Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Клодско ( польша тілінде Kłodzko, неміс тілінде Glatz, латын тілінде Glacio) – Польшаның оңтүстік-батысындағы, Төменгі Силезия аймағындағы тарихи қала. Ол Клодско аңғарының орталығында, Шығыс Нейсе өзенінің жағасында орналасқан. Клодско Клодско округінің (және Клодско ауылдық әкімшілік бірлігінің, бірақ қаланың өзі жеке қалалық әкімшілік бірлігі) орталығы болып табылады және Төменгі Силезия воеводалығында орналасқан. 2019 жылғы мәлімет бойынша 26 845 тұрғыны бар Клодско – аймақтың маңызды сауда, көлік және туристік торабы. Тарихи ескерткіштері үшін оны кейде "Кіші Прага" (Mała Praga) деп атайды. Қала 10 ғасырда қоныс ретінде пайда болған және 1233 жылы қала құқығын алған Польшадағы ең көне қалалардың бірі. Мәдени және тарихи жағынан Бөгемияның құрамында болған, бірақ 1763 жылдан бері әкімшілік тұрғыдан Силезияның бөлігі болып табылады.
Kłodzko (; ; Glatz; Glacio) is a historic town in south western Poland, in the region of Lower Silesia. It is situated in the centre of the Kłodzko Valley, on the Eastern Neisse river. Kłodzko is the seat of Kłodzko County (and of the rural Gmina Kłodzko, although the town itself is a separate urban gmina), and is situated in Lower Silesian Voivodeship. With 26,845 inhabitants (2019), Kłodzko is the main commercial centre as well as an important transport and tourist node for the area. For its historical monuments it is sometimes referred to as "Little Prague" (Mała Praga). It was established as a settlement in the 10th century, and is one of the oldest towns in Poland, having been granted city rights in 1233. Culturally and traditionally a part of Bohemia, administratively it has been a part of Silesia since 1763.
Тарихқа дейінгі дәуір
Қазіргі Клодзко ауданы б.з.б. 1 ғасырынан бері қоныстанған. Қаланың ішінде де, сыртында да ежелгі Талқан жолында орналасқан және Рим империясымен кең сауда байланыстарында болған елді мекеннің болғанын көрсететін бірнеше археологиялық орындар бар.
The area of present day Kłodzko has been populated at least since the 1st century BC. There are several archaeological sites both in and around the town that indicate that there must have been a settlement located on the ancient Amber Road that conducted extensive trade relations with the Roman Empire.
Ортағасырлық Богемия мен Польша
Қала туралы ең алғашқы мәліметтер 12-шы ғасырдағы Косма Прагалықтың «Богемиялықтардың шежіресінде» кездеседі. Ол 981 жылы Кладцко қаласының Прагалық Адалберттің әкесі, герцог Славникке тиесілі екенін айтады. Бастапқыда Богемияның құрамында болған қала, Клодцко аймағымен бірге, бірнеше рет тәуелділігін өзгертті. Польша мен Богемия арасындағы қақтығыстардың салдарынан 12-шы ғасырдың басына қарай қала толығымен қирады. 1114 жылы Богемия герцогы Собеслав I қаланы басып алып, өртеп жіберді, бірақ көп ұзамай оны қайта жаңартты. Ол қалаға қадағалап тұрған биік таста орналасқан қамалдың құрылысын да жаңартты және нығайтты. 1137 жылғы Клодцко шарты бойынша Польшаның герцогы Болеслав III Вржимуш Клодцко аймағына деген барлық құқықтарын Богемия герцогтығына (кейін Корольдыққа) өткізді. Қала 1253 және 1278 жылдар аралығында Магдебург құқығымен неміс қаласы мәртебесін алды, бірақ нақты күні белгісіз. 1278 жылы қала тағы да поляк үкіметінің бағынысына өтті, өйткені оны Силезия герцогы Генрих Пробус басып алды, ол Богемияның Оттокар II қайтыс болғаннан кейін бүкіл Богемия Корольдығына талаптанды. 1290 жылы қала Швидница герцогтарына сатылды, содан кейін 1301 жылы Зенбице герцогтарына сатылды. Алайда, 1334 жылы герцог Болеслав II қаланы Богемия Корольдығына қайта сатты. Сол жылы Богемия королі Люксембургтың Иоанны қаланы жаңа орынға көшірді, бұл қаланың жылдам өсуіне және неміс қоныс аударушыларын әкелуге әкелді. 1341 жылы қалалық әкімшілік ғимараты салынды, ал келесі жылы кірпіш зауыты ашылды. 1366 жылдан бастап қаланы кәсіби өрт сөндірушілер тобы қорғады. Қала Богемиядан Польшаға дейінгі ежелгі жолдың Судет таулары арқылы өтетін жерде орналасқандықтан, үлкен пайдаға ие болды. Неміс августин монахтары қалаға шақырылды, ал 1376 жылы көптеген көшелер тас плиткалармен төселді. Августин аббаттығы аймақтағы маңызды мәдени орталықтардың біріне айналды. Мысалы, 1399 жылы поляк тіліндегі ең алғашқы мәтіндердің бірі – Флориан псальмы (Psałterz Floriański) осы жерде жазылды. 1390 жылы жергілікті билеушілер Млыновка өзенінің (Шығыс Нейсе өзенінің саласы) үстінен готикалық тас көпір салды.
The earliest mention of the town is in the 12th century Chronicle of Bohemians by Cosmas of Prague. He mentions the town of Cladzco as belonging to duke Slavník, father of Adalbert of Prague, in 981. Initially in Bohemia, together with the Kłodzko Land, it changed affiliation several times, passing between Poland and Bohemia in a series of conflicts which in turn devastated the town completely by the beginning of the 12th century. In 1114 Bohemian Duke Soběslav I captured and burnt the town to the ground, but he rebuilt it shortly afterwards. He also rebuilt and strengthened the castle located on a high rock overlooking the town. After the Peace of Kłodzko of 1137, Duke Bolesław III Wrymouth of Poland ceded all claims to the Kłodzko Land to the Bohemian Duchy (later Kingdom). The town was granted German city rights under Magdeburg Law between 1253 and 1278, though the exact date is unknown. In 1278 it came under Polish rule again, as it was taken over by the Silesian duke Henry Probus who claimed entire Bohemian Kingdom after death of Ottokar II of Bohemia. In 1290 it was sold to the Dukes of Świdnica and then, in 1301, it was sold to the Dukes of Ziębice. However, in 1334, Duke Boleslav II sold the town back to the Kingdom of Bohemia. The same year Bohemian king John of Luxembourg, relocated the town, which led to a period of fast growth, bringing German settlers to the town. A city hall was built in 1341, and in the following year a brick factory was opened. From 1366, the town has been protected by a group of professional firemen. The town gained significant profits from its location on the ancient road from Bohemia to Poland through mountain passes in the Sudetes. German Augustinian monks were invited to the city and, in 1376, most streets were paved with stone setts. The Augustinian abbey became one of the most important centres of culture in the region – for example, in 1399 one of the earliest texts in the Polish language, the St. Florian's Psalter (Psałterz Floriański), was written here. In 1390 a Gothic stone bridge over the Młynówka River (local branch of Eastern Neisse River) was built by the local lord.
Пруссия патшалығы
Пруссия Корольдігі 18 ғасырдағы Силезия соғыстары барысында Глатцты аннексиялады, бірақ Австрияның ықпалы аймақтың архитектурасы мен мәдениетінде әлі де байқалады. Қаланың бекінісінің құрылысы жалғастырылды және қала бекініс кеңейтуге байланысты шығындарды көтеруге міндетті болды. 1760 жылы австриялық әскерлер Глатцты қоршау арқылы басып алды, бірақ кейін Пруссияға қайтарылды. Пруссиялық Силезияның көп бөлігінен өзгеше, Глатц Төртінші коалиция соғысы кезінде француз бомбалауына қарсы тұрды. 1826 жылы Фредерик Шопен қаладан өтті. 19 ғасырдағы польша ұлт-азаттық күресінде польшалық публицист, польшалық тарихшы Войцех Кетрзинский және польшалық дін қызметкері бекіністе түрмеге қамалған.
The Kingdom of Prussia annexed Glatz during the 18th century Silesian Wars, although Austrian influence is still evident in the architecture and culture of the region. The construction of the fortress was continued and the town had to bear the costs of the fortress expansion. In 1760 the town was captured by Austrian forces in the Siege of Glatz, but was subsequently returned to Prussia. Unlike most of Prussian Silesia, Glatz resisted French bombardment during the War of the Fourth Coalition. In 1826, Fryderyk Chopin travelled through the town. During the 19th century Polish national liberation fights, Polish publicist , Polish historian Wojciech Kętrzyński and Polish priest were imprisoned in the fortress.
Германия
Глатц 1871 жылы Пруссия басшылығымен Германияның бірігуі кезінде Германия империясының құрамына кірді. Қаланың өсуіне қойылған шектеулер 1877 жылға дейін алынып тасталмады, содан кейін қала тағы да қарқынды жаңару мен кеңею кезеңін бастады. Кейбір бекіністер бұзылды, бірнеше жаңа көпірлер салынды және Глатцке жаңа инвестициялар ағыла бастады. Қала Германияның басқа аймақтарымен теміржол арқылы байланысты. 1864 жылы газ зауыты салынды, ал 1880 жылы электр станциясы ашылды. Басты көшелердегі ғимараттар нео-готика және нео-Ренессанс стилінде қайта жаңартылды, ал қала қабырғалары мен барлық қақпалары бұзылды. 1884–1885 жылдары Бреслау архитекторы жобалаған Grünestraße [Жасыл көше] көшесінде жаңа синагог салынды. 19 ғасырдың соңында Клодзко аймағы ең танымал туристік аймақтардың біріне айналды. Жақын орналасқан Бад-Райнерц (Душники-Здруй), Хабелшвердт (Быстшица-Клодзка), Бад-Алтеид (Поляница-Здруй) және Бад-Ландек (Лондек-Здруй) қалаларында көптеген қонақүйлер, санаторийлер мен шипажайлар жұмысын бастады. Бұрынғы округтің аумағы Бреслау (Вроцлав), Берлин, Вена және Краковтың бай буржуазиясы үшін танымал орынға айналды. 1910 жылы қалада 17 121 адам тұрды: 13 629 рим-католик, 3324 протестант (көбінесе Пруссияның ескі провинцияларының евангелистік мемлекеттік шіркеуінің мүшелері) және 150 еврей. «Хрусталь түнінде» (9 қараша 1938 жыл) синагог нацистердің өрт сөндіру шабуылынан қирады. Онда түрлі ұлт өкілдерінен тұтқындар, соның ішінде одақтас әскерлерінің тұтқындары да болды. 1941–1942 жылдары көптеген тұтқындар Германия басып алған Польша, Чехословакия және Австриядағы мәжбүрлі еңбекке жіберілді, ал 1942–1943 жылдары қалада FStGA-ның алты далалық жазалау батальоны (1, 7, 10, 13, 16, 20) құрылды, содан кейін Шығыс майданға көшірілді. Түрмеден 198 тұтқын әртүрлі нацистік концлагерлерге, негізінен Гросс-Розенге айдалды. Деректерге сәйкес, түрмеден тек екі адам – поляк және орыс қашып құтыла алды (23 қыркүйек 1944 жыл). 1944 жылдан бастап казематтарда Лодзь қаласынан эвакуацияланған AEG қару-жарақ зауыты орналасқан, онда 1500 поляк құл еңбегіне ұшырады. Қорғаныс құрылысы Гросс-Розен концлагерінің қосалқы лагеріне айналдырылды. Немістер қалада Stalag VIII B/344 соғыс тұтқындары лагерінің сегіз мәжбүрлі еңбек лагерін де құрып, басқарды. 1945 жылғы қаңтар және ақпан айларында Катовице, Рацибуж, Бжег және Ныса сияқты басқа да жерлерден көптеген тұтқындар өлім марштары немесе көліктер арқылы жергілікті түрмеге жеткізілді, содан кейін көптеген адамдар Баутценге жіберілді. Қаланың өзі соғыста зақымдалмады және 1945 жылғы 9 мамырда Кеңес Қызыл Армиясы оны ірі шайқассыз басып алды. Дегенмен, 1390 жылғы готикалық тас көпірден басқа барлық көпірлер қиратылды.
Glatz became part of the German Empire in 1871 during the Prussian led unification of Germany. The restrictions in the city's growth were not withdrawn until 1877, after which the town began another period of rapid modernisation and expansion. Some of the forts were demolished, several new bridges were built, and new investments started to arrive in Glatz. The town was connected to the rest of Germany by a railway. In 1864 the gas works were built and in 1880 an electric plant was opened. The buildings along the main streets were rebuilt in Neo Gothic and Neo Renaissance style while the city walls with all their gates were demolished. In 1884–1885 a new synagogue was built on the Grünestraße [Green Street], designed by the Breslau architect de. The end of the 19th century saw the Kłodzko Valley turned into one of the most popular tourist regions. Many hotels, sanatoria, and spa were opened to the public in the nearby towns of Bad Reinerz (Duszniki Zdrój), Habelschwerdt (Bystrzyca Kłodzka), Bad Altheide (Polanica Zdrój), and Bad Landeck (Lądek Zdrój). The area of the former county became a popular place among the rich bourgeoisie of Breslau (Wrocław), Berlin, Vienna, and Kraków. In 1910 the city had 17,121 inhabitants: 13,629 Roman Catholics, 3,324 Protestants (mostly members of the Evangelical State Church of Prussia's older Provinces), and 150 Jews. During the Kristallnacht (9 November 1938), the synagogue was destroyed by an arson attack of Nazis. It housed prisoners of various nationalities, including Allied prisoners of war. In 1941–1942, many prisoners were sent to forced labour in various locations in German occupied Poland, Czechoslovakia and Austria, and in 1942–1943, six FStGA field penal battalions (1, 7, 10, 13, 16, 20) were established in the town and afterwards relocated to the Eastern Front. 198 prisoners were deported from the prison to various Nazi concentration camps, chiefly Gross Rosen. Presumably only two men, a Pole and a Russian, managed to escape from the prison (on 23 September 1944). Beginning in 1944, the casemates housed the AEG arms factory evacuated from Łódź, in which some 1,500 Poles were subjected to slave labour. The stronghold was turned into a subcamp of the Gross Rosen concentration camp. The Germans also established and operated eight forced labour subcamps of the Stalag VIII B/344 POW camp in the town. In January and February 1945, many prisoners from other locations, including Katowice, Racibórz, Brzeg and Nysa, were brought to the local prison either during death marches or transports, and many were then sent further west to Bautzen. The town itself was not damaged by the war and was taken over by the Soviet Red Army without a major battle on 9 May 1945. However, all the bridges, except the Gothic stone bridge of 1390, were destroyed.
Қазіргі Польша
1945 жылы нацистік Германияның капитуляциясынан кейін қала, Потсдам конференциясында қабылданған шешімдерге сәйкес шекаралар өзгергендіктен, Польшаның құрамына кірді. Бұл шешім Силезияның көп бөлігін Польшаға беруді көздеді. Қаланың неміс тұрғындары Потсдам келісіміне сәйкес жер аударылды. Қала поляктармен қайта қоныстанды, олардың бір бөлігі – Кеңес Одағының аннексиялаған бұрынғы шығыс поляк аймақтарынан келген поляк босқындары еді. Олар Жаңа шекаралар белгіленгеннен кейін кеңес билігімен қоныс аударылған болатын, ал көпшілігі соғыстан қираған Орталық Польшадан келді. 1945 жылдың мамыр айында Чехословакия, батыс бөлігінде ("Чех бұрышы" деп аталатын) өмір сүретін чех азшылығының және тарихи талаптарының негізінде аймақты аннексиялауға тырысты. Бірақ Кеңес Одағының қысымымен чех азшылығы Чехословакияға қайтарылды. 1946 жылдың 20 тамызында қалаға күшті торнадо соқты, оның қарқындылығы Еуропалық қатты дауылдар зертханасы (ESSL) бойынша Фудзита шкаласымен F2–F4 деп бағаланды. ESSL торнадоның қозғалған жолының ұзындығын және ең жоғарғы енін тіркеді, сондай-ақ "торнадоға нақты баға беру үшін жеткіліксіз ақпарат бар" екенін атап өтті. 1950-ші және 1960-шы жылдары қала орталығының көп бөлігі көшкіннен зардап шекті. Тарих барысында Клодзко саудагерлерінің ұрпақтары қаланың астында кеңейтілген жер асты жертөлелері мен туннельдер желісін жасағандығы анықталды. Олар заттар сақтау үшін, ал қиын жағдайларда артиллериялық оқтан қорғану үшін пайдаланылды. Уақыт өте келе, әсіресе алғашқы неміс халқы жер аударылғаннан кейін туннельдер ұмытылды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары олардың көпшілігі үйлермен бірге құлап кетті. 1970-ші жылдардан бастап туннельдер сақталды және қаланың қирауы тоқтатылды. Тағы бір апат 1997 жылы болды, қала 1938 жылғы су тасқынынан да ауыр зардап шекті. Алайда қала тез қалпына келді. 1972 жылдың 28 маусымында Клодзконың католик шіркеулері дәстүрлі Градец Кралове епархиясынан (1664 жылы құрылған; Богемияның шіркеулік провинциясы) Вроцлав архиепископтығына қайта бағытталды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін Клодзко әкімшілік жағынан бұрынғы Валбжих воеводтығының құрамына кірді. Қазіргі уақытта Клодзко – Төменгі Силезиядағы мәдениет, сауда және туризм орталықтарының бірі.
After the capitulation of Nazi Germany in 1945, the town became part of Poland under border changes promulgated at the Potsdam Conference, which transferred most of Silesia to Poland. The German inhabitants of the town were expelled in accordance to the Potsdam Agreement. The town was repopulated by Poles, some of whom were Polish refugees from former eastern Polish territories annexed by the Soviet Union, from where they had been displaced by Soviet authorities in accordance to new borders decreed at Yalta Conference, while most came from war devastated central Poland. In May 1945 Czechoslovakia tried to annex the area on behalf of Czech minority (living especially in the western part of the land, called "Czech Corner") and historical claims, but under pressure from the Soviet union the Czech minority was expelled to Czechoslovakia. On August 20, 1946, the town was struck by a large tornado, rated by the European Severe Storms Laboratory (ESSL) to have been F2–F4 intensity on the Fujita scale. The ESSL documented the path length of the tornado at with a maximum width of and noted, "to less information to" assign a solid rating for the tornado. In the 1950s and 1960s much of the town centre was damaged by landslides. It turned out that throughout the city's history, generations of Kłodzko's merchants had developed an extensive net of underground basements and tunnels. They were used for storage and, in times of trouble, as a safe shelter from artillery fire. With time the tunnels were forgotten, especially after the original German population was deported, and during the years after World War II many of them started to collapse, along with the houses above. Since the 1970s the tunnels were conserved and the destruction of the city was stopped. Another disaster happened in 1997, when the city was damaged by flooding even greater than that of 1938. However, the town quickly recovered. On 28 June 1972 the Catholic parishes of Kłodzko were redeployed from the traditional Hradec Králové diocese (est. 1664; Ecclesiastical province of Bohemia) into the Archdiocese of Wrocław. From 1975 to 1998 Kłodzko was administratively part of the former Wałbrzych Voivodeship. Currently, Kłodzko is one of centres of culture, commerce and tourism in Lower Silesia.
Климат
Климат жартылай континенттік, бірақ ресми түрде мұхиттық (Köppen: Cfb) деп есептеледі, ылғалды континенттік климатқа (Dfb) жақын, осылай қарастырылуына 0 °C изотермасы себеп. Батыс Польшада теңіз ауа массалары мен Сібірдің ішкі аймақтарының қақтығысуы орын алып, бұл өте өзгермелі климатты құрайды, алайда батыстың климаттық үлгілері басым.
The climate is semicontinental although officially it is considered as oceanic (Köppen: Cfb), near of the humid continental (Dfb), considered as such by the isotherm of 0 °C. Located in western Poland where there is the clash of marine air masses and the interior of Siberia, they collide and generate a highly variable climate, although the patterns of the west are predominant.