Кіріспе

1906 жылы Сельма Лагерлофтың романы «Нильстің тамаша саяхаты» (Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige, сөзбе-сөз Нильс Холгерсонның Швеция арқылы тамаша саяхаты) – швед жазушысы Сельма Лагерлофтың көркем туындысы. Ол әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алған тұңғыш әйел. Алғаш рет 1906 және 1907 жылдары екі кітап болып жарық көрген, ал ағылшын тілінде «Нильстің тамаша саяхаты» (1907) және «Нильстің одан әрі саяхаты» (1911) деп басылған. Кейіннен екі бөлім әдетте ағылшын тілінде «Нильстің тамаша саяхаты» деген атпен біріктіріліп шығарылады, бірақ бұл атау тек алғашқы бөлімге де қатысты болуы мүмкін. Сельма Лагерлоф, сол заманғы көптеген швед зиялылары сияқты, швед тілінің жазу ережесін реформалауды қолдады. Бұл кітап алғаш жарық көрген кезде, 1906 жылғы 7 сәуірдегі үкімет шешімімен бекітілген жаңа жазу ережесін қабылдаған алғашқы кітаптардың бірі болды (Свеenska Akademiens Ordlista қараңыз).

Шығу тегі

Басылымның себебі 1902 жылы Ұлттық мұғалімдер қауымдастығының мемлекеттік мектептерге арналған географиялық оқулық жазу туралы тапсырыс беруі болды. "Ол үш жыл бойы табиғатты зерттеумен және жануарлар мен құстардың өмірімен танысумен шұғылданды. Ол түрлі облыстардың бұрын жарияланбаған халық ауыз әдебиетін және аңыздарын іздеді. Ол оларды өзінің әңгімесіне тапқырлықпен енгізді." (Тержімеші Велма Суонстон Говардтың кіріспесінен.)

Сюжетке кіріспе

Кітапта "тамақтанғаннан және ұйықтағаннан кейін, ең жақсы көретін нәрсе – жамандық жасау" деген Нильс Холгерссон есімді жас бала туралы айтылады. Ол отбасылық шаруашылықтағы жануарларға зиян келтіруден ләззат алады. Нильс отбасы шіркеуге кеткен кезде, оны үйde қалдырып, Киелі кітаптан тарауларды жаттауға міндеттегенде, бір томтеді торға түсіреді. Томте Нильске, егер оны босатса, үлкен алтын монета беретінін ұсынады. Нильс ұсыныстан бас тартады, ал томте Нильсті томтеге айналдырады, оны кішірейтіп, жануарлармен сөйлесе алатындай етеді. Жануарлар баланың өз мөлшеріне дейін азайғанын көріп, қуанып, кек алуға асығады. Осы кезде шаруашылық үстінен жабайы қаздар көшіп барады, ал шаруашылықтың ақ қазы Мартин жабайы қаздарға қосылуға тырысады. Отбасы қайтып келгенге дейін бір нәрсені құтқаруға тырысқан Нильс Мартиннің мойнынан ұстап, ол қаздармен бірге ұшып кетеді. Жабайы қаздар, оларға бір бала мен үй қазының қосылуы ұнамайды, ақырында оларды Швецияның барлық тарихи провинцияларына саяхатқа алып шығады, олардың табиғи ерекшеліктері мен экономикалық ресурстарын көреді. Сонымен қатар, ол кездесетін адамдар мен жағдайлар оны еркек етеді: үй қазы өзінің тәжірибелі жабайы қаздар сияқты ұшу қабілетін дәлелдеуі керек, ал Нильс қаздарға бастапқы күмәндануларына қарамастан, пайдалы серік болатынын көрсетуі керек. Саяхат барысында Нильс өзі жақсы жаққа өзгергенін дәлелдесе, томте оны қалыпты мөлшеріне қайтаруға дайын болатынын біледі. Кітапта Нильс пен жабайы қаздардың өміріне әлдебір әсер еткен адамдар мен жануарларға қатысты түрлі қосымша сюжеттер де бар. Мысалы, бір тарауда Стокгольмде жалғыздық пен жатсынуды сезінген провинциялық адам туралы айтылады, ол қаланың тарихы туралы айтып беретін жақсы қарт мырзамен дос болады (және оқырманға да), кейін ғана ол Швеция королі екенін біледі, паркте жасырын жүріп. Кітапты қаз бен баланың Халланд провинциясында тоқтамауы үшін сынағандар болды. 53-тарауда олар Сканияға қайтып келе жатқанда Халланд үстінен ұшып өтеді, бірақ олар көрініске таңғалмайды және тоқтамайды. Алайда, мұндай тарау кітаптың кейбір аудармаларына қосылған. Суреттерде Нильс көбінесе қызыл бас киім киген болып бейнеленеді, бірақ бұл қате, өйткені түпнұсқа шведтік басылымда ол ақ бас киім киген деп сипатталған.

Бөлiмдер мен жол жүру кестесі

Бұл бөлім Велма Суонстон Ховардтың 1907 және 1911 жылдары жарық көрген «Нильстің тамаша шытырман оқиғалары» және «Нильстің одан әрі шытырман оқиғалары» атты ағылшын тіліндегі аудармасын негізге алады. Говардтың мәтіні түпнұсқа суреттері, жаңа суреттері немесе суреттері жоқ көптеген кейінгі басылымдарда қолданылған.

Баспа басылымдары

"Нильстің ғажайып оқиғалары", Гаррольд Хартт Фоулидің суреттерімен. Нью-Йорк: Гроссет және Данлап, 1907. "Нильстің ғажайып оқиғалары", Велма Суонстон Хауард аударған. Мэри Хамильтон Фрай суреттеген. Гарден-Сити, Нью-Йорк: Даблдей, Пейдж және Компания, 1913. "Нильстің ғажайып оқиғалары", Х. Баумгауэрдің суреттерімен. Д. М. Дент және ұлдары, 1950.

1955 жылғы совет анимациясы

1955 жылы "Заколдованный мальчик" ("Қолымдалған бала") атты советтік дәстүрлі анимациялық көркем фильмі жарық көрді. Оны Владимир Полковников және Александра Снежко-Блотская режиссерлік етті, ал түсірілімі Мәскеудегі "Союзмультфильм" студиясында жүзеге асты.

1962 жылы шведтер

Нильс Холгерсонның оқиғалары (Nils Holgerssons underbara resa) 1962 жылы шықты. Ол көбінесе тікұшақтардан түсірілді, сюжеттің драмалық шиеленісін азайтып, әлсіретті. Оны Кен Фант түсірді.

2011 жылы швед/неміс екі бөлімді

Неміс телеарнасы ARD 2011 жылы Рождествода режиссер Дирк Регелдің түсіргенімен, Нильс рөлінде Джюстус Каммерердің ойнаған екі бөлімді жанды фильмнің тұсаукесерін көрсетті. Фильмнің жалпы ұзақтығы 230 минутты құрайды. Бұл нұсқада қаздар мен басқа жануарларды бейнелеу үшін нақты жануарлар, қуыршақтар және компьютерлік графика (CGI) бірге қолданылған.

2017 жылы француздық Studio 100 3D CGI бейімделуі

2017 жылы француздық Studio 100 Animation 3D CGI анимациялық телесериал шығарды. Бұл сериал 52 бөлімнен тұрады, әр бөлімі 13 минуттық.

Израиль нұсқасы

1960 жылдары Израильдің "Эцбеони" (אצבעוני) балалар апталығы швед түпнұсқасымен шала байланысты, ұзаққа созылған еврей комиксін жариялады, онда басты кейіпкердің аты "Гил" (גיל) деп өзгертіліп, оқиға орны Израильдің ауылдық аймағына көшірілді.

Кейінгі фантазияға әсері

Лев Гроссманның "Солдандар" фантастикалық романы "Нарния сериясы" және "Гарри Поттер" кітаптары сияқты алдыңғы туындыларға көптеген сілтемелер жасайды. Нильс Холгерсонның ықпалы, магикалық мектепті бітіруге жақын студенттер тобына берілген маңызды бір сынақта анық байқалады: олар жабайы қаздарға айналдырылып, Жоғарғы Нью-Йорк штатынан Антарктидаға дейін қашықтықты қамтитын эпикалық сапарға шығады.