Кіріспе

Инуиттер салған тастан жасалған жер белгісі немесе таушатыр. Инукшук (көпше түрі – инуксут) немесе инукшук (көпше түрі – ᐃᓄᒃᓱᐃᑦ; сондай-ақ, Инуиннақтун тілінде – инукхук, Инупиақ тілінде – инуксук, Гренландия тілінде – инуссук) – Солтүстік Американың Арктика аймағындағы инуиттер, инупиаттар, калааллиттер, юпиктер және басқа да халықтар салған тастан жасалған жер белгісі немесе таушатыр. Бұл құрылымдар Канаданың солтүстігінде, Гренландияда және Аляскада (АҚШ) кездеседі. Бұл аймақ, Арктика шеңберінен солтүстікке қарай орналасқан, тундра биомымен ерекшеленеді және табиғи белгілердің аз аймақтарын қамтиды. Инукшуктар тарихи тұрғыдан навигация үшін, бағдар ретінде, саяхат жолдарына, балық аулау орындарына, лагерьлерге, аң ауру аймақтарына, қасиетті орындарға, аң ауруда қолданылатын қоршауларға немесе азық-түлік қоймасын белгілеуге пайдаланылған болуы мүмкін. Солтүстік Аляскадағы инупиаттар инукшуктарды қарақұстың сойылуы үшін белгілі бір аймаққа жинауға қолданған. Инукшуктардың пішіні мен мөлшері әртүрлі, олардың инуиттер мәдениетінде ежелгі тамырлары бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, ең көп таралған инукшук түрлері тас үстіне тас қойылып салынған. Ең қарапайым түрі – тік орналастырылған бір тас. Адам немесе крест тәрізді таушатырлардың инуиттер мәдениетінде еуропалық миссионерлер мен зерттеушілер келгенге дейін пайда болған-жоқ деген пікірталас бар. Кейбір инукшуктардың үлкендігі олардың көбінесе бірлесіп салынғанын көрсетеді.

Атауы

Инуксук сөзі "адамның орнына әрекет ететін нәрсе" дегенді білдіреді. Бұл сөз инук ("адам") және сук ("қосымша, алмастырушы") морфемаларынан құралған. Ол Нунавикте және Баффин аралының оңтүстік бөлігінде инуиттік деп айтылады (лингвистикалық себептері үшін инуиттік фонологияны қараңыз). Көптеген орталық Нунавут диалектілерінде оның этимологиялық жағынан байланысты атауы – inuksugaq (көпше түрі: inuksugait). Ағылшын тілінде басымдылығы инукшук орфографиясы болғанымен, Нунавут үкіметі де, Канада үкіметі де Түпкі халықтар және Солтүстік істер жөніндегі Канада арқылы инуиттердің қалаулы жазуын – inuksuk деп қолдайды. Инуксукқа ұқсас құрылым инунгюак (ᐃᓄᙳᐊᖅ, "адамның бейнесі", көпше түрі inunnguat) деп аталады; ол адамның суретін бейнелеу үшін жасалған. Инунгюак инуит емес адамдарға кеңінен таныс болып, әсіресе Гренландияда кездеседі. Дегенмен, ол ең көп таралған инуксук түрі емес. Ол жалпы инуксюттан өзгеше. Квебек провинциясының Унгава түбегінде орналасқан Тордың балғасы инуксук болуы мүмкін.

Қазіргі қолданысы

Инуиттер үшін бұл әлі де мәдени символ болып табылады. Инуксук – Канаданың Нунавут аумағы мен Нунациавут туының гербі мен туының орталық бөлігі. Икалуит қаласындағы Инуксук орта мектебі осы ескерткіштің атымен аталады. Инуксуктар, әсіресе, бірақ тек қана инунгуак түрлері емес, Канаданың кең таралған ұлттық символы ретінде де қызмет етеді. 1999 жылы Инукшук – бұл Канаданың Квебек, Онтарио, Нунавик және Нунавут провинцияларындағы ARBOS халықаралық Арктикалық өнер және музыка жобасының атауы болды; сондай-ақ Гренландия, Австрия, Дания және Норвегияда. 2005 жылдың 13 шілдесінде Канада әскери қызметкерлері Ханс аралында инуксук орнатты, сонымен қатар Канаданың Даниямен Арктикадағы шағын аралға қатысты ұзақ жылдардан бері келе жатқан даудың бір бөлігі ретінде, қанадалық жалауша мен туды орнатты. Бұл белгілер елдің барлық аймақтарында орнатылды, көбінесе туристік аймақтарға кіреберіс ретінде, соның ішінде Онтарио көлінің жағасында Торонтода тұрған инуксук. Баттери Паркінде орналасқан бұл ескерткіш 2002 жылдың шілде айында қалада өткен Дүниежүзілік жастар күні фестивалін еске салады. Инунгюак – Ванкувер суретшісі Елена Ривера Макгрегор жасаған 2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының логотипінің негізі. Оның осы контекстте қолданылуы инуиттер мен Британдық Колумбиядағы бірінші халықтар арасында дау тудырды. Дизайн сұрақ тудырғанымен, көптеген адамдар оның 1986 жылы Элвин Канактың Инглиш шығанағында салған инуксугына құрмет көрсетіп жасалғанына сенеді. Достық пен әлемді құтқау – бұл Инглиш шығанағындағы құрылыстың және 2010 жылғы Қысқы Олимпиада эмблемасының мағынасы. Ванкувер 2010 логотипі және әлемдегі инуксуктардың салынуы олардың танымалдығын арттырды. Канада үкіметі басқа юрисдикцияларға толық немесе ішінара сыйға берген бес түпнұсқа инуксук бар: олар Австралияның Брисбен қаласында; Мексиканың Монтеррей қаласында; Норвегияның Осло қаласында; АҚШ-тың Вашингтон қаласында; Гватемаланың Гватемала қаласында орналасқан. 2007 жылдың қазан айында Мексиканың Монтеррей қаласында инувиалуит суретшісі Билл Насогалуак Канаданың инуксугын салды. Бұл мүсін солтүстік штаттағы Нуэво-Леон халқына Мексикадағы Канада сауда палатасының Монтеррей бөлімшесі мен Канада үкіметінің қаладағы палатаның 10 жылдығына арналған сыйлық ретінде табыс етілді. Мүсін Санта-Люсия өзенінің бойында тұр. Туктояктуктан келген Насогалуак құрылысқа арналған тастарды Монтеррейдің жанындағы жергілікті карьерден өзі таңдады. Инуксук суретшінің Канададан Мексикаға әкелген екі тастан тұрады, біреуі Арктиканың биік бөлігінен, екіншісі оның туған қаласы Торонтодан. Олар бірігіп инуксук жүрегін құрайды. Инуксук Америка саммитінің символы ретінде де қолданылды, себебі оның "ортақ мақсаттарға қарай басшылық пен бірлік" деген мағынасы бар. Канаданың әртүрлі саябақтарындағы қызметкерлер туристер мен кемпинг жасаушылар салған инуксуктарды үнемі бөлшектеп, олар саябақ қонақтарын жаяу жолдарынан адастырып, басқа да белгілерден шатыстыруы мүмкін деп қорқады. Инуксуктарды саябақтарға орнату кең таралғандықтан, 2007 жылы Онтарионың Джорджиан шығанағының солтүстік жағалауындағы Килларни провинциялық паркі келушілерді инуксуктардың "басқындығын тоқтатуға" шақырды. Транс-Канада тас жолының бойындағы кейбір аймақтарда, соның ішінде Солтүстік Онтариода көптеген инуксуктар салынған. 2010 жылы "Садберидің солтүстік өмірінің" журналисі "Садбери мен Пэрри Саундтың" арасындағы 69-шы тас жол бойында 93 инуксук санын санады. Журналист жол бойында екі инуксук салған адамды табысты түрде іздестірді; ол оның әрекетін "ұй-өрісін орындауға тоқтап, оны орындауым керек" деген сәттерге байланыстырды. 2015 жылы Онтарионың Гамильтон қаласының маңындағы әйелдер тобы 1181 инуксук Чедоке теміржол жолында салған, жоғалған және өлтірілген жергілікті әйелдер мәселесін еске алды, сонымен қатар үкіметтен шаралар қабылдауды талап етті. Бұл бүкіл елдегі белсенділік түрлерінің бірі болды, жаңадан сайланған үкімет сол жылы ұлттық тергеу жүргізуге міндеттенді. Гиннес рекордтары бойынша ең биік инуксук Канаданың Онтарио штатындағы Шомберг қаласында орналасқан. 2007 жылы салынған, биіктігі ... . Рим статутының 20 жылдығына орай, Канаданың Халықаралық қылмыстық сотты (ХҚС) қолдауын көрсету және Канаданың алғашқы халықтарымен татуласуға деген міндеттемесінің символы ретінде Канаданың Әділет министрі және Бас прокуроры Уилсон Рэйбоулд 2018 жылдың 7 наурызында ХҚС-ке сыйлық ретінде инуксук берді. Оны ол және ХҚС президенті судья Сильвия Фернандес де Гурменди Гаагадағы ХҚС ғимаратында ашты.

Танымал мәдениетте

Канадалық рок-тобы Rush 1996 жылы жарық көрген Test for Echo альбомының обложкасында инуксук суретін бейнелеген.