Кіріспе

Голландиялық теолог (1560–1609)
Голландиялық теолог Якоб Арминий (/ɑr/'/m/ɪ//n//i//ə//s/; голландиялық: Jakob Hermanszoon; 10 қазан 1560 – 19 қазан 1609) – протестанттық реформация кезеңіндегі голландиялық реформат пастыры және теолог, оның көзқарастары арминиандық және голландиялық ремонстрант қозғалысының негізі болды. 1603 жылдан бастап Лейден университетінде теология профессоры болып жұмыс істеді және теология саласында көптеген кітаптар мен трактаттар жазды. Оның қайтысынан кейін, реформат стандарты – Белгиялық конфессияға қарсы келгені Дорт синодында кеңінен талқыланды, нәтижесінде Арминийдің іліміне жауап ретінде кальвинизмнің бес қағидасы жасалды.

Ерте өмір

Якоб Германсзон (лат. Jacobus Arminius) 1559 немесе 1560 жылы Утрехт провинциясының Оудевотер қаласында дүниеге келген. Ол әлі кішкентай кезінде жетім қалды. Оның әкесі, қару-жарақ жасаушы Герман қайтыс болды, соның салдарынан әйелі жесір болып, кішкентай балаларымен қалды. Ол әкесін ешқашан танымады, ал анасы 1575 жылы Оудевотердегі испандық шабуыл кезінде қаза тапты. Бала Теодор Эмилиусқа асырап алынды, ол протестантизмге ұмтылған дін қызметкері болатын. 1572 жылы (Оудевотер көтерілісшілер тарапынан басып алынған жылы) Арминий мен Эмилиус Утрехта қоныстанды. Жас Якоб сол жерде оқыды, мүмкін Иероним мектебінде. Эмилиус қайтыс болғаннан кейін (1574 немесе 1575), Арминий де Оудевотерден шыққан математик Рудольф Снеллиуспен танысты. Снеллиус Арминийді Марбургке алып барды және оған Лейден университетінде оқуға жағдай жасады, онда ол оқытумен айналысты. 1576 жылы Арминий жаңа ашылған Лейден университетіне гуманитарлық ғылымдар студенті ретінде тіркелді.

Теологиялық оқу және қызмет

Арминий 1576 жылдан 1582 жылға дейін Лейденде студент болып оқыды. Ол Либералды өнерге жазылғанымен, сонымен қатар теология саласында білім алуға мүмкіндік алды. Оның теология пәнінен ұстаздары кальвинист Ламбертус Даней, еврей тілінің ғалымы Йоханнес Друзиус, Гийом Февгерей (немесе Февгерейлер, 1613 ж. қайтыс болды) және Иоганн Кольман болды. Кольман қазір Құдайдың қасиеттілігіне артық мән беру, жоғары кальвинизм Құдайды «зияратшы және жазалаушы» етіп көрсетеді дегенді үйреткенімен танымал. Лейден университеті берік реформаторлық болғанымен, онда кальвинизммен қатар лютерандық, цвинглиандық және анабаптистік көзқарастардың да ықпалы болды. Лейден пасторы (Каспар Кульхас) Кальвинге қарсы тұрып, азаматтық биліктің кейбір шіркеу мәселелерінде құқығы бар екенін, еретиктерді жазалау және өлімге кесу дұрыс емес екенін, лютерандар, кальвинистер және анабаптистер негізгі ұстанымдар бойынша біріге алатынын айтты. Астроном және математик Виллеброрд Снеллиус Рамистік философияны қолданып, шәкірттерін Аристотельге тым көп сүйенбей, шындықты іздеуге ынталандыруға тырысты. Осы адамдардың ықпалымен Арминий сәтті оқыды және кейіннен Иоанн Кальвиннің реформаторлық теологиясына күмән тудыратын теологияның қалыптасуына себеп болатын идеялар сіңген болуы мүмкін. Оқудағы жетістіктері Амстердам саудагерлер гильдиясын келесі үш жылдық оқуын қаржыландыруға итермеледі. 1582 жылы Арминий Женевада Теодор Безадан дәріс алды. Ол Лейдендегі уақытынан таныс болған Рамистік философиялық әдістерді қолданғаны үшін қысымға ұшырады. Арминийге Рама философиясын оқытуға тыйым салынды. Осы қиын жағдайдан кейін ол оқуын жалғастыру үшін Базельге көшті. Ол онда да өте жақсы студент екенін көрсетті. 1583 жылы Арминий Женеваға қайтуды ойлап отырғанда, Базельдегі теология факультеті оған докторлық дипломды ұсынды. Ол жас болғандықтан (шамамен 24 жаста) осы құрметтен бас тартты және Безаның басшылығымен Женевадағы оқуын аяқтау үшін Женеваға оралды.

Халық алдындағы қызметтің басталуы

Арминий 1587 жылы Амстердамда пасторлық қызметке шақырылды, жексенбі және апта ортасында уағыз айтты. 1588 жылы шіркеу басшыларының сынағынан өткен соң, ол діни қызметкер ретінде бекітілді. Ол жақсы уағыздаушы және адал пастор ретінде танылды. Арминийдің алғашқы міндеттерінің бірі Амстердам шіркеу сотынан келді; атап айтқанда, Дирк Волкертсон Корнхерттің ілімдерін жоққа шығару. Корнхерт Безаның Құдайдың адамдарды құтқару және басқаларын құрылысқа ие болу үшін абсолютті және шартсыз жарлығы туралы суперлапсариандық доктринасын қабылдамады. Бұл талқылау Делфттегі екі пастор бастады, олар «Беза мен Кальвиннің белгілі бір аргументтеріне жауап, Римдіктерге жолданған хаттағы тағдыр туралы трактаттан» деген құжат жазды, ол Беза мен Корнхерттің екеуіне де қайшы келді. Олар Құдайдың тек бір бөлігін ғана құтқару туралы жарлығы абсолютті және шартсыз болғанымен, ол адамның күнәға іркілуінен кейін болды деп ұсынды (Безаның суперлапсариандығына қарамай инфралапсариандық көзқарас). Арминийге Корнхерттің және инфралапсариандық теологияның ілімдерін жоққа шығару міндеті жүктелді. Ол бұл міндетке дайындықпен келісті, бірақ одан әрі зерттегеннен кейін бұл мәселеде келіспеушілікке тап болды. Ол жоққа шығаруды жалғастырмас бұрын, осы мәселені терең зерттеуге уақыт жұмсауға шешім қабылдады. 1590 жылы ол Амстердамдағы көрнекті саудагер және ақын Лауренс Якобс Реалдың қызы Лисбет Реалға үйленді, ол сонымен қатар протестанттық реформаға көмектесіп, аймақтағы алғашқы реформаланған шіркеуді құруға атсалысты. Арминийдің Реалмен некесі оған оның жоғары беделді байланыстарына қол жеткізуге мүмкіндік берді, соның арқасында ол сауда индустриясында және жоғары қоғамда көптеген достар тапты. Ол Амстердамның білім беру жүйесін ұйымдастыруға шақырылды және бұл жұмысты жақсы атқарды. 1602 жылы Амстердамды қамтыған оба эпидемиясы кезінде, ол өз міндеттеріне адалдығымен ерекше көзге түсті, басқалардың батыл бармаған жұқтырған үйлерге су жеткізіп, олардың көршілерін оларға күтім жасау үшін қаржымен қамтамасыз етті.

Дау

Амстердамда Арминий «Римдіктерге арналған хатқа қатысты бірқатар уағыздар» айтып, тәлім берді. 1591 жылы Римдіктерге 7-тарауды талқылау кезінде ол адамның рақым мен қайта туу арқылы күнәға бағынышты өмір сүруге міндетті емес екенін, ал Римдіктерге 7:14-те заңға бағынған және Киелі Рухпен күнәсіне көзі жеткен, бірақ әлі қайта туылмаған адам туралы айтылғанын жеткізді. Бұл кейбір қарсылықтарға ұшырады, ал кейбір сыншылар оны Пелагийшіл деп атады, себебі ол қайта туылмаған адамның Заң мен Киелі Рухтың ықпалымен де құтқарылуға деген сенім мен құштарлықты сезіне алатынын үйретті. Сол жылы Арминийдің теологиялық ұстанымдарына жауап ретінде оның әріптесі Петрус Планций онымен ашық пікір таластыруды бастады. Діни қызметкерлердің жиналысында Арминий Гейдельберг конфессиясына және басқа да ортодоксиялық нормаларға қайшы келетін ештеңе үйретпегенін, ертедегі шіркеу теологтарының да осындай көзқарастарға ие болғанын және ол Пелагийшілдік ерестікті толығымен жоққа шығаратынын мәлімдеді. Арминий бұл үзіндіні өзінің санасының талаптарына және тарихи ортодоксия шеңберіне сәйкес түсіндіруге рұқсат берілмегеніне таңырқады. Амстердам бургомистрлері бейбітшілікті сақтау және халық арасындағы жікке бөлінуді болдырмау үшін араласты, оларды бейбіт өмір сүруге және Арминийді сол кезде қабылданған реформаторлық ой-пікірге қайшы келетін ештеңе үйретпеуге шақырды, егер ол шіркеу кеңесімен немесе басқа да органдармен кеңеспесе. Келесі жылдары ол Римдіктерге 9-тарауды уағыздағанда дау туды. Ол кальвинисттік түсіндірулерге тікелей қарсы шықпаса да, Пауылдың «иман арқылы ақталу» тақырыбына, Құдайдың мәңгілік қадағалауларына емес, назар аударды. Осы кезеңде ол «рақым, тағдыр және ерік бостандығы туралы түсініктерін біртіндеп қалыптастырды, бұл түсініктер реформаторлық ұстаздар Кальвин мен Безаның іліміне қайшы келді».

Лейдендегі профессор

1603 жылы ол Лейден университетінде теологиядан сабақ беру үшін қайта шақырылды. Бұл 1602 жылы екі профессор – Франсиск Юниус және Лукас Трелькаций аға – бірге қайтыс болған соң орын алды, олар оба эпидемиясынан көз жұмды. Лукас Трелькаций кіші және Арминий (Планций наразы болғанына қарамастан) тағайындалды, бұл шешімнің көп бөлігі аман қалған профессор Фрэнсискус Гомарусқа тиесілі болды. Гомарус Арминийді сақтандырып мақұлдады, оның көзқарастары бұрыннан бері дәстүрден тыс деп күдіктелгенімен, оның келуі дауды тоқтатудың орнына, жаңа пікірталас кезеңін ашты. Осы тағайындаудың саяси маңызы да болды, оны Гаагадағы Йоханнес Уйтенбогаерт және Йохан ван Олденбарневельт қолдады.

Гомарусқа қатысты дау күшейе түсуде

Гомарус, 1594 жылдан бері Лейденде тұрған фламандтық, «жай ғалым» деп сипатталған, бірақ «кальвинистік доктринаның күшті қорғаушысы, терең иманды адам» ретінде танымал болды. Арминийге керісінше, «ізденуші, күмәнданушы» деп сипаттады. Тағдыр туралы мәселеде Гомарус супралапсариан болды және осы мәселедегі пікір алмасу екеуінің арасындағы қақтығыстың бастауы болды. Арминий Бельгиялық жаралымын және Гейдельбергтік катехизисті қайта қарауды жақтады, бірақ пікірталас ашық қақтығысқа дейін ұзақ уақытқа дейін нақты айтылмады. 1604 жылдың 7 ақпанында Виллем Бастинг өзінің «De divina praedestinatione» диспутациясында Арминийдің бірнеше тезисін қорғады, ал Арминий төрағалық етті, осылайша дау көпшілік назарына түсті. Бұл оқиға Гомарусты 14 қазан күні 1604 жылы Сэмюэл Грутерстің осы тезистерге қарсы ұстанымды дәлелдеуіне мүмкіндік берді, бірақ бұл ресми кестеде болған жоқ. Гомарус Кальвиннің қарсыласы Себастьян Кастеллио мен оның ізбасары Дирк Волкертсон Корнхертке ұнамайтын ұстанымдарды жатқызды. Арминий өз ұстанымын қорғау үшін Киелі кітапқа сілтеме жасаса, кальвинистік көзқарастар «Женевалық аталардың біртіндеп Res judicata күшіне енді, сондықтан оған қарсылық білдіруге көтерілмейтін болды». Арминийдің қарсыластары университеттен тыс жерлерде дауды кеңейтті. Дордрехттегі класс «Реформация шіркеулерінің доктринасы бойынша Лейден шіркеуі мен университетінде туындаған» «кейбір айырмашылықтарды» баяндаған граваменді жасады. Жауап ретінде Лейденнің үш теология профессоры (Арминий мен Гомарусқа қосылған Лукас Трелкаций кіші) және Мемлекеттік колледждің регенті Иоганнес Кухлинус «оларға белгілі болғандай, профессорлардың арасында ешқандай негізгі доктринада ешқандай қайшылық жоқ» деп ашулы хат жазды. Гомарусты Арминийге қарсылығын күшейтуге Лейденнің пасторы Фест Хоммий және Арминийдің бұрынғы қарсыласы Петрус Планций итермеледі. Арминийдің барлық қарама-қайшылықтары ашылған» отыз бір мақаладан тұратын анонимді серия таратылды. Франкер университетінің теология профессоры Сибрандус Любберт Арминиусты ересь деп айыптап, шетелдік теологтарға хаттар жіберді. Қарсыластары атын атамағандықтан немесе ресми рәсімдерді елемегендіктен, 1608 жылдың сәуірінде Арминий Голландия штаттарынан өз көзқарастарын түсіндіруге рұқсат сұрады. 1608 жылдың 30 мамырында Арминий мен Гомарусқа Гаагадағы Жоғарғы сот алдында сөйлеуге рұқсат берілді. Жоғарғы соттың бас судьясы Рейнют ван Бредероде (Ольденбарневельттің күйеу баласы) «екі профессордың арасындағы айырмашылықтар, көбінесе тағдыр туралы ілімнің ұсақ-түйек бөлшектеріне қатысты, маңызды емес және бірге болуы мүмкін [және] екі мырзаға да бір-біріне сүйіспеншілікпен төзімділік танытуға бұйырды» деген қорытындыға келді. Содан кейін Гомарус сот алдында сөйлеген сөзін жариялады, ал Арминий өз сөзін жариялады. Соттың пікіріне жауап ретінде Гомарус «Арминийдің пікірін ұстанып, өлмеуге де, Құдайдың сотының алдында осы пікірмен тұруға да батылы бармайды» деп мәлімдеді. Арминий өз ұстанымын көпшілік алдында қорғауын немесе мәселені қарауға ұлттық немесе провинциялық синод шақыруын өтінді. Синодты болдырмау үшін Голландия штаттары Арминийге өз көзқарастарын 30 қазан 1608 жылы жиналыста түсіндіруге рұқсат берді. Ақырында Арминий жиналыс алдында өзінің Бельгиялық жаралымын және Гейдельбергтік катехизисті қайта жазуға шақырғанын түсіндіріп, өзінің ұстанымын бұрын түсіндіруге міндетті емес екенін айтты, өйткені «профессор ретінде ол өзін тек Лейден Кураторлары мен Штаттар билігіне ғана бағынады деп санайды, шіркеуге емес». Арминий кейін тағдыр туралы бар түрлі пікірлерді айтып берді. Ол супралапсариандық доктрина жаралымға және катехизиске қайшы екенін және «супра және инфралапсариандық доктрина, негізінен, бір нәрсеге келеді» деп мәлімдеді. Арминий тағдыр туралы өз пікірін білдірді, ол бұл пікірді «Жаралым» және «Катехизис» кітабына сәйкес деп есептеді. Арминийдің штаттар жиналысына келгенін білген Гомарус оған да сөйлеуге рұқсат сұрады, ол рұқсат алды. 1608 жылдың 12 желтоқсанында Гомарус Арминиусты «оның әріптесі пелагиандық пен иезуиттерді қолдайтынына» айыптап, «әділетті кернейші» деп атаған Иоганн Втенбогартқа да шабуыл жасады». Арменийдің ериенизмге қарама-қайшы келетін осы айтыс-тартысқа наразылық білдірген жиналыс, екеуінің де алдында сөйлеген сөздерін жариялауға тыйым салды. Тыйым салынғанға қарамастан, баяндамалар көп ұзамай басылымда жарық көрді. 1609 жылдың 25 шілдесінде Якоб Бонтебал Арминийдің төрағалығымен «De vocatione hominis ad salutem» тезисін қорғады. Римдік католик дін қызметкері (иезуит екені күдіктелді) тыңдаушылар қатарында болды және Арминийдің ұстанымдарына қарсы шығуға батылдық танытты. Бұрыннан ауыр сырқатқа шалдыққан Арминий оның аргументтерін жоққа шығарды, ал Гомарус «тыңдаушылардың арасында болған, қызарып, кейін, Папист естіп тұрғанда, әріптесіне есікті Папизмге кең жаптық» деп қысыммен айтты.

Соңғы талқылау және соңғы күндер

Арминий өмірінің соңына дейін Лейденде оқытумен айналысты және студенттері оны құрметтеді. Дегенмен, Гомаруспен болған қақтығыс кальвинизм ішінде үлкен жарылысқа ұласты. Жергілікті дін қызметкерлерінің ішінде Адриан Боррий Арминийді қолдады, ал Фест Хоммий оған қарсы болды. Арминийдің жақын достары, шәкірттері мен қолдаушыларының қатарында Иоганн Друзиус, Конрад Ворстиус, Антоний Тизиус, Иоганн Халсбергиус, Петрус Бертиус, Иоганн Арнольди Корвин, Ремберт және Симон Эпископиус ағайындары болды. Оның Лейдендегі орнын басушы (қайтадан Уйтенбогаерт пен Ольденбарневельттің қолдауымен таңдалды) – Ворстиус, ол бұрынғыда Арминийге өзінің еңбектері арқылы әсер еткен еді. Штаттар тағы да синод шақырмастан, өсіп келе жатқан дауды басуға тырысты. Арминийге Гомаруспен бірге 1609 жылғы 13-14 тамызда Гаагада өткен тағы бір мәжіліске қатысуға бұйрық берілді. 18 тамызда мәжіліс қайта басталғалы жатқанда Арминийдің денсаулығы нашарлап, ол Лейденге қайтып оралды. Штаттар мәжілісті тоқтатты және екі адамнан да қарсыластарының пікіріне жазбаша жауап беруді сұрады. Арминий 1609 жылғы 19 қазанда Питерскерхофтағы үйінде дүние салды. Ол Лейдендегі Питерскерк шіркеуіне жерленді, ал 1934 жылы оның құрметіне ескерткіш тас орнатылды.

Теология және мұра

Арминий кальвинизмнің кейбір аспектілеріне күмәндана бастады және өзінің көзқарастарын өзгертті. Ол кальвинизмді реформалауға тырысты және өзінің атын кальвинизмнің кейбір қағидаларына (шартсыз сайлау, құтқарудың шектеулілігі, қарсы тұра алмайтын рақым) қарсы тұрған қозғалысқа берді. Голландиядағы оның алғашқы жақтастары 1610 жылы «Remonstrantiæ» атты, кальвинизмнің бағытымен келіспеушіліктерді қамтитын бес тармақты құжат жариялағаннан кейін «Remonstrants» деп аталды. Арминий тек Қасиетті Жазулардан дәлелденген және христиандардың (Рим католиктерінен басқа, олармен рухани келісімге келу мүмкін емес деп санайтын) рухани өсуіне көмектесетін нәрселерді үйретуге тырысатынын жазды. Оның ұраны «Bona conscientia paradisus», яғни «Жақсы ар-ұждан – жұмақ» деген мағынаны білдіреді. Арминий барлығына Киелі Рухтан берілген «алдын алушы» (немесе алдын ала беруші) рақым туралы үйретті және бұл рақым «күнәлі табиғатымызға қарамастан, сенуге жеткілікті, демек, құтқарылуға жеткілікті». Арминий «Құтқарылуға жеткілікті рақым сайланғандарға да, сайланбағандарға да беріледі; егер олар қаласа, сенуі немесе сенбеуі, құтқарылуы немесе құтқарылмауы мүмкін» деді. Уильям Витт «Арминийдің рақым туралы теологиясы өте жоғары. Ол рақымның тегін екенін, өйткені ол адамның күш-жігерінен емес, Құдайдың Мәсіх арқылы жасаған құтқаруынан келеді деп баса айтады». Арминийдің өмірінде арминиандық теология толыққанды дамыған жоқ, бірақ оның қайтысынан кейін (1609) «Remonstrants»-тің бес мақаласы (1610) идеяларды жүйелендіріп, ресмилендірді. Бірақ Дорт кальвинистік Синоды (1618–19), Арминийдің теологиясын айыптау үшін шақырылып, оны және оның жақтастарын анафема деп жариялады, кальвинизмнің бес қағидасын анықтады және Нидерландыда қалған арминиан пасторларын қуғынға түстірді. Бірақ қуғын-сүргінге қарамастан, «Remonstrants Голландияда жеке шіркеу ретінде сақталып қалды және кальвинизм үйретілген жерлерде арминиандық қайта-қайта өршіп шықты». Лейденде (1629) және Франкфуртта (1631 және 1635) Арминийдің еңбектері латын тілінде жарияланды. Джон Уэсли (1703–91), методистік қозғалыстың негізін қалаушы, колледжде оқып жүргенде және Aldersgate тәжірибесі немесе аян арқылы өз діни сенімдеріне келді, кальвинистік сайлау және жазалау ілімдеріне қарсы күшті қарсылық білдірді. Оның ойлау жүйесі Уэсли арминиандығы деп белгілі болды, оның негізін Уэсли мен оның серігі Джон Уильям Флетчер қалады. Уэсли Якоб Арминиустың сенімдері туралы аз білгенімен және Арминиустан тәуелсіз түрде өз діни көзқарастарына келгенімен, Уэсли өмірінің соңында, 1778 жылы «The Arminian Magazine» жариялағанда, өзі мен Арминиус жалпы келісімде екенін мойындады. Теология профессоры В. Стивен Гунтер оның Арминийдің сенімдерін «адал түрде ұсынғанын» айтады. Уэсли, бәлкім, ағылшын тілінде арминиандықты ең анық жақтаған адам болды. Ол арминиандық теологияны қабылдап, оның ең көрнекті жақтаушысы болды. Методистердің көпшілігі арминиандық теологияға (білсе де, білмесе де) берік болып қалады және Арминиандық теологияның өзі Джон мен Чарльз Уэслидің ықпалының арқасында АҚШ-тағы басым теологиялық жүйелердің біріне айналды.

Жеке өмір

Арминий және оның әйелі Лижбет Лоуренсдохтор Реал 1590 жылы үйленген, олардың барлығы 12 баласы болды, олардың үшеуі нәресте кезінде қайтыс болды. Олардың он ұлы болды: Хармен (1594 ж.т.), Питер (1596 ж.т.), Ян (1598 ж.т.), Лоранс (1600 ж.т., бала кезінде қайтыс болды), Лоранс (1601 ж.т.), Якоб (1603 ж.т.), Виллем (1605 ж.т.) және Даниил (1606 ж.т.). Тағы екі ұлы да сәби кезінде қайтыс болды, олардың есімдері тарихқа енбеген. Олардың қыздары: Энгельте (1593 ж.т.) және Гертруйд (1608 ж.т.). Ол қайтыс болғанда әйелі мен балалары сақталды.