтаулы.

Аспаптар

Симфония флейта, 2 гобой, 2 фагот, C және F тондарына дейін 2 мүйіз, C тонына дейін 2 керней, C және G тондарына дейін тимпан және скрипкалар тобы үшін жазылған.

Құрастыру және тұсаукесер

Симфония № 41 – Моцарттың 1788 жылдың жазында шапшаңдықпен жазған үш шығармасының соңғысы. № 39 26 маусымда, ал № 40 25 шілдеде аяқталды. Моцарт осы үш симфонияны жазған кезеңде фортепиано триоларын ми-мажорда (К. 542) және до-мажорда (К. 548), фортепиано сонатасы № 16 до-мажорда (К. 545) – «оңай соната» деп аталатын, және скрипка сонатинасын К. 547 жазды. Симфония № 41 композитордың өмірінде орындалған-жоқ екені нақты белгілі емес. Отто Эрих Дойчтың сөзіне қарағанда, осы шақта Моцарт Филипп Оттоға тиесілі Шпигельғасседегі жаңа казинода «Казинодегі концерттер» сериясын өткізуге дайындалып жатқан. Моцарт тіпті осы серияға билеттерді досы Майкл Пухбергке жіберген. Тарихшылар концерттік серия өткізілгені немесе қызығушылықтың болмауына байланысты тоқтатылғаны туралы нақты мәліметке ие емес. Даму G мажордан E мажорға модуляциямен басталады, онда енгізілген ария тақырыбы қайталанып, кеңінен дамытылады. Содан кейін жалған рекапитуляция болады, онда бөлімнің бастапқы тақырыбы жұмсақ және F мажорда қайта оралады. Бірінші тақырыптық топтың соңғы әсемдемелері хроматикалық төмендейтін бас партиясымен бірге кеңінен дамытылады, содан кейін енгізілген арияның соңы қайта жаңғырылып, нағыз рекапитуляцияға до-мажорға жетелейді. Бэт LSO, Корольдік филармония, Лондон филармониясы, Сидней симфониясы және Штутгарт филармониясы оркестрлерін дирижерлік етті.

IV. Көп көңіл көтеру

Соңында, бұл симфонияның ерекше бір белгісі – төртінші бөлімнің соңындағы бес дауысты фугато (бес негізгі тақырыпты көрсетеді). Бірақ, бүкіл бөлім бойында, бір нақты тақырыпты дамыту арқылы немесе, ағаш аспаптарының өзара әрекеттесуінде байқалатындай, екі немесе одан да көп тақырыпты біріктіру арқылы фугалық бөлімдер кездеседі. Басты тақырып төрт нотадан тұрады:

«Юпитер» финалында төрт қосымша тақырып естіледі, ол сонаталық формада, ал барлық бес мотив фугалық кодада біріктіріледі. «Юпитер симфониясы» туралы мақаласында сэр Джордж Гроув: «Моцарт өзінің ғылымының барлық мүмкіндіктерін және оны өзінен бұрын ешкімнің толыққанды меңгермеген, сонымен қатар осы ғылымды жасыру және оны оқулы болғанмен, әдемі музыка құралына айналдыру қабілетін сақтап қалды. Ол мұндай жетістікке еш жерде қол жеткізбеген». Туындының баршасы туралы ол: «Бұл француз революциясына дейінгі әлемдегі ең ұлы оркестрлік туынды» деп жазды. Төрт ноталық тақырып – бұл жиі кездесетін шант мотиві, оның тамыры кем дегенде 13 ғасырдағы Фома Аквиннің «Pange lingua gloriosi corporis mysterium» шығармасына дейін жетеді. Моцарт оны өте жақсы көретін. Ол оны 1764 жылғы №1 симфониясында қысқаша пайдаланған. Кейіннен ол оны F мажордағы алғашқы Missa Brevis-тің Credo-сында, №33 симфониясының бірінші бөлімінде және осы симфонияның минюет триосында қолданды. Ол сондай-ақ скрипкалық K481 сонатасының бірінші бөлімінде даму бөлімінің негізі ретінде пайда болады. Ғалымдар Моцарттың Майкл Хайднның №28 симфониясын оқығанына сенімді, онда финалында фугато бар және оның кодасын өзінің кодасы үшін өте жақын түрде қайталайды. Чарльз Шерман Моцарт Майкл Хайднның №23 симфониясын да оқыған болуы мүмкін деп болжайды, себебі ол «әкесі Леопольдтан Хайднның жаңадан жазған фугасын жіберіп беруін жиі сұраған». Майкл Хайднның №39 симфониясы, Моцарттың симфониясынан бірнеше апта бұрын жазылған, сонымен қатар финалында фугато бар, оның тақырыбы екі толық нотадан басталады. Шерман екі шығарманың бір-біріне өте ұқсас екенін көрсететін басқа да ұқсастықтарды атап көрсетті. Төрт ноталық мотив сонымен қатар Михаилдың ағасы Жозефтың №13 симфониясының контрапункттік финалының басты тақырыбы болып табылады (1764).

Лақап есімнің шығу тегі

Вольфгангтың кіші ұлы Франц Моцарттың айтуынша, симфонияға 1781 жылы Лондонда қоныстанған Иоганн Петер Соломон Юпитер деген есім берген. Сондай-ақ, бұл есім ағылшын музыка баспашысы Иоганн Баптист Крамерге де жатқызылған. Деректерге сәйкес, алғашқы тақырларынан бастап Моцарттың 41-ші симфониясы Крамерге Юпитер мен оның нөсер найзағайларын еске салған. Төменде қысқаша баяндалғандай, Симфония сыншылардың, теоретиктердің, композиторлардың және өмірбаяндардың мақұлдауына ие болды және фугасымен және жалпы құрылымымен танымал, айқындығымен қадірленді. Е. Л. Гербер Neues Historisch biographisches Lexicon der Tonkünstler (1812–1814) еңбегінде: "Өте зор, отты, көркем, қайғылы, ұлы C симфониясы – оны қазіргі заманның және өткен ғасырдың ең бірінші [жоғары сатыдағы] генийлерінің бірі деп санауға лайық". Allgemeine musikalische Zeitung (1846) журналындағы мақала: "Барлық бейнелер қаншалықты таза және анық! Әрқайсысы өз табиғатына сәйкес, артық не кем емес. Осы жерде шебердің материалды жеке-жеке қалай жинап, содан кейін одан не пайда болатынын, одан әрі оны қалай құрастырып, дамытатынын көруге болады. Тіпті Бетховеннің де осылай жұмыс істегені оның эскиздерінде көрінеді". Брамс 1896 жылы: "Бетховеннің бірінші симфониясының адамдарға үлкен әсер еткенін түсіне аламын. Бірақ Моцарттың соңғы үш симфониясы одан да маңызды. Кейбіреулер қазір солай сезіне бастады" деді.