Кіріспе

Неміс мемлекеті (1774–1810)

Олденбург герцогтығы (Herzogtum Oldenburg) өзінің астанасы – Олденбург қаласының атымен аталып, қазіргі Германияның солтүстік-батысындағы мемлекет болды. Олденбург графтары 1667 жылы жоқ болды, содан кейін 1810 жылға дейін герцогтікке айналды, одан кейін Бірінші француз империясы оны аннексиялады. Ол Везер өзенінің сағасына жақын орналасқан. Олденбург әулетінің басты тармағы 1667 жылы Антоний Гюнтер қайтыс болған кезде, Голштейн-Готторп герцогтарының желісінен шыққан Данияның Фредерик III-іне өтті, ол Ресейдің ұлы княгинясы Анна Петровнаға, Ұлы Петрдің қызына үйленген болатын. Оның туысы, Фредерик Август I 1774 жылы Олденбург герцогы болды. Оның бір бауыры Адольф Фридрих Швеция королі болды. Тағы бір бауыры, Голштейн-Готторптың князі Георг Людвиг, 1823 жылы Олденбургтің ұлы князі болған Петр I-нің әкесі болды. Олденбургтің келесі билеушілерінің барлығы оның ұрпақтары болды. Олденбург әулеті сондай-ақ Дания, Норвегия, Швеция, Грекия және Ресейде билік жүргізді. Грек тармағының кіші желісінің мұрагерлері, Эдинбург герцогы, принц Филипп арқылы, королева Елизавета II қайтыс болғаннан кейін Ұлыбритания мен басқа да Достастық елдерінің тақтарында отыр.

Тарих

Олденбургтің алғашқы графы – Елимар I (1108 жылы қайтыс болған). Элимардың ұрпақтары Саксония герцогтарының вассалдары ретінде танылды, бірақ кейде қарсылық танытты; алайда, 1180 жылы император Фридрих I Саксония герцогтігін бөліскен кезде олар империя князьдерінің мәртебесіне ие болды. Осы кезде Дельменхорст графтығы Ольденбург графтарының иелігіне кірді, бірақ кейін бірнеше рет отбасының кіші тармақтарына аппанаж ретінде бөлінді. Бұл 1262–1447 жылдар аралығында, 1463–1547 жылдар аралығында және 1577–1617 жылдар аралығында орын алды. 13 ғасырдың басында графтар солтүстік және батыстағы тәуелсіз немесе жартылай тәуелсіз фриз князьдерімен соғыстар жүргізді, нәтижесінде Ольденбург территориясы біртіндеп кеңейді. Бременнің еркін ханзаттық қаласы мен Мюнстер епископы да Ольденбург графтарымен жиі соғысқан. 1440 жылы Кристиан әкесі Дитрихтің орнын басып, Ольденбург графы болды. 1448 жылы Кристиан Данияның королі болып сайланды, бұл оның анасының тарапынан бұрынғы Дания корольдеріне туыстығымен байланысты болды. Ольденбург Дания шекарасынан алыс болғанымен, енді Данияның эксклавына айналды. Қаланың басқаруы корольдің бауырларына жүктелді, олар қысқа мерзімге тирандық билік орнатты. 1450 жылы Кристиан Норвегияның, ал 1457 жылы Швецияның королі болды. 1460 жылы ол Шлезвиг герцогтігі мен Холштейн графтығын мұра етті, бұл Ольденбургтің болашақ тарихы үшін маңызды оқиға болды. 1454 жылы ол Ольденбургті ағасы Герхардқа (шамамен 1430–99) тапсырды, ол Бременнің епископ-князімен және басқа көршілерімен үнемі соғысқан жабайы князь еді. 1483 жылы Герхард ұлдарының мүддесі үшін тақтан бас тарды және Испанияға қажына сапарда қайтыс болды. 16 ғасырдың басында Ольденбург фриздердің есебінен қайтадан кеңейді. Лютерандық дін 1505–73 жылдары (1529 жылдан бастап билік еткен) Антоний I енгізді, ол монастырларды да жойды; алайда, ол Шмалькальдия соғысы кезінде Киелі Рим императоры Карл V-ке адал болды және осылайша өзінің аумақтарын кеңейтіп, 1547 жылы Дельменхорстты алды. Антонийдің ағасы Кристофер (шамамен 1506–60) әскерші ретінде танылды. Антонийдің немересі Антоний Гюнтер (1583–1667), 1603 жылы таққа отырды, ол Ольденбургте билік еткен ең дана князь деп санады. Жевер оның граф болғанға дейін сатып алынған, бірақ 1624 жылы ол өзінің иеліктеріне Книпхаузен мен Варельді қосты, олармен 1647 жылы Дельменхорст ақыры біріктірілді. Ол отыз жылдық соғыста бейтараптық сақтап, Тилли графына бағалы аттар сыйлағандықтан, Антоний Гюнтер өзінің иеліктеріне Германияның басқа мемлекеттері сияқты қираудан сақтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол императордан Везер өзенімен өтетін кемелерге жол ақысын алу құқығын алды, бұл оның қаржылық ресурстарын арттырған пайдалы мүмкіндік болды. 1607 жылы ол Ренессанс стиліндегі сарай салды. Антоний Гюнтер қайтыс болғаннан кейін Ольденбург қайтадан Данияның билігіне түсті. 1773 жылғы Царское Село шарты бойынша Данияның Кристиан VII оның ұлы және мұрагері Павелдің Холштейн герцогтігінің кондоминиалдық корольдік герцогтік үкіметіндегі үлесі мен Шлезвиг герцогтігінің үкіметіндегі герцогтық үлесіне деген талаптары үшін Екатеринаға тапсырды; Ольденбург Любек князьдік епископтығының әкімшісі Фредерик Августқа, отбасының кіші тармағының өкіліне өтті, ал 1777 жылы графтық герцогтық дәрежесіне көтерілді. Герцогтың ұлы Вильгельм, 1785 жылы әкесінен кейін, әлсіз ақыл-ойына ие болды, ал оның туысы Петер, Любек князьдік епископтығының әкімшісі, регент ретінде әрекет етті және ақырында 1823 жылы таққа мұрагерлік етті, Любек пен Ольденбург князьдік епископтығын жеке одақта ұстады. 1803 жылғы неміс медиациясымен Ольденбург Ольденбург Мюнстерланды мен Любек князьдік епископтығын алды. 1810–1814 жылдар аралығында Ольденбургті Наполеон Франциясы басып алды. 1810 жылы оның Франция империясына қосылуы бұрынғы одақтастары Франция мен Ресей арасындағы дипломатиялық даудың себебі болды, бұл дау 1812 жылы соғысқа және ақырында Наполеонның құлауына әкелді.

Яһуди тарихы

Олденбург герцогтігінде еврейлердің тұрғандығы туралы ең көне жазбалар орта ғасырларға дейін барып жетеді. Герцогтіктің ірі еврей қауымы Делменхорст, Йевер, Варель, Вехта және Вильдесхаузен қауымдарынан құралған. Басқа да құжаттар 1348 жыл шамасында, Қара өлім кезінде Вильдесхаузеннен еврейлердің депортацияланғанын көрсетеді, бірақ олар көп ұзамай қайтып келді. Кейінгі құжаттарда еврейлердің аймақта болуы, әсіресе Ольденбург қаласында және оны қоршаған ауылдарда жалғасқандығы айтылады. Герцогтіктің аумағындағы еврей қауымы 1900 жылы 1359 адамға жетті, бірақ 1925 жылы 1015 адамға азайды. 1933 жылға қарай аймақта 279 еврей ғана қалды, олардың көпшілігі Холокост кезінде құрылысқа түсті, алайда кейбіреулері аман қалды және соғыстан кейін оралды.

Салдары

1815 жылы герцогтік Біркенфельд княздығын иеленді және ұлы герцогтікке айналды. 1871 жылы Олденбург Германия империясына қосылды, ал 1918 жылы Веймар республикасының құрамындағы еркін штатқа айналды. 1937 жылы («Үлкен Гамбург заңымен») ол Балтық теңізі жағалауындағы Эутин және Оңтүстік-Батыс Германиядағы Биркенфельд эксклавтарын Пруссияға жоғалтып, Вильгельмшафен қаласын алды. Бірақ бұл тек қана формалдық болды, себебі Гитлер режимі 1934 жылы штаттарды де-факто таратып жіберді. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, осы аумақтық өзгерістердің нәтижесінде Олденбургтің ауданы және 580 000 халқы болды. 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Олденбург жаңадан құрылған Төменгі Саксония штатына қосылды және аумақтық жағынан өзгермеген, әкімшілік аймақ (Verwaltungsbezirk) Олденбург құрамына кірді. 1949 жылы аймақ және штат Батыс Германияның құрамына енді. Әкімшілік аймақ 1978 жылы таратылып, көршілес әкімшілік округтармен (Regierungsbezirke) бірігіп, 2004 жылы таратылған Везер-Эмс аймағын құрады.