Кіріспе

Клодско ( польша тілінде Kłodzko, неміс тілінде Glatz, латын тілінде Glacio) – Польшаның оңтүстік-батысындағы, Төменгі Силезия аймағындағы тарихи қала. Ол Клодско аңғарының орталығында, Шығыс Нейсе өзенінің жағасында орналасқан. Клодско Клодско округінің (және Клодско ауылдық әкімшілік бірлігінің, бірақ қаланың өзі жеке қалалық әкімшілік бірлігі) орталығы болып табылады және Төменгі Силезия воеводалығында орналасқан. 2019 жылғы мәлімет бойынша 26 845 тұрғыны бар Клодско – аймақтың маңызды сауда, көлік және туристік торабы. Тарихи ескерткіштері үшін оны кейде "Кіші Прага" (Mała Praga) деп атайды. Қала 10 ғасырда қоныс ретінде пайда болған және 1233 жылы қала құқығын алған Польшадағы ең көне қалалардың бірі. Мәдени және тарихи жағынан Бөгемияның құрамында болған, бірақ 1763 жылдан бері әкімшілік тұрғыдан Силезияның бөлігі болып табылады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі Клодзко ауданы б.з.б. 1 ғасырынан бері қоныстанған. Қаланың ішінде де, сыртында да ежелгі Талқан жолында орналасқан және Рим империясымен кең сауда байланыстарында болған елді мекеннің болғанын көрсететін бірнеше археологиялық орындар бар.

Ортағасырлық Богемия мен Польша

Қала туралы ең алғашқы мәліметтер 12-шы ғасырдағы Косма Прагалықтың «Богемиялықтардың шежіресінде» кездеседі. Ол 981 жылы Кладцко қаласының Прагалық Адалберттің әкесі, герцог Славникке тиесілі екенін айтады. Бастапқыда Богемияның құрамында болған қала, Клодцко аймағымен бірге, бірнеше рет тәуелділігін өзгертті. Польша мен Богемия арасындағы қақтығыстардың салдарынан 12-шы ғасырдың басына қарай қала толығымен қирады. 1114 жылы Богемия герцогы Собеслав I қаланы басып алып, өртеп жіберді, бірақ көп ұзамай оны қайта жаңартты. Ол қалаға қадағалап тұрған биік таста орналасқан қамалдың құрылысын да жаңартты және нығайтты. 1137 жылғы Клодцко шарты бойынша Польшаның герцогы Болеслав III Вржимуш Клодцко аймағына деген барлық құқықтарын Богемия герцогтығына (кейін Корольдыққа) өткізді. Қала 1253 және 1278 жылдар аралығында Магдебург құқығымен неміс қаласы мәртебесін алды, бірақ нақты күні белгісіз. 1278 жылы қала тағы да поляк үкіметінің бағынысына өтті, өйткені оны Силезия герцогы Генрих Пробус басып алды, ол Богемияның Оттокар II қайтыс болғаннан кейін бүкіл Богемия Корольдығына талаптанды. 1290 жылы қала Швидница герцогтарына сатылды, содан кейін 1301 жылы Зенбице герцогтарына сатылды. Алайда, 1334 жылы герцог Болеслав II қаланы Богемия Корольдығына қайта сатты. Сол жылы Богемия королі Люксембургтың Иоанны қаланы жаңа орынға көшірді, бұл қаланың жылдам өсуіне және неміс қоныс аударушыларын әкелуге әкелді. 1341 жылы қалалық әкімшілік ғимараты салынды, ал келесі жылы кірпіш зауыты ашылды. 1366 жылдан бастап қаланы кәсіби өрт сөндірушілер тобы қорғады. Қала Богемиядан Польшаға дейінгі ежелгі жолдың Судет таулары арқылы өтетін жерде орналасқандықтан, үлкен пайдаға ие болды. Неміс августин монахтары қалаға шақырылды, ал 1376 жылы көптеген көшелер тас плиткалармен төселді. Августин аббаттығы аймақтағы маңызды мәдени орталықтардың біріне айналды. Мысалы, 1399 жылы поляк тіліндегі ең алғашқы мәтіндердің бірі – Флориан псальмы (Psałterz Floriański) осы жерде жазылды. 1390 жылы жергілікті билеушілер Млыновка өзенінің (Шығыс Нейсе өзенінің саласы) үстінен готикалық тас көпір салды.

Пруссия патшалығы

Пруссия Корольдігі 18 ғасырдағы Силезия соғыстары барысында Глатцты аннексиялады, бірақ Австрияның ықпалы аймақтың архитектурасы мен мәдениетінде әлі де байқалады. Қаланың бекінісінің құрылысы жалғастырылды және қала бекініс кеңейтуге байланысты шығындарды көтеруге міндетті болды. 1760 жылы австриялық әскерлер Глатцты қоршау арқылы басып алды, бірақ кейін Пруссияға қайтарылды. Пруссиялық Силезияның көп бөлігінен өзгеше, Глатц Төртінші коалиция соғысы кезінде француз бомбалауына қарсы тұрды. 1826 жылы Фредерик Шопен қаладан өтті. 19 ғасырдағы польша ұлт-азаттық күресінде польшалық публицист, польшалық тарихшы Войцех Кетрзинский және польшалық дін қызметкері бекіністе түрмеге қамалған.

Германия

Глатц 1871 жылы Пруссия басшылығымен Германияның бірігуі кезінде Германия империясының құрамына кірді. Қаланың өсуіне қойылған шектеулер 1877 жылға дейін алынып тасталмады, содан кейін қала тағы да қарқынды жаңару мен кеңею кезеңін бастады. Кейбір бекіністер бұзылды, бірнеше жаңа көпірлер салынды және Глатцке жаңа инвестициялар ағыла бастады. Қала Германияның басқа аймақтарымен теміржол арқылы байланысты. 1864 жылы газ зауыты салынды, ал 1880 жылы электр станциясы ашылды. Басты көшелердегі ғимараттар нео-готика және нео-Ренессанс стилінде қайта жаңартылды, ал қала қабырғалары мен барлық қақпалары бұзылды. 1884–1885 жылдары Бреслау архитекторы жобалаған Grünestraße [Жасыл көше] көшесінде жаңа синагог салынды. 19 ғасырдың соңында Клодзко аймағы ең танымал туристік аймақтардың біріне айналды. Жақын орналасқан Бад-Райнерц (Душники-Здруй), Хабелшвердт (Быстшица-Клодзка), Бад-Алтеид (Поляница-Здруй) және Бад-Ландек (Лондек-Здруй) қалаларында көптеген қонақүйлер, санаторийлер мен шипажайлар жұмысын бастады. Бұрынғы округтің аумағы Бреслау (Вроцлав), Берлин, Вена және Краковтың бай буржуазиясы үшін танымал орынға айналды. 1910 жылы қалада 17 121 адам тұрды: 13 629 рим-католик, 3324 протестант (көбінесе Пруссияның ескі провинцияларының евангелистік мемлекеттік шіркеуінің мүшелері) және 150 еврей. «Хрусталь түнінде» (9 қараша 1938 жыл) синагог нацистердің өрт сөндіру шабуылынан қирады. Онда түрлі ұлт өкілдерінен тұтқындар, соның ішінде одақтас әскерлерінің тұтқындары да болды. 1941–1942 жылдары көптеген тұтқындар Германия басып алған Польша, Чехословакия және Австриядағы мәжбүрлі еңбекке жіберілді, ал 1942–1943 жылдары қалада FStGA-ның алты далалық жазалау батальоны (1, 7, 10, 13, 16, 20) құрылды, содан кейін Шығыс майданға көшірілді. Түрмеден 198 тұтқын әртүрлі нацистік концлагерлерге, негізінен Гросс-Розенге айдалды. Деректерге сәйкес, түрмеден тек екі адам – поляк және орыс қашып құтыла алды (23 қыркүйек 1944 жыл). 1944 жылдан бастап казематтарда Лодзь қаласынан эвакуацияланған AEG қару-жарақ зауыты орналасқан, онда 1500 поляк құл еңбегіне ұшырады. Қорғаныс құрылысы Гросс-Розен концлагерінің қосалқы лагеріне айналдырылды. Немістер қалада Stalag VIII B/344 соғыс тұтқындары лагерінің сегіз мәжбүрлі еңбек лагерін де құрып, басқарды. 1945 жылғы қаңтар және ақпан айларында Катовице, Рацибуж, Бжег және Ныса сияқты басқа да жерлерден көптеген тұтқындар өлім марштары немесе көліктер арқылы жергілікті түрмеге жеткізілді, содан кейін көптеген адамдар Баутценге жіберілді. Қаланың өзі соғыста зақымдалмады және 1945 жылғы 9 мамырда Кеңес Қызыл Армиясы оны ірі шайқассыз басып алды. Дегенмен, 1390 жылғы готикалық тас көпірден басқа барлық көпірлер қиратылды.

Қазіргі Польша

1945 жылы нацистік Германияның капитуляциясынан кейін қала, Потсдам конференциясында қабылданған шешімдерге сәйкес шекаралар өзгергендіктен, Польшаның құрамына кірді. Бұл шешім Силезияның көп бөлігін Польшаға беруді көздеді. Қаланың неміс тұрғындары Потсдам келісіміне сәйкес жер аударылды. Қала поляктармен қайта қоныстанды, олардың бір бөлігі – Кеңес Одағының аннексиялаған бұрынғы шығыс поляк аймақтарынан келген поляк босқындары еді. Олар Жаңа шекаралар белгіленгеннен кейін кеңес билігімен қоныс аударылған болатын, ал көпшілігі соғыстан қираған Орталық Польшадан келді. 1945 жылдың мамыр айында Чехословакия, батыс бөлігінде ("Чех бұрышы" деп аталатын) өмір сүретін чех азшылығының және тарихи талаптарының негізінде аймақты аннексиялауға тырысты. Бірақ Кеңес Одағының қысымымен чех азшылығы Чехословакияға қайтарылды. 1946 жылдың 20 тамызында қалаға күшті торнадо соқты, оның қарқындылығы Еуропалық қатты дауылдар зертханасы (ESSL) бойынша Фудзита шкаласымен F2–F4 деп бағаланды. ESSL торнадоның қозғалған жолының ұзындығын және ең жоғарғы енін тіркеді, сондай-ақ "торнадоға нақты баға беру үшін жеткіліксіз ақпарат бар" екенін атап өтті. 1950-ші және 1960-шы жылдары қала орталығының көп бөлігі көшкіннен зардап шекті. Тарих барысында Клодзко саудагерлерінің ұрпақтары қаланың астында кеңейтілген жер асты жертөлелері мен туннельдер желісін жасағандығы анықталды. Олар заттар сақтау үшін, ал қиын жағдайларда артиллериялық оқтан қорғану үшін пайдаланылды. Уақыт өте келе, әсіресе алғашқы неміс халқы жер аударылғаннан кейін туннельдер ұмытылды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары олардың көпшілігі үйлермен бірге құлап кетті. 1970-ші жылдардан бастап туннельдер сақталды және қаланың қирауы тоқтатылды. Тағы бір апат 1997 жылы болды, қала 1938 жылғы су тасқынынан да ауыр зардап шекті. Алайда қала тез қалпына келді. 1972 жылдың 28 маусымында Клодзконың католик шіркеулері дәстүрлі Градец Кралове епархиясынан (1664 жылы құрылған; Богемияның шіркеулік провинциясы) Вроцлав архиепископтығына қайта бағытталды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін Клодзко әкімшілік жағынан бұрынғы Валбжих воеводтығының құрамына кірді. Қазіргі уақытта Клодзко – Төменгі Силезиядағы мәдениет, сауда және туризм орталықтарының бірі.

Климат

Климат жартылай континенттік, бірақ ресми түрде мұхиттық (Köppen: Cfb) деп есептеледі, ылғалды континенттік климатқа (Dfb) жақын, осылай қарастырылуына 0 °C изотермасы себеп. Батыс Польшада теңіз ауа массалары мен Сібірдің ішкі аймақтарының қақтығысуы орын алып, бұл өте өзгермелі климатты құрайды, алайда батыстың климаттық үлгілері басым.