Кіріспе

Канадалық саясаткер Пол Окалик (туған 26 мамыр 1964 ж.) – Канаданың саясаткері. Ол Нунавут адвокатурасына қабылданған алғашқы инук. Сондай-ақ ол Нунавуттың тұңғыш премьер-министрі болды. 2010 жылдың 4 қарашасында Нунавут заң шығарушы ассамблеясының спикері болып сайланды. Окалик 2011 жылдың 6 сәуіріне дейін Нунавут заң шығарушы ассамблеясында Икалуит Батыс сайлау округін өкілдік етті, содан кейін 2011 жылғы Канада федералды сайлауында Канада Либералдық партиясынан Нунавут округінен басы сайлауға түсу үшін өкілдіктен бас тартатынын мәлімдеді. Ол 2013 жылы заң шығарушы ассамблеяға қайта оралды, бірақ 2017 жылғы жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады.

Ерте өмір

Окалик 1964 жылғы 26 мамырда Солтүстік-Батыс территориясында (қазіргі Нунавут) Пангниртунг қаласында туған. Ол Оялук пен Энни Окаликтердің он баласының ең кішісі. 1980 жылдардың басында ол инуит қауымдастықтарының саяси дамуына қызығушылық танытып, Нунавут Tunngavik Incorporated ұйымының алдындағы Nunavut Tunngavik Federation of Nunavut ұйымында инуиттердің жер дауы бойынша келіссөзшінің орынбасары ретінде жұмыс істеді. Бұл дау, Канада тарихындағы ең ірі дау болып табылады, 1993 жылы Канада мен Нунавут инуиттері арасында ондаған жылдық келіссөздерден кейін қол қойылды және ол Нунавуттың құрылуына әкеп соқты, оның алғашқы он жылдығында ол премьер-министр ретінде басшылық етті. Окалик жер дауымен айналысуын жалғастырды және ересек студент ретінде университетте оқуға түсті, сондай-ақ Нунавутты іске асыру комиссиясына өкіл ретінде қызмет етті. Окалик өмірінің басында алкогольдің қандай рөл атқарғанын жасырмады және университетте оқып жүргенде мүлдем ішімдік ішуді тоқтатуға бел буғанын ашық айтты.

Саяси өмір

1999 жылғы 15 ақпанда өткен алғашқы Нунавут сайлауында Окалик Икалуит Весттен Нунавуттың бірінші заң шығарушы жиналысына сайланды. Ол Бен Элл мен Мэтью Спенске 51% дауыспен жеңіске жетті. Бірінші Нунавут Ассамблеясы аумақтың алғашқы премьер-министрі мен министрлерін сайлау үшін аумақтың ресми құрылуынан бұрын өтті. Нунавутта саяси партиялар жоқ. Оның орнына, Ассамблеяның барлық мүшелері тәуелсіз ретінде сайланады, содан кейін Ассамблея өздерінің сайланған мүшелерінің ішінен консенсус моделі арқылы министрлікті ұсынады. Одан кейін Нунавут комиссары оларды ресми түрде қызметке тағайындайды. Бұрынғы федералды депутат Джек Анавак болашақ премьер-министр ретінде кеңінен танылды. Алайда, Анавак Оттаваның таңдауы ретінде қарастырылды, ал Окалик қара ат болды және өз адамы ретінде танылды. 1999 жылғы 5 наурызда Басшылық форумында өткен кең ауқымды сұрақ-жауап сессиясынан кейін Окалик Нунавуттың бірінші премьер-министрі болып сайланды. Оның премьер-министрлік өкілеттігі 1999 жылғы 1 сәуірде, Нунавут аумағының құрылған күнінен бастап күшіне енді. 2004 жылғы жалпы сайлауда ол қайта сайлануға түсіп, Заңнамалық жиналысқа қайта оралды. 2004 жылғы 5 наурызда Заңнамалық Ассамблея оны тағы да премьер-министр етіп таңдады. 2007 жылға қарай Окалик Канададағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр болды. 2008 жылғы Нунавут жалпы сайлауында ол үшінші рет жеңіске жетіп, үшінші мерзімге премьер-министр лауазымына үміткер болды. 2008 жылғы 14 қарашада Окалик премьер-министрлік лауазымы үшін Ева Аариактан жеңілді. Окалик кабинетке үміткер болмады және кейіннен Нунавут Ассамблеясының мүшесі ретінде қызмет етті. Окаликтың Нунавут премьері ретіндегі басты мақсатының бірі – аумақты экономикалық тұрғыдан тәуелсіз ету болды, себебі қазіргі уақытта олардың бюджетінің 90% федералды үкіметтен келеді. Оған қарамастан, Окалик аумаққа үлкен үміт артып отыр және Нунавуттың зор экономикалық әлеуеті бар екенін сендіреді. Ол алмаз сияқты ресурстарды, сондай-ақ инуит өнері мен туризмді аумақтың табыс әкелуге қабілетті көздері ретінде атады. 2010 жылғы 4 қарашада Окалик Нунавут заң шығарушы ассамблеясының спикері болып сайланды, кабинет министрі болу үшін отставкаға кеткен Джеймс Аректің орнын басты. 2011 жылғы 6 сәуірде ол 2011 жылғы Канада федералды сайлауында Нунавут федералды округінен Канада либералдық партиясынан сайлауға түсу үшін Заңнамалық Ассамблеядан кетпек екенін мәлімдеді. Ол консерватор Леона Аглуккақтың артынан сайлауда екінші орын алды. Окалик 2013 жылғы Нунавут жалпы сайлауында Икалуит Сина округінен заң шығарушы органға оралды, ол оның бұрынғы округінің көп бөлігін қамтиды. Содан кейін ол Әділет министрі болып қайтадан кабинетке кірді. Алайда, 2016 жылы Окалик Икалуитте алкоголь дүкенін ашуға қарсы болғандықтан және нашақорларға қолдаудың жетіспеуіне байланысты кабинеттен кетті. Окалик Ассамблеяға 1991 жылы соңғы рет ішімдік ішкен алкогольге тәуелді адам ретінде, аумақтық астанада алкоголь дүкенін жақсартусыз қолдауға келмейтінін айтты. 2015 жылғы Канада федералды сайлауы кезінде Окалик 2014 жылы Аглуккақтың сұрақтар кезеңінде газет оқығанына наразылық білдірді, ал оппозициялық партиялар Солтүстіктегі азық-түлік бағасының жоғары болуы туралы сұрағанда, Аглуккак Икалуиттегі Канадалық телерадиокомпанияның сайлау форумында сөйлеген сайын газет оқыды.

Премьер-министр қызметі

Нуньавут үкіметінің алғашқы екі мерзімі (1999–04, 2004–08) Нуньавут аумағы үшін шешуші болды. Бұрын үкіметтік құрылымдардың жоқ болған аумақта жаңа үкімет құру – министрлер, депутаттар, мемлекеттік қызметкерлер, инуиттік ұйымдар мен муниципалитет басшыларының қажырлы еңбегі, идеалдары мен адалдығының нәтижесінде қол жеткізілді. Алайда, бұл кезең көбінесе Оқалик мұрасы ретінде қарастырылады. Бірінші Ассамблея өзінің мандатын білім беру және тұрғын үйлерге басымдық беріп, мандаттық мәлімдемеде баяндады. Екінші Ассамблея өзінің мандатын жариялап, инуит мәдениеті мен экономикалық өсуге басымдық берді. Нуньавуттың консенсус жүйесінде, Ассамблея мүшелері жеке бағдарламалар бойынша сайланады, мандаттық мәлімдеме – әр Ассамблея үшін мақсаттардың, саяси ерік-жігердің және құндылықтардың ұжымдық білдірілімі болып табылады. 1999 жылы жаңа Нуньавут үкіметі Солтүстік-Батыс Территориялар тастап кеткен тұрғын үйлер құрылысын қайта бастады, бұл барлық Нуньавут қауымдастықтарындағы ауқымды толығу мен тұрғын үй тапшылығын шешуге жасалған алғашқы қадам болды, сондай-ақ үй иеленуге және алғашқы сатып алушыларға көмектесуде жаңа тәсілдерді енгізді. Осы кезеңде тұрғын үйге жұмсалатын қаражат тұрақты түрде өсті және үздіксіз күш-жігер нәтижесінде "Нуньавут Тұрғын Үй Трасты" үшін 300 миллион долларлық федералдық қаржы қаражаты бөлінді, бұл ауқымды құрылыс бағдарламасын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Осы онжылдық бойы мектептерді салуға үлкен көңіл бөлінді, нәтижесінде Нуньавуттың барлық қауымдастықтарында жаңа және жақсартылған мектептер салынды. Нуньавут мұғалімдерді оқытуды жақсартты, тіркелген медбикелерге арналған Нуньавут бағдарламасын құрды, өте табысты Акицирак құқық мектебін қолдады, Ранкин-Инглетте Нуньавуттың алғашқы кәсіптік-техникалық мектебін салды, Клайд-Риверде салынатын Нуньавут мәдени мектебінің процесі мен мақұлдауын енгізді, жоғары білім алуға ниеттенген студенттерге берілетін қаржылық көмекті арттырды және инуиттік және инуктитут/инуиннақтун оқу бағдарламаларын дамытуға қаржы бөлді. Онжылдық бойы Нуньавут жастарының 12-сыныпты бітіру көрсеткішінің өсуі байқалды, бірақ ол әлі де Канаданың ұлттық көрсеткіштерінен төмен болды. Икалуит, Ранкин-Инглет және Кембридж-Бей аймақтық орталықтарында көптен күтілген денсаулық сақтау мекемелері салынды, нәрестелер мен балаларды вакцинациялау деңгейі артты, аймақта дәрігерлер саны көбейді, алғашқы инуиттік акушерлер бітірді және қарттарға арналған бірқатар мекемелер жоспарланды және салынды. Алайда, бұл шаралар Нуньавут тұрғындары мен басқа канадалықтар арасындағы денсаулық және әл-ауқаттағы үлкен айырмашылықты қысқарта алмады. Ерекше алаңдаушылық тудырған мәселе – жастардың өзіне қол жұмсауы, нәтижесінде Нуньавут "Нуньавут өзіне қол жұмсаудың алдын алу жобасын" қолдады. Нуньавут жері туралы келісім үкіметтердің қызмет көрсететін халықтың өкілі болатын мемлекеттік қызметкерлерді қамтамасыз етуді талап етеді. Нуньавуттың алғашқы он жылында инуиттердің жұмыспен қамту деңгейі бұрынғы Солтүстік-Батыс Территориялардағыдан жоғары болды және 1999 жылдан бері жақсарып келеді. Алайда, бұл көрсеткіштер ең төменгі білім мен жалақы санаттарында ең жоғары болды, көптеген қауымдастықтарда білікті лауазымдар бос қалды және азшылықтарды жұмысқа орналастыру мәселелері Нуньавуттың қоғамдық күн тәртібіне енді. 2017 жылғы жалпы сайлауда ол қайта сайланбады.

Заңнама

Бірінші екі Нуньявут Ассамблеясының заң шығару мұрасы маңызды және іргелі әсерге ие. Окалик бұрынғы Солтүстік-Батыс Аймақтарында бұрын жасалмаған алғашқы Нуньявут Адам құқықтары туралы заңын енгізді және гомосексуалдарды қамту қажеттілігіне қатысты принципиалды ұстанымды сақтады. Qulliq Energy Corporation Act (бірлескен Нуньявут/Солтүстік-Батыс Аймақтары мемлекеттік энергетикалық компаниясының активтерін бөліп, оның Нуньявуттағы мұрагерін құру) және Коммуналдық тарифтерді қарау жөніндегі заң арқылы энергия өндіру және реттеу саласында жаңа құрылымдар құрылды. Аймақтық білім беру және денсаулық сақтау басқармалары таратылды, ал осы функциялар мен қызметкерлер Білім беру және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрліктеріне (сәйкесінше) қосылды. Бұл өзгерістер мен заңдар Нуньявуттың шағын ауқымы мен шектеулі мүмкіндіктеріне сәйкес жасалған түпнұсқалық жұмыстар болды. Нуньявут жері туралы келісімде белгіленген аң ауру құқықтарын іске асыруға және қолдауға бағытталған Жабайы табиғат туралы заңның кеңесу процесі бұрынғы Солтүстік-Батыс Аймақтарында жиі ұсынылған, бірақ ешқашан іске асырылмаған кең көлемді жұмыс болды. Түпнұсқа, кейбірлердің пікірінше, батыл және революциялық Білім беру туралы заңға келісімге келу үшін екі рет әрекет жасалды, ол осы күні де іске асырылуда. Ал Ресми тілдер туралы заң мен Инуит тілін қорғау туралы заңның тілдік, құқықтық және мәдени қиындықтары осы заңдардың көптеген жылдар бойы маңызды құжаттар болып қалатынын қамтамасыз етеді. Темекіге қарсы күрес заңы арқылы сатып алу және жастардың қолжеткізуіне инновациялық және қатаң бақылау орнатылды, ал Отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл заңының шарттары бойынша бейбіт судьялар мен қауымдастық мүшелеріне уақтылы және қолжетімді құралдардың бірегей жиынтығы ұсынылды.

Дау

Нунавут 1999 жылы уақыт белдеулері мәселесі бойынша өзінің алғашқы саяси дағдарысын бастан өткерді. Окалик және Кабинеттің көп бөлігі үш ағымдағы уақыт белдеуі мен Нунавут аймақтарында бірыңғай уақыт белдеуін қолдады. Көптеген муниципалитеттер бастапқыда жылдық мәжілістерінде уақыт белдеуін біріктіруді қолдағанмен, үкіметтің бастамасына ашық қарсылық көрсетті. Нәтижесінде, елді мекендер өздеріне қолайлы уақыт бойынша сағаттарды жүргізіп, мектептер мен әуежайлар көбінесе басқа уақыт бойынша жұмыс істеді. Ақырында Окалик пен үкімет мойынсұнып, үш тарихи уақыт белдеуі сақталды: Қикиктаалуқ үшін – шығыс уақыт белдеуі, Киваллиқ үшін – орталық уақыт белдеуі және Китикмеот үшін – тау уақыт белдеуі. Денсаулық сақтау және білім беру басқармаларын біріктіру бірінші Ассамблеяның алғашқы жылында жүзеге асырылды, осы кезде ортақ институттардың маңыздылығы кеңінен қабылданды. Бұл өзгеріс жиі ұсынылып келгенімен, Солтүстік-Батыс Територияларында (NWT) әлі де іске асырылмады. Денсаулық сақтау басқармаларының таратылуына көптеген адамдар қайғырмаса, білім беру бөлімдерінің жойылуы кейбір сарапшылардың пікірінше, инуктитут және инуиннактун оқу бағдарламаларын нашарлатып, оларды жаңартуды қиындатты. "Орталықсыздандыру" мәселесі, яғни аумақтық және бас кеңсе деңгейіндегі үкіметтік функцияларды 10 "орталықсыздандырылған" Нунавут қалаларының біріне немесе бірнешеуіне орналастыру, Нунавутты іске асыру комиссиясы мен Уақытша комиссар кеңсесі құрылған сәттен бастап Нунавутты жоспарлаудың маңызды бөлігі болды. 1999 және 2000 жылдары Уақытша комиссар кеңсесі ұсынған көптеген функциялардың орналасқан жеріне нақты түзетулер енгізілді, бірақ көптеген лауазымдар функционалдық емес, қалаларды дамыту мақсатында тағайындалды. Орталықсыздандыру бастамасының тиімділігі және жалпы құндылығы туралы пікірталас әлі де жалғасуда, бірақ Окалик бұл қағидаға берік болды және жұмыс орындарын ірі орталықтардан тыс қалаларға жеткізуге ұмтылды. Окаликтің қызметі сыбайлас жемқорлықтың болмауымен ерекшеленді. Окалик пен оның әріптестері Эд Пикко, Хантер Туту және Ребекка Уильямс Ассамблея құрған мүшелерге арналған қосымша зейнетақыны қабылдаудан бас тартты, оны "шамадан тыс" деп есептеді. Окалик көпшілік пікірінше, қарапайым өмір салған және қаржылық және саяси шешімдер негізінен саяси мақсаттармен басшылық еткен. Сол жылдары тиімсіз қызмет атқарған министрлерге қылмыстық іс қозғалды немесе мүдделердің қақтығысы анықталды, олар лауазымдарынан алынып, немесе дереу отставкаға шықты, ал бір жағдайда Ассамблея оларды Портфелі жоқ министр етіп тағайындағаннан кейін қызметтен шеттетілді. Окалик стратегиялық ойлы, зиялы, жұмысын тез және толыққанды зерттейтін адам ретінде танылды, ал оның қарсыластары оны, әсіресе екінші мерзімінде, тез ашуланғыш және агрессивті деп сипаттады. Шамамен он жыл қызмет еткен кезінде Окалик Канаданың бірінші министрлері арасында Нунавуттың мүддесін қорғады, премьер-министр Жан Кретьенге Нунавут үшін медициналық көмекке қол жеткізу шарттарына қатысты жария сынға ұшырады, Солтүстік премьерлер форумын жаңғыртты және Федерация Кеңесінің негізін қалаушы мүшесі болды. 2007 жылдың маусым айының соңғы аптасында Окалик Икалуит қаласының мэрі Элисапи Шеутиапикке Нунавут муниципалитеттер қауымдастығының атқарушы директоры Линда Ганн туралы "сақау әйел" деп сөйлеген деген қауесет тарады. Окалик көпшілік алдында да, жеке сұхбатта да кешірім сұрағанымен, кешірім қабылданбады. 2007 жылдың 17 қыркүйегінде депутаттар Окаликке сенімсіздік білдірді. Окалик өзі дауыс беруден бас тартты, бірақ өзінің қатесін ресми мойындау үшін әріптестерінен оны айыптауды өтінді. Кейін Шұтиапик 2008 жылғы сайлауда Икалуит-Вест сайлау округінен Окаликке қарсы күресті. Окалик қайта сайланды. 2009 жылдың қарашасында Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссардың баяндамасында Окалик премьер-министр тағайындаған министрлердің орынбасарларынан сайлау науқанына қаржы жинап, аймақтың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңын бұзғаны және Окалик кешірім сұрауы керектігі айтылды.

1999 жылғы сайлау

1999 Нунавуттың жалпы сайлауы АтыДауыс%Пол Окалик33450.61%Бен С. Элл16625.15%Мэттью Спенс16024.24%Барлық жарамды дауыс бюллетендері660100%Дауыс беруге қатысқандардың үлесі%Қолданылмаған бюллетеньдер

2004 жылғы сайлау

2004 Нунавут жалпы сайлауы
Аты-жөні Дауыс %
Пол Окалик 4157 76.99%
Даг Воркман 1242 23.11%
Барлық жарамды бюллетеньдер 5391 100%
Сайлауға қатысу 101.13%
Қолданылмаған бюллетеньдер 2

2008 жылғы сайлау

2008 Нунавут жалпы сайлауы
АтыЖүзімді дауыс%
Пол Окалик34053.5%
Элисапи Шеутиапик29646.5%
Барлық жарамды бюллетеньдер636100%
Дауыс беруге қатысқандардың саны%
Қолданылмаған бюллетеньдер

Жеке өмір

2005 жылғы 18 маусымда Карлтон университеті Окаликке құрметті заң докторы атағын берді. 2008 жылғы 24 қарашада Окалик 16-шы жылдық Ұлттық аборигендер жетістіктері сыйлығының, қазір "Инспир" сыйлығының саясат саласындағы жалғыз жеңімпазы атанды. Окаликтың үш баласы бар: Шаста, Джордан және Беатрис, сондай-ақ кем дегенде бір немересі бар.