Кіріспе
Христиан дінінде адамдарды күнәдан құтқару (сонымен қатар босату немесе іркілу деп те аталады) – Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі арқылы, сондай-ақ осы құтқарылудың нәтижесінде болатын әділдік арқылы адамдарды күнә мен оның салдарынан – өлім мен Құдайдан бөлінуден құтқаруды білдіреді. Исаның өлімінің адамзаттың күнәсі үшін құрбандық екендігі туралы идея христиандық Киелі кітапта жазылған және Пауылдың хаттарында, Ізгі хабарларда кеңінен дамытылған. Пауыл адалдардың Исаның өлімі мен қайта тірілуіне қатысу арқылы құтқарылатынын көрді. Ерте христиандар өздерін Құдаймен жаңа өсиетке кіргендер деп санады, бұл өсиет еврейлер мен жұртшылыққа ашық болды. Адамның құтқарылуындағы Исаның тұлғасы мен құрбандық рөлі туралы ерте христиандық сенімдер шіркеу әкелері, ортағасырлық жазушылар және қазіргі ғалымдар тарапынан әртүрлі құрбандық теорияларында, мысалы, құн төлеу теориясы, Кристос Виктор теориясы, қайта құру теориясы, қанағаттандыру теориясы, жазалық ауыстыру теориясы және моральдық әсер теориясы арқылы одан әрі дамытылды. Құтқарылу (сотериология) туралы әртүрлі көзқарастар – түрлі христиан конфессияларын бөліп тұратын негізгі даулы мәселелердің бірі, олар күнә мен бұзылудың (адамзаттың күнәлі табиғаты), ақталудың (күнәнің салдарынан құтылудың Құдайдың жолы) және құрбандық (Исаның азаптары, өлімі және қайта тірілуі арқылы күнәнің кешірілуі) туралы келіспейтін анықтамаларды қамтиды.
In Christianity, salvation (also called deliverance or redemption) is the saving of human beings from sin and its consequences—which include death and separation from God—by Christ's death and resurrection, and the justification entailed by this salvation. The idea of Jesus' death as an atonement for human sin was recorded in the Christian Bible, and was elaborated in Paul's epistles and in the Gospels. Paul saw the faithful redeemed by participation in Jesus' death and rising. Early Christians regarded themselves as partaking in a new covenant with God, open to both Jews and Gentiles, through the sacrificial death and subsequent exaltation of Jesus Christ. Early Christian beliefs of the person and sacrificial role of Jesus in human salvation were further elaborated by the Church Fathers, medieval writers and modern scholars in various atonement theories, such as the ransom theory, Christus Victor theory, recapitulation theory, satisfaction theory, penal substitution theory and moral influence theory. Variant views on salvation (soteriology) are among the main fault lines dividing the various Christian denominations, including conflicting definitions of sin and depravity (the sinful nature of mankind), justification (God's means of removing the consequences of sin), and atonement (the forgiving or pardoning of sin through the suffering, death and resurrection of Jesus).
Анықтама және қолданылу аясы
Христиан дінінде құтқарылу, немесе босату немесе кешірім, – Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі арқылы адамдарды өлім мен Құдайдан алшақтаудан құтқару болып табылады. Христиандық құтқарылу тек күнәнің құнын өтеумен ғана шектелмейді, сонымен қатар осы құтқарылуға сенім, дүркін шүкірлік ету рәсімі немесе бағыну арқылы қалай қол жеткізуге болады, ал құтқарылу жекелей ме әлде баршаға бірдей ме деген сұрақтарды да қамтиды. Бұдан әрі ол, мысалы, "жұмақ, тозақ, тазарту орны, жанның ұйқыда болуы және жойылу" сияқты, өмірден кейінгі өмірге қатысты мәселелерді де қамтиды. Әртүрлі діни ағымдар арасындағы келіспеушіліктерге күнә, ақталу және құн төлеу туралы түрлі түсініктер жатады.
Күнә
Батыс (Шығыс православиесінен ерекшеленеді) христиандық хамартиологиясы күнәні Құдайға оның тұлғаларын және христиандық Киелі Заңды жеңілсіздену арқылы, сондай-ақ басқаларды зиянға келтіру арқылы жасалған құқық бұзушылық ретінде сипаттайды. Бұл – адамның ұйқылы табиғатын, сондай-ақ Құдайдың табиғатын және оның мәңгілік заңын бұзатын зұлымдық әрекет. Әугустин Гипполықтың классикалық анықтамасына сәйкес, күнә – «Құдайдың мәңгілік заңына қарсы сөз, іс немесе құштарлық». Христиандық дәстүрде күнә адам өмірінің негізгі аспектісі ретінде түсіндіріледі, ол түпкі күнәмен байланысты – Адам атаның Еден бағында жақсылық пен жамандықты білу ағашынан тыйым салынған жемісті жеуінен туындаған, сондай-ақ «атадан қалған күнә» деп те аталады. Пауыл оны Римдіктерге 5:12–19-да жариялады, ал Гипполық Августин батыста оның түсіндіруін кеңінен таратты, оны «мұрагерлік күнә» тұжырымына айналдырды, Құдай Адам мен Хауаның барлық ұрпақтарын Адамның қарсылық көрсету күнәсі үшін жауапты деп есептейді, сондықтан барлық адамдар Құдайдың ашуы мен айыпталуына лайық – олар жеке жасаған күнәлерінен тыс. Толық тәлкеулік (сондай-ақ «радикалды бұзылу» немесе «жалпыға тараған тәлкеулік» деп аталады) – түпкі күнә тұжырымынан туындаған протестанттық теологиялық доктрина. Бұл – адам баласының күнәға түсуінің салдарынан дүниеге келген әрбір адамның күнәға бағынған құл екендігі туралы оқыту. Бұл, Құдайдың жеңіске жете алмайтын немесе алдын ала берекесінен басқа, Құдайды іздеуге, жамандықтан аулақ болуға немесе құтқару сыйлығын қабылдауға мүлдем қабілетсіз екендігін білдіреді. Бұл сенімнің көптеген протестанттық иман сенімдері мен катехизмдерде, соның ішінде кейбір лютерандық синодтар мен кальвинизмде әртүрлі деңгейде қолданылады, қарсы тұра алмайтын береке туралы оқыту. Арминийшілер, мысалы, методистер де толық тәлкеулікке сенеді және оны үйретеді, бірақ алдын ала береке туралы оқытудың ерекше айырмашылығы бар.
Негіздемесі
Христиандық теологияда ақталу – Құдайдың күнәнің кінәсі мен жазасын алып тастауы, сонымен бірге күнәкарды Мәсіхтің құрбандық арқылы жасаған кешірімімен әділ санауы. Ақталу жолдары – католицизм, православие және протестантизм арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі. efn|Breck: "Батыста, кем дегенде, көпшілік пікірде, пікірталас көбінесе католиктердің "істер арқылы құтқарылу" және протестанттардың "сенім арқылы (ғана!) ақталу" бағыттары арасында болып өтті". Протестантизм құтқарылудың сенімге жауап ретінде Құдайдың рақымымен іске асырылатынына сенеді. Бірақ бұл сенім пассивті болмауы керек; ол тек Исаны "Жеке Ием және Құтқарушым" деп мойындаумен ғана емес, сонымен қатар Исаның "ең нашар" бауырларына тамақ беру, киім беру, бару және басқа да қамқорлық көрсету арқылы өзін-өзі танытуы керек (Мт 25). Протестанттық ілімде күнә тек "жабылады", ал әділдік есептеледі. Лютерандық және кальвинистік бағыттарда Құдайдың әділдігі сенім арқылы ғана күнәкарға беріледі, ешқандай іс қажет емес. Протестанттар Мәсіх күнәкарлар үшін өлгендіктен, сенімсіз істермен ақталу мүмкін екеніне сенеді, бірақ шын сенімі бар әркім сенімінің жемісі ретінде жақсы істер жасайды, өйткені жақсы ағаш жақсы жеміс береді. Лютерандықтар үшін сенім жоғалғанда ақталу да жоғалуы мүмкін. "Atonement" сөзінің түпнұсқалық мағынасы "бірге келісім" (яғни, біреумен "бірге" немесе үйлесімде болу) дегенді білдіреді. Collins English Dictionary сөздігінде айтылғандай, кешірім – Құдайдың (Мәсіх арқылы) әлемді Өзімен татуластыру үшін берген құтқару жұмысын және адамның Құдаймен татуласу күйін сипаттау үшін қолданылады. "The Oxford Dictionary of the Christian Church" сөздігінде кешірім – христиандық теологияда "адамның Мәсіхтің құрбандық өлімі арқылы Құдаймен татуласуы" деп түсіндіріледі. Көптеген христиандар шексіз кешірімге сенеді; алайда, кейбір христиандар құтқарылуға алдын ала белгіленгендерге ғана кешірім беріледі деп үйретеді, өйткені оның негізгі пайдасы барлық адамзатқа емес, тек сенушілерге ғана арналған.
Кептің құнын өтеу теориясы
Жаңа өсиет жазбаларында Исаның тұлғасын түсіну үшін бірқатар метафоралар (және Ескі өсиет терминдері) мен сілтемелер қолданылған. Шешендіктің алғашқы христиан жазбаларында Исаға адам баласы, Құдайдың Ұлы, Мәсіх және Кириос сияқты бірнеше атақтар берілген, олардың барлығы еврей жазбаларынан алынған. "Біздің бұзылыстарымыз үшін жараланған және көптеген адамдардың күнәларын мойнына алған" құдай тарапынан жіберілген Қызметшінің іс-әрекеті. Ескі өсиет апокрифтері төртінші идеяны қосады, атап айтқанда, әділ шейіт (2 Маккавейлер, 4 Маккавейлер, Даналық кітабы 2–5). Бұл тәуба дәстүрлері тек уақытша кешірімді ұсынады, ал корбанот (құрбандықтар) тек ең жеңіл түрдегі күнәларды, яғни, сол әрекеттің күнә екенін білмей жасалған күнәларды өтеу құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Күнәлерді түрлеріне бөлу: Джеймс Ф. Макграт 4 Маккавейлер 6-ға сілтеме жасайды, онда шейіт дұға етеді: «Халқыңа мейірімді бол, жазамыз оларға жеткілікті болсын. Қанымыз оларды тазартсын, ал жанымыз олардың орнына алынсын» (4 Маккавейлер 6:28–29). Осы кездегі иудаизмде әділ адамдардың өлімін тәуба тұрғысынан түсінуге көмектесетін идеялар болғандығы анық.
Пауыл
Пауылдың 1 Коринфтерге 15:3–8 керигмасының мағынасы талқылауға ашық және көптеген түсіндірмелерге мүмкіндік береді. Пауыл үшін "біздің күнәларымыз үшін өлу" мәні тереңдеп, "Торадан тыс, күнәкар жұрттың құтқарылуына негіз болды". Дәстүр бойынша, бұл керигма Исаның өлімінің күнәға деген "кәффарат" немесе құн төлеу, немесе Құдаймен татуласу, немесе адамзаттың күнәсі үшін Құдайдың ашуын басу құралы ретінде түсіндіріледі. Исаның өлімімен адамзат осы ашудан босады. efn|name="atonement. Paul"|Кәффарат:
Бриско мен Огилви (2003): "Пауыл Мәсіхтің құны – оның қаны" дейді. Кобб: "Сұрақ мынада: Пауыл Құдай Исаны адамзаттың күнәларын кәффарат ету үшін құрбан етті деп ойлаған ба? Соңғы мың жылда бұл идея Батыс шіркеуінде христиандықтың өзегі ретінде қарастырылып, оны қолдаушылардың көпшілігі Пауылға сілтеме жасады [ ]. Шындығында, "кәффарат" сөзі көптеген стандартты аудармаларда кездеспейді. Джеймс патша аудармасында "татуласу" сөзі қолданылса, Жаңа стандартты аудармада "кәффарат ету" делінген. Америкалық аудармада: "Құдай оны жазғылық құрбандығы ретінде көрсетті, осы арқылы сеніммен пайдалануға болады" делінген. Жақсы жаңалық кітабында мағынасы былай берілген: "Құдай оны ұсынды, осылайша оның құрбандық өлімі арқылы адамдардың күнәлары оның сенімі арқылы кешіріледі". Бұл әртүрлілікке және "кәффарат" сөзін жиі қолданбауға қарамастан, барлық аудармалар Жаңа жаңартылған стандартты аудармамен келісіп, Құдай Исаны құрбан еткенін, осылайша адамдар сенім арқылы Құдаймен татуласа алатынын көрсетеді. Осылайша, олардың барлығы "кәффарат" сөзімен ең тікелей айтылған идеяны қолдайды. Пауылдың жазуының мәні күнәні кәффарат етудің "заңдық терминдерінде" емес, "оның өлімі мен тірілуі арқылы Мәсіхке қатысу" актісінде. Сандерс айтуынша, "Мәсіхке кресттеу арқылы кіргендер оның өліміне де кресттеледі, осылайша күнәнің билігінен құтылады [ ] ол өлді, сонда сенушілер онымен бірге өлсін, нәтижесінде онымен бірге өмір сүрсін". Бұл жай ғана алмастыру емес, одан керісінше. "efn|Cobb бұл тұрғысынан Пауыл моральдық әсер теориясын таратуға тырыспағанын, бірақ одан да артығын алға тартқанын атап өтеді: "Иса бізді толығымен адал болу арқылы құтқарады. Бұл адалдық Құдайдың әділдігінің нағыз сипатын көрсетеді. Бұл үзінді Құдайдың осы парадоксалды әділдікті ашуы мен көрсетуіне баса назар аударады, бұл әдетте мейірімділік деп аталады. Бұл ашу Құдай мен әлем арасындағы қарым-қатынасты ашу-ызадан сүйіспеншілікке өзгертеді. Осы жаңа өзгерген жағдайға адамдардың қатысуы – адалдық арқылы. Бұл адалдық – Исаның адалдығына қатысу. Құдай Исаның адалдығына қатысқандарды олардың күнәлілігіне емес, осы арқылы қол жеткізген әділдігіне қарай бағалайды. Исаның адалдығына қатысу Исамен бірге азап шегуге дайындықты білдіреді. Кресттеу арқылы біз Исаның өлімі мен жерленуіне қатысамыз. Осылайша Исамен біріккен адалдар онымен бірге қайта тіріліп, оның даңқына ие болатынына сенімді". Исаның өзі туралы Ишая пайғамбардың айтқан пайғамбарлықтары жазылған. Жаңа өсиет Исаны осы пайғамбарлықтардың орындалуы екенін көрсету үшін Исаия 53-ші тарауынан Матай 8:16–18-де келтірілген.
Briscoe and Ogilvie (2003): "Paul says that Christ's ransom price is his blood." Cobb: "The question is whether Paul thought that God sacrificed Jesus to atone for human sins. During the past thousand years, this idea has often been viewed in the Western church as at the heart of Christianity, and many of those who uphold it have appealed to Paul as its basis [ ] In fact, the word "atonement" is lacking in many standard translations. The King James Translation uses "propitiation", and the Revised Standard Version uses "expiation." The American Translation reads: "For God showed him publicly dying as a sacrifice of reconciliation to be taken advantage of through faith." The Good News Bible renders the meaning as: "God offered him, so that by his sacrificial death he should become the means by which people's sins are forgiven through their faith in him." Despite this variety, and the common avoidance of the word "atonement," all these translations agree with the New Revised Standard Version in suggesting that God sacrificed Jesus so that people could be reconciled to God through faith. All thereby support the idea that is most directly formulated by the use of the word "atonement." the essence of Paul's writing is not in the "legal terms" regarding the expiation of sin, but the act of "participation in Christ through dying and rising with him." According to Sanders, "those who are baptized into Christ are baptized into his death, and thus they escape the power of sin [ ] he died so that the believers may die with him and consequently live with him." This is not only different from substitution, it is the opposite of it. "efn|Cobb notes that, in this view, Paul did not propagate a moral influence theory, but something more: "Jesus saves us by being radically faithful. This faithfulness shows us the true character of God's justice. This whole passage emphasizes God's disclosing and demonstrating this paradoxical justice that would more typically be called mercy. The disclosure transforms the relation of God and the world from one of wrath of one of love. Human participation is this new transformed situation is by faithfulness. This faithfulness is a participation in the faithfulness of Jesus. God views those who participate in Jesus' faithfulness in terms of the justice to which they thereby attain rather than in terms of their continuing sinfulness. This participation in Jesus' faithfulness entails readiness to suffer with Jesus. In baptism we participate in Jesus' death and burial. By thus being united with Jesus, the faithful live in confidence that they will rise with him and share in his glory." where Jesus is portrayed as saying that the prophecies in Isaiah were about him. The New Testament explicitly quotes from Isaiah 53 in Matthew 8:16–18 to indicate that Jesus is the fulfillment of these prophecies.
Классикалық парадигма
Классикалық парадигма – Жаңа өсиетте кездесетін тақырыптарды дамытқан ерте шіркеу әкелерінің дәстүрлі түсініктерін қамтиды.
Шайтаннан төлем
Ақтау теориясы Мәсіхтің адамзатты күнә мен Шайтанның құлдығынан азат еткенін айтады, осылайша ол өзінің өмірін Шайтанға ақы төлеу ретінде құрбандыққа берді, кемелді (Исаның) өмірін кемшілдікке толы (басқа адамдардың) өмірімен ауыстырды. Бұл Құдайдың Шайтанды алдағаны туралы идеяны қамтиды, және адамның күнәға ірілуі мен мұрагерлік күнәсіне байланысты, Шайтанның немесе өлімнің, соңғы жатқандағы күнәлі жандарға заңды құқықтары болғаны туралы мәлімдейді. Бірінші мыңжылдықтарда ақтау теориясы христиандық Шығыс пен Батысында күнәні өтеудің басым метафорасы болды, кейіннен Батыста ол Ансельмнің қанағаттандыру теориясымен ысталды. Алаяқтық идеясының бір түрінде, Шайтан Иса өлгеннен кейін оның жанын алуға тырысты, бірақ осылайша өзінің билігін арттырып алды, себебі Иса ешқашан күнә жасаған емес. Нәтижесінде, Шайтан билігінен толығымен айырылып, барлық адамзат азаттыққа ие болды. Тағы бір түсіндіруде, Құдай Шайтанмен келісім жасап, Исаның жанын барлық адамдардың жанына айырбастауды ұсынды, бірақ айырбас жасалғаннан кейін, Құдай Исаны қайта тірілтті және Шайтанды ештеңесіз қалдырды. Басқа нұсқаларда Исаның құдайлығы оның адамдық бейнесімен жасырылған, сондықтан Шайтан оның құдайлығы Шайтанның күшін жоятынын түсінбей, Исаның жанын алуға тырысты. Тағы бір идея Исаның күнә жасаудан қалай аулақ болуға үйрету үшін келгені, ал Шайтан оған ашуланып, оның жанын алуға тырысқаны туралы. Ақтау теориясын алғаш рет Ириней нақты айқындады, ол гностицизмді ашық сынаған, бірақ олардың дуалистік көзқарастарынан идеяларды алған. Бұл көзқарас бойынша, адамзат әлемді жаратқан кішірек құдай Демиургтың билігінде. Дегенмен, адамдарда шынайы құдайлық табиғаттың бір ұшқыны бар, оны осы құдайлық ұшқын туралы білім (гносис) арқылы босатуға болады. Бұл білімді Логос, "Жоғары Құдайдың өзінің санасы", Иса Мәсіхтің тұлғасында әлемге келген арқылы ашады. Дегенмен, Логос Демиургтың күшін жай ғана жоя алмады, және өзінің нағыз бейнесін жасырып, денелі түрде пайда болды, осылайша Демиургты жаңылыстырып, адамзатты азат етті. Иринейдің жазбаларында Демиургтың орнына Шайтан қойылған. Ориген (184–253) Шайтанның Мәсіхтің қанымен сатып алынған адамдарға заңды құқықтары бар деген идеяны енгізді. Ол сондай-ақ, Шайтанның адам жанына үстемдік ете алатынына сеніп, алданғанын айтты. Густаф Аулен өзінің "Christus Victor" (1931) зерттеуінде ақтау теориясын қайта қарастырып, оны "Christus Victor" доктринасы деп атады, Мәсіхтің өлімі Шайтанға төленген ақы емес, адамзатты ұстап тұрған зұлым күштерді, әсіресе Шайтанды жеңгенін дәлелдеді. Пьюгтың айтуынша, "Ауленнің осы уақытынан бері біз осы ататектердің идеяларын Христус-Виктор көзқарасы деп атаймыз".
Қайталау теориясы
Ириней алғаш рет толыққанды түсіндірген қайталау көзқарасы, құтқару теориясымен "бірге дамыды". Ол Мәсіхтің Адамның сәтсіздігін толықтырып, Адамның жасаған қатесін түзеп, адамзатпен байланысы арқылы оны мәңгілік өмірге, соның ішінде рухани кемелділікке жетеледі дейді. Теозис ("құдайлану") – қайталаудың "логикалық салдары".
Қанағаттанғандық
XI ғасырда Кантерберилік Анзельм құны төлеу туралы көзқарасты қабылдамай, құн өтеу теориясын ұсынды. Ол Құдайды адамзаттың күнәсімен намыстанған феодалдық билеуші ретінде бейнелеген. Осы көзқарас бойынша, адамдар осы құқық бұзушылықтардың салдарынан болатын құдайлық жазадан құтқарылуға мұқтаж болды, себебі олар ешқандай іспен осы намысты өтей алмас еді. Анзельм Мәсіхтің өмірі мен өлімі арқылы Құдайға шексіз құрмет көрсеткенін және Мәсіх адамзаттың Құдайға берешегін төлей алатынын, осылайша Құдайдың намысына келтірілген нұқсанды өтеуге және жазаның қажеттігін жоюға болатынын айтты. Анзельм құн өтеу туралы көзқарасты ұсынғанда, Питер Абелард оны дереу сынға алды.
Жазалауды ауыстыру
XVI ғасырда протестант реформаторлары Ансельмнің құтқарылудың қанағаттану теориясын заңдық парадигма шеңберінде қайта қарастырды. Заң жүйесінде құқық бұзушылықтар жаза талап етеді, және бұл қажеттілікті болдырмау үшін ешқандай қанағаттану жеткіліксіз. Олар жазалық ауыстыру деп белгілі бір теорияны ұсынды, онда Мәсіх адамдардың күнәсінің жазасын олардың орнына қабылдайды, осылайша адамдарды Құдайдың күнәға қарсы ашуынан құтқарады. Осылайша, жазалық ауыстыру арқылы Иса адамдарды өткен қателіктері үшін Құдайдың жазасынан аман сақтады. Алайда, бұл құтқарылу автоматты түрде берілмейді. Керісінше, адам осы құтқарылудың тегін сыйына ие болу үшін сенімге ие болуы керек. Жазалық ауыстыру тұрғысынан, құтқарылу адамның күш-жігеріне немесе істеріне байланысты емес. Жазалық ауыстыру парадигмасы протестанттар арасында кеңінен таралған, олар оны христиандықтың орталық ұстанымы деп санайды. Дегенмен, ол көп сынға ұшырады, либералды христиандар оны Киелі кітапқа қайшы және Құдайдың махаббатына қарсы деп есептейді. Ричард Рордың айтуынша, "[бұл теориялар] пайғамбарлар мен Иса үйреткен қайта жаңғыртушылық әділдіктен гөрі жазалаушылық әділдікке негізделген". Пауылға қатысты жаңа перспектива жақтастары да Пауылдың Жаңа өсиеттегі көптеген хаттары, бұрын жазалық ауыстыру теориясын қолдаған, басқаша интерпретациялануы керек деп мәлімдейді.
Үкіметтік теория
"Құдайлық тәуекел теориясы" Мәсіх адамзат үшін азап шекті, осылайша Құдай әділеттілікті сақтай отырып, адамдарды жазаламастан кешіре алады деп үйретеді. Бұл дәстүрлі түрде Гюго Гроцийдің еңбектеріне негізделген арминиандық ағымдарда оқытылады.
Моральдық өзгерістер
"Кұтылудың моральдық әсер ету теориясы" Әбелард (1079–1142) Анзельмнің қанағаттандыру теориясына балама ретінде жасады немесе ең бастысы, таратып жүрді. Әбелард, Ибілісті қарсылас құдайға айналдырған "Исаның өлімі Ибіліске төленген құн төлемі" деген пікірді жоққа шығарды, сондай-ақ Исаның өлімі "Құдайдың қадір-қасиеті үшін төленген борыш" деген ойға да қарсы болды. Ол Құдайдың сот талғамын баса назарға алып, күнәкар Исаның құрбандық өлімін қабылдағаннан кейін Құдайдың пікірін өзгерткеніне де қарсылық білдірді, бұл "өзгермейтін, мүңкісіз Құдай" туралы түсінікпен үйлеспейтін нәрсе еді. Әбелард адамның Құдай туралы түсінігін өзгертуге баса назар аударды – оны ренжіген, қатал және жазалаушы емес, мейірімді деп қарауға. Әбелардтың сөзіне сүйенсек, "Иса Құдайдың махаббатын көрсету үшін өлді", бұл күнәкарлардың жүректерін және саналарын өзгертіп, оларды Құдайға қайтаруға қабілетті бір дәлел. Батыс христиандығындағы протестанттық реформация кезінде реформаторлардың көпшілігі, жазаны алмастыру пайдасына, кұтылудың моральдық әсер ету көзқарасын қабылдамай, құрметке бағытталған Анзельмнің қанағаттандыру моделінің жоғары сот-медициналық өзгертілген түрін жақтады. Фаусто Соццинидің реформациядағы социниандық бағыты кұтылудың моральдық әсер етуіне сенімді болды. Социнизм – унитаризмнің ерте түрі, ал унитариандық шіркеу бүгінгі күні көптеген либералды протестанттық теологтар сияқты кұтылудың моральдық әсер ету көзқарасын ұстанады. 18-ғасырда моральдық әсер ету көзқарасының түрлері неміс теологтарының арасында, әсіресе Ағартушылық философы Иммануил Канттың арасында үлкен қолдау тапты. 19- және 20-ғасырларда ол ағылшын, методист, лютеран және пресвитериан шіркеулеріндегі либералды протестанттық ойшылдар арасында танымал болды, оның ішінде ағылшын теологы Гастингс Рашдалл да бар. Соңғы жүз жылда ағылшын тіліндегі көптеген теологиялық еңбектер кұтылудың моральдық әсер ету теориясын жақтады және кеңінен танымал етті. Реформациядан бері либералды протестанттар (әдетте моральдық әсер ету көзқарасын қабылдайтындар) мен консервативті протестанттар (әдетте жазаны алмастыру көзқарасын қабылдайтындар) арасында қатаң бөлініс сақталды. Екі тарап та өздерінің ұстанымы Киелі кітапта баяндалғанын сенеді.
Моральдық мысал теориясы
Осыған байланысты теория, "адамгершілік үлгі теориясы", Фауст Социн (1539–1604) өзінің "De Jesu Christo servatore" (1578) еңбегінде жасады. Ол "орнына толық өтеу" идеясын қабылдамады. Социннің пікірінше, Исаның өлімі Құдайға деген өзінен бұрынғы құрбандыққа барудың үлгісін көрсетеді. Көптеген дінтанушылар, күнәні жою туралы "үлгі" (немесе "үлгілік") теорияларды, моральдық әсер теориясының нұсқалары ретінде қарастырады. Бірақ Уэйн Грудм былай демекші: "Моральдық әсер теориясы, Мәсіхтің өлімі Құдайдың бізге деген махаббатын көрсетеді десе, үлгі теориясы Мәсіхтің өлімі қалай өмір сүру керектігін көрсетеді". Грудм социниандарды үлгі теориясының қолдаушылары деп атап көрсетеді.
Қалпына келтіру теориясы
Гонконг баптистік университетінің дін және философия кафедрасының оқытушысы Доменик Марбанянг Фридрих Ницшенің идеяларын пайдалана отырып, Құдайдың ерікті түрде өзін құрбан етуін адамзаттың ең соңғы күнәсі – құдай өлтіру, яғни Құдайды өлтіру актісі деп қарастырады, соның арқасында айқышқа ілінген күнә жойылады.
Ортақ күнәнің құнын өтеу теориясы
Оңтүстік баптист теологы Дэвид Иеремия "ортақ құрбандық" теориясында құрбандықтың барлығына ортақ екені айтылады деп жазады. Яғни, Құдай Әлемді сақтап тұрады. Сондықтан, егер Иса адам түріндегі Құдай болса, ол өлгенде бүкіл адамзат онымен бірге өлді, ал қайта тірілгенде бүкіл адамзат онымен бірге қайта тірілді.
Әр түрлі теориялардың үйлесімділігі
Кейбір теологтар "Күнәнің құнын өтеуге қатысты әртүрлі бібліялық түсініктер қақтығыс тудырмауы мүмкін" деп санайды. Мысалы, реформат теологы Дж.И. Пакер, "Жазалық алмастыру – шіркеудің негізгі, тарихи көзқарасы және Кешірудің маңызды мағынасы, бірақ осы жазалық алмастыру орталықта болғанмен", ол сондай-ақ "Христос Жеңімпаз және басқа да Жазбалардағы кешіру туралы көзқарастар Мәсіхтің қызметінің толыққанды суретін беру үшін бірге жұмыс істей алады" деп мәлімдейді. Англикандық теолог Оливер Чейз Квик әртүрлі теорияларды құнды деп сипаттады, бірақ ешқандай теорияның толық шындық екенін жоққа шығарды, "егер біз Иса Мәсіхтегі Құдайдың сүйіспеншілік актісінің негізгі ойынан бастасақ, [ ] менің ойымша, біз келісімге келуге болатын тұрғылыққа жете аламыз, онда әр теорияның әр түрі шындыққа өзінің маңызды үлесін қосады, бірақ ешқандай теория, тіпті бірнеше теория да оның толықтығын жеткілікті түрде білдіре алмайды". Басқалары кешірудің кейбір үлгілері бір-бірін мүлдем жоққа шығарады дейді. Мысалы, Джеймс Макграт кешіру туралы сөйлегенде: "Павел [ ] қатысу тілін қолдануды ұнатады. Бір адам барша үшін өлді, сондықтан барша да өлді (2 Коринфтерге 5:14). Бұл алмастырудан ғана емес, оған керісінше". Сол сияқты, Марк М. Мэтисон өзінің "Кешірудің мағынасы" атты мақаласында: "Алмастыру "бірі немесе екіншісі" дегенді білдіреді; қатысу "екі де, бірі де" дегенді білдіреді". Жоғарыда айтылған Дж. Кеннет Грайдер әртүрлі кешіру үлгілерінің үкіметтік теориямен үйлесімділігін көрсеткенімен, жазалық алмастыру және қанағаттандыру кешіру теориялары үкіметтік теориямен үйлесімсіз екенін де айтады. Бірақ "қанағаттандыру кешіруі" термині негізінен Ансельмнің теориясына қатысты техникалық термин ретінде қолданылады. Патристикалық (соңырақ) әдебиетте алмастыру және жазалау тақырыптары кездеседі, бірақ олар реформаторлық кезеңге дейін жазалық алмастыру мағынасында қолданылмайды. "Алдымен келу" термині, сондай-ақ кешірудің нақты теорияларына (мысалы, жазалық алмастыру) қатысты болуы мүмкін, кейде техникалық тұрғыдан аз қолданылады, мысалы, "Иса өзінің өлімі арқылы біз үшін біз ешқашан жасай алмайтын нәрсені жасады" деген мағынада қолданылады. "Адамның орнын басатын кешіру" тіркесі кейде жазалық алмастырудың синонимі ретінде қолданылады, сондай-ақ кейде басқа, жазалық алмастырушы емес, кешіру теориясын сипаттау үшін қолданылады. Әртүрлі жағдайларда қолданылатын әртүрлі терминдердің не білдіретінін түсінуге көңіл болу керек.
Шығыс христиандығы
Шығыс христиан теологиясына сәйкес, Иринейдің қайталау теориясы арқылы күнәнің құнын өтеу туралы түсінікке негізделіп, Исаның өлімі – құрбандық төлемі болып табылады. Бұл Құдаймен, оның сүйіспеншілігімен және адамзатқа жол ашу ниетімен қарым-қатынасты қалпына келтіреді, сондай-ақ теозис немесе құдайлану мүмкіндігін ұсынады, яғни Құдай бізді қандай адамдар етіп жаратқан болса, сондай болуға қол жеткізу. Шығыс православиесі мен Шығыс католицизмінде құтқарылу – Құдайдың мәңгілік Сөзі арқылы адам табиғатының толыққанды жаңаруына қатысу ретінде қарастырылады. Батыс теологиясының бағыттарынан өзгеше, Шығыс православие христиандары құрбандық арқылы іске асырылатын нәрсеге қатысты "кәффара" терминін қолдануға бейім. Православ теологиясында кәффара – құрбандық әкелушінің өзін өзгертуге бағытталған құрбандық. Киелі кітапта "жұбату" және "кәффара" деп аударылатын грек сөзі – хиласмос (1 Жохан 2:2, 4:10), ол "қабылданғызу және Құдайға жақындауға мүмкіндік беру" дегенді білдіреді. Осылайша, православиелік басымдық – Мәсіхтің ашулы және кекшіл Әкеге ұнату үшін немесе Құдайдың күнәкарларға қарсы ашуын болдырмау үшін емес, күнә мен өлімді жеңіп, жою үшін өлгендігінде, соның арқасында құлаған және рухани құлдықтағы адамдар Жаратушының ниетімен рухани түрде жаңарып, толыққанды адам болуы үшін, яғни адам жаратылыстары Құдайдың энергиясы немесе іс-қимылы арқылы, бірақ оның мәні мен ерекшелігін өзгертпей, Мәсіхтің бейнесіне ұқсап, құдайлық ұқсастықты қайтадан иеленеді (теозис қараңыз). Православ шіркеуі сондай-ақ, адамның Мәсіхте болуы және құтқарылуын тек ізгілік істер арқылы ғана емес, түрлі қайғы-қасіреттерге, ауруларға, бақытсыздықтар мен сәтсіздіктерге шыдамдылықпен төзу арқылы да қамтамасыз ететінін үйретеді.
Католицизм
Католик шіркеуі Исаның айқышқа шегілген өлімінің адамды құтқарып, Құдаймен татуластыратын құрбандық екенін үйретеді. Исаның құрбандығы – "Құдай Әкесінің Өзінен берілген сыйы, себебі Әкесі бізді Өзімен татуластыру үшін Өзінің Ұлын күнәкарлардың қолына тапсырды" және "Адам болып келген Құдай Ұлының, Киелі Рух арқылы Әкесіне ерікті және махаббатпен өмірін құрбан етіп, біздің бағынбауымыздың орнын толтыруы". Кейбіреулер олардың өзара байланысын басқаларына қарағанда күштірек басады. Күнә мен жазадан құтқарылуға (яғни, ақталуға) қарағанда, "Тазарудан құтқарылу" (яғни, киеліленуге) деген мағынада да қолданылуы мүмкін: бұл қолданыс сирек болғанымен, католиктер, протестанттар және ғалымдар арасында кездеседі.
Трент анықтамасы
Трент соборының алтыншы сессиясында Мәсіхтің құтқарушылық қызметіне қатысты католик көзқарасы ресми түрде баяндалды. Собор Исаның ақталу рақымын лайықты екенін мәлімдеді, ол тек күнәлардың кешірілуі ғана емес, сонымен қатар сенім, үміт және махаббат мінездерінің христианға құйылуы. Ақталған христиан рақым күйінде деп есептеледі, ол өлімдік күнә жасау арқылы жоғалтылуы мүмкін. Трент соборында қалыптасқан көзқарас "Анзельм мен Абелардтың пікірлерінің үйлесімі" деп сипатталды. Католик ғалымдары Абелардтың Исаны жақсы моральдық үлгі деп қана емес, христиандар Оның айқышқа шегеленген құрбандығы арқылы шын мәнінде құтқарылатынын үйреткенін атап өтті. Христианның рухани жаңаруы тек Мәсіхтің үлгісі мен үйретулерін ұстанудың нәтижесі емес, Исаның құрбандығымен лайықты болған құдайдан берілген сый, себебі "бір адамның бағынуы арқылы көптеген адамдар ақталады". Адвенттің үшінші жексенбісі: Құтқарылу үшін қажетті құралдар туралы.
Тәңірлік ету
Католик шіркеуі шығыс христиандарының құдайлыққа ие болу сенімін бөліседі, "Құдайдың Ұлы адам болғандықтан, біз де құдай бола аламыз" деп үйретеді. Дегенмен, шығыс православиелік теозис тұжырымынан өзгеше, онда құдайлыққа ие болған христиан өз энергиясы мен іс-әрекеттері арқылы Құдайға айналады, католик шіркеуі құдайлыққа ие болудың соңғы мақсаты – бақытты көру екенін үйретеді, онда құдайлыққа ие болған христиан Құдайдың мәнін көреді.
Протестантизм
Протестантизмде рақым – Құдайдың бастамасы болып табылады, ол іс-әрекеттерді бастаған адамға ешқандай қанағаттанбастан, ешкім де ритуалдарды орындау, жақсылық жасау, аскетизмге немесе медитацияға бару арқылы Құдайдың рақымын лайықты деп есептемейді. Жалпы айтқанда, протестанттар Реформацияның бес "сола" қағидасын ұстанады, ол құтқарылудың Мәсіх арқылы ғана, сенім арқылы ғана, Құдайдың даңқы үшін ғана, және тек қана Киелі кітапта айтылғандай, Құдайдың рақымымен ғана қол жеткізілетінін жариялайды. Көптеген протестанттар құтқарылудың тек Құдайдың рақымы арқылы ғана мүмкін болатынына сенеді, ал құтқарылған адам жақсылықтар жасайды, олар құтқарылудың белгісі болып табылады. Кейбір протестанттар, мысалы лютерандар мен кальвинистер, Құдайдың тек рақымы арқылы құтқаратынына және жақсылықтар құтқару рақымының қажетті салдары екеніне сендіреді. Басқалары, мысалы методистер (және басқа арминиялықтар), құтқарылудың тек сенім арқылы болатынына, бірақ сеніммен және одан туындайтын жақсылықтармен бірге болмаса, құтқарылудан айырылу мүмкін екеніне сенеді. Тағы басқалары құтқарылудың тек сенім арқылы ғана жүзеге асатынына, ешқандай жақсылыққа, тіпті құтқарылғаннан кейін жасалған жақсылықтарға да қатысы жоқ деп сендіреді (төмендегі "Басқа" бөлімі мен "Тегін рақым" теологиясын қараңыз).
Кальвинизм
Кальвинистер әлем жаратылмай тұрып таңдалғандардың тағдыры алдын ала белгіленгенін сендіреді. Құдай таңдағандардың бәрі сенімде тұрады, себебі Құдай оларды адасқа түсірмей сақтайды. Кальвинистер құтқарылу туралы ұғымдарға кальвинизмнің бес қағидасын жатқызады, олар көбінесе ағылшын тілінде "TULIP" акростигін құрайтындай реттеледі. "Толық бұзылу", сондай-ақ "толық қабілетсіздік" деп аталады, адамзаттың күнәға түсуі салдарынан, әлемге туған әрбір адам күнәнің құлдығында болады дегенді білдіреді. Адамдар табиғаты бойынша Құдайды жан-жүрегімен, санасымен немесе күшімен сүйгісі келмейді, керісінше, өз мүдделерін көршілерінікінен жоғары қойып, Құдайдың үстемдігін қабылдамайды. Осылайша, барлық адам өз қабілеттерімен Құдайды іздеуге және құтқарылуға моральдық тұрғыдан қабілетсіз, себебі олардың табиғатының қажеттілігінен мұны істеуге құштар емес. (Бұл контексте "толық" сөзі адамның барлық бөлігіне күнәнің әсер етуін білдіреді, бірақ әрбір адам мүмкіндігінше зұлым емес.) Бұл ұғым Августинның түпкі күнә туралы түсіндірмесінен туындаған. "Шартсыз таңдау" Құдайдың мәңгілікке дейін Өзіне келетін адамдарды, олардың ізгілігіне, лайықтылығына немесе сеніміне қарамай таңдағанын білдіреді; керісінше, ол тек Құдайдың рақымына негізделген. Құдай мәңгілікке дейін таңдағандарына рақымын көрсетуге және таңдамағандарынан рақымын ұстап қалуға шешім қабылдады. Таңдалғандар Мәсіх арқылы ғана құтқарылады. Таңдалмағандар Құдайға қарсы жасаған күнәлері үшін лайықты ашуға ұшырайды. "Шектелген құрбандық", сондай-ақ "ерекше құтқару" немесе "нақты құрбандық" деп аталады, Исаның құрбандық құрбандығының мақсаты мен нәтижесі нақты және анық болғанын білдіреді. Бұл тек таңдалғандардың күнәлары Исаның өлімімен кешірілгенін білдіреді. Алайда, кальвинистер құрбандықтың құны немесе күші шектеулі деп сенбейді, керісінше, құрбандықтың мақсаты барлығына емес, кейбір адамдарға арналғанымен шектеулі екенін айтады. Сондықтан кальвинистер құрбандықтың құны барлығына жеткілікті және таңдалғандар үшін тиімді деп санайды. Бұл ұғымды құтқарылудағы Құдайдың басы артықтығы және құрбандықтың мәні туралы кальвинистік түсінік жетелейді. "Қарсы келуге болмайтын рақым", сондай-ақ "тиімді рақым" деп аталады, Құдайдың құтқарушы рақымы құтқарылуға бел буғандарға (яғни таңдалғандарға) тиімді түрде қолданылады және Құдайдың уақыты келгенде, олардың ізгі хабарға бағынуға қарсылықтарын жеңіп, құтқарушы сенімге жеткізеді. Бұл Құдай біреуді құтқаруға қаласа, ол міндетті түрде құтқарылады дегенді білдіреді. Бұл ұғым бойынша Құдайдың Киелі Рухының ықпалына қарсы тұру мүмкін емес, бірақ Киелі Рух "күнәкарды мейіріммен ынтымақтасуға, сенуге, өкінуге және Мәсіхке ерікті түрде келуге итермелейді". "Қасиеттілердің төзімділігі" немесе "қасиеттілердің сақталуы" Құдайдың басы артықтығын және оның еркіне адамдардың немесе басқа нәрселердің кедергі келтіре алмайтынын көрсетеді. Құдаймен қарым-қатынасқа кіргендер сенімде соңғы деміне дейін қалады. Көрінетіндей адасқандардың шын сенімі болмаған немесе қайтадан сенімге оралады. "Қасиеттілер" сөзі Құдаймен ерекшеленгендердің барлығына қатысты қолданылады, тек ерекше қасиетті, қасиетті деп жарияланған немесе жұмақтағыларға ғана емес."
"Limited atonement", also called "particular redemption" or "definite atonement", asserts that Jesus's substitutionary atonement was definite and certain in its purpose and in what it accomplished. This implies that only the sins of the elect were atoned for by Jesus's death. Calvinists do not believe, however, that the atonement is limited in its value or power, but rather that the atonement is limited in the sense that it is designed for some and not all. Hence, Calvinists hold that the atonement is sufficient for all and efficient for the elect. The doctrine is driven by the Calvinistic concept of the sovereignty of God in salvation and their understanding of the nature of the atonement. "Irresistible grace", also called "efficacious grace", asserts that the saving grace of God is effectually applied to those whom he has determined to save (that is, the elect) and, in God's timing, overcomes their resistance to obeying the call of the gospel, bringing them to a saving faith. This means that when God sovereignly purposes to save someone, that individual certainly will be saved. The doctrine holds that this purposeful influence of God's Holy Spirit cannot be resisted, but that the Holy Spirit, "graciously causes the elect sinner to cooperate, to believe, to repent, to come freely and willingly to Christ." "Perseverance of the saints", or "preservation of the saints", asserts that since God is sovereign and his will cannot be frustrated by humans or anything else, those whom God has called into communion with himself will continue in faith until the end. Those who apparently fall away either never had true faith to begin with or will return. The word "saints" is used to refer to all who are set apart by God, and not only those who are exceptionally holy, canonized, or in heaven).
Арминиялық
Арминий сотериологиясы – методист шіркеуі сияқты христиан конфессиялары ұстанатын – голландиялық реформат теолог Якоб Арминийдің (1560–1609) теологиялық идеяларына негізделген. Кальвинистер сияқты, арминиандар да барлық адамдар күнәлі болып туатынын және құтқарылуға мұқтаж екенін мойындайды. Классикалық арминиандар Құдайдың еркін рақымы (немесе алдын ала рақымы) адамдарға Мәсіх арқылы ұсынылған құтқарылуға ерікті түрде жауап беруге немесе одан бас тартуға мүмкіндік береді деп баса айтады. Классикалық арминиандар адамның Мәсіхпен құтқарылу қарым-қатынасы сенімге байланысты екенін, сондықтан адам сенімсіздік арқылы осы қарым-қатынасты үзетуі мүмкін деп санайды. «Сенушінің Мәсіхпен қарым-қатынасы ешқашан өткен шешімнің, іс-қимылдың немесе тәжірибенің қайтарылмайтын салдары ретінде қалыптасқан тұрақты қарым-қатынас емес». Арминийдің ізбасарлары 1610 жылы жасаған Бес наразылық мақаласында (I) шартты сайлау, (II) шексіз құрбандық, (III) толық тәуелсіздік, (IV) толық тәуелсіздік және қарсы тұра алатын рақым, және (V) адасу мүмкіндігі туралы сенімдерді жазды. Алайда, бесінші бап қасиеттілердің табандылығын толығымен жоққа шығармады; Арминий: «Мен ешқашан шынайы сенушінің сенімнен айырыла алатынын үйреткен емеспін, бірақ осы мәселені жасырмаймын, менің түсінігімше, осы сипаттағы Киелі кітаптағы кейбір үзінділер бар; және маған көруге рұқсат етілген жауаптар, менің түсінігімше, барлық жағынан маған ұнамайды» деді. Сонымен қатар, Наразылық мақалаларының мәтінінде ешбір сенушінің Мәсіхтің қолынан жұлып алынбайтыны айтылады, ал адасу мәселесі, «құтқарылудың жоғалуы» туралы нақты білуге дейін одан әрі зерттеуді қажет етеді.
Әдістемелік
Методизм толыққанды түрде құнақылық құрбандығы дәстүріне жатады, бірақ ол Christus Victor және моральдық әсер ету теорияларымен байланысты. Методизм сондай-ақ құнақылықта қатысушылық сипатты баса көрсетеді, онда методист сенуші адамзат үшін Мәсіх өлгенде оның құрбанымен бірге рухани түрде өледі. Методизм иман арқылы ақталу доктринасын бекітеді, бірақ Веслиан теологиясында ақталу – "әділ және тура болуға" емес, "кешірім, күнәлердің кешірілуіне" жатады, методистердің сенуі бойынша, бұл киелілену арқылы іске асырылады. Методист шіркеулерінің негізін қалаушы Джон Уэсли он буында жазылған моральдық заңды сақтау, сондай-ақ, құдайға құлшылық ету және қайырымдылық істер жасау – "қасиетті болуымыз үшін қажетті жағдай" екенін үйретті. "Иман Құдаймен мағыналы қарым-қатынас үшін маңызды болса да, Құдаймен қарым-қатынасымыз адамдарға, қоғамға және жаратылысқа көрсеткен қамқорлығымыз арқылы нығаяды." Сондықтан, методизм, қасиеттілік қозғалысын қамти отырып, "ақталудың шарты – бағыну және киеліленудегі прогресс" екенін үйретеді, сондай-ақ "иманға келуде ғана емес, сонымен қатар иманда қалуда да Мәсіхке терең сену қажеттігін" баса көрсетеді.
Теологтардың еркін рақымы
Кейбір адамдар "Құдайдың тегін рақымы" теологиясына сенеді. Олар адамдардың өзінің еркімен дұрыс есептелген ізгілік пен көктегі мәңгілік өмірді алуға болатынына, тек қана рақым арқылы, Иеміз Иса Мәсіхке ғана сену арқылы жететініне сенеді. Бір рет құтқарылған адам, мәңгілік өмірді Құдай оған сенген сәтте уәде еткендігіне сенетіндіктен, әрқашан құтқарылады. Олар адамның ізгі амалдар арқылы құтқарылатынына сенбейді, сондай-ақ ізгі амалдар құтқарылудың автоматты дәлелі болатынын үйретпейді. Құтқарылғаннан кейін христианға Иса Мәсіхтің Ілгі хабарын жоғалғандарға уағыздау және Иса Мәсіхке жақсы куәлік ретінде жақсы өмір сүру, сондай-ақ Құдай Әкеге ұнамды болу үшін нұсқау беріледі. Мұндағы сенім – ізгі амалдар сенушіге көктегі қазыналар мен жердегі берекелерді сыйлайды, ал күнә жасау мен жаман амалдар Құдайдан жердегі жазаларды, сүйіспеншілікпен толы Әкеден, оның сенімдегі балаларына тәртіп шараларын әкеледі. Олардың пікірінше, адам ешқашан құтқарылуын жоғалта алмайды.
Универсализм
Христиандық универсализм – барлық адамдар соңында Құдаймен қайта табысады деген ілім немесе сенім. Барлық құтқарылу идеясының тартымдылығы, тозақ мәселесін қабылдаумен байланысты болуы мүмкін, ол тозақта мәңгілік саналы азаптау сияқты идеяларға қарсы келеді, бірақ сонымен қатар тазару орнына ұқсас, белгілі бір мерзімге жаза тарту кезеңін де қамтуы мүмкін. Әлемдік қайта табысуға сенушілер, қандай да бір "тозақ" болуы мүмкін деген пікірді қолдауы мүмкін, бірақ ол шексіз азаптау орны да емес, және Құдайдың әділ жазасын толықтай өтегеннен кейін адам баласының рухы ақырында 'жойылмайтын' орын да емес.
Мәсіх шіркеулері
Мәсіх шіркеулері құтқарылу туралы түсінігінде кальвинизмге қарсы тұрады және әдетте, жақсы жаңалықтың жарияланған фактілеріне бағыну арқылы, эмоционалдық, Рухтан бастау алған қайта оянудың нәтижесі емес, қайта оянуды ұсынады. Мәсіх шіркеулерінің кейбіреулері есеп беру жасына жеткен адамдар өздерінің күнәларының салдарынан адасады деген пікірде. Адасқан осы жандарды Құдайдың Ұлы Иса Мәсіх, күнәлерді кешіретін құрбандық ретінде өзін ұсынғандықтан құтқаруға болады. Дұрыс пен бұрысты ажырата алмайтын және арасында саналы таңдау жасай алмайтын балалар күнәсіз деп есептеледі. Мұндай жағдай шамамен 13 жаста пайда болады деп саналады. 1960 жылдардан бастап көптеген уағыздаушылар Жаңа Өсиеттің барлық бұйрықтары мен үлгілерін орындауға ғана назар аудармай, құтқарылудағы рақымның рөлін баса көбейтіп айта бастады. Мәсіх шіркеулері сенім мен өкініш қажет екенін, ал күнәлер Құдайдың рақымы арқылы Мәсіхтің қанымен жуылатынын ескере отырып, шомылдыру рәсімінің өзі құтқару рәсімі емес екенін айтады. Бір автор сенім мен шомылдырудың арақатынасын былай сипаттайды: «Сенім – адамның Құдайдың баласы болуының себебі; шомылдыру – адам Мәсіхке қосылып, Құдайдың баласы болатын уақыт» (автордың стилі сақталған). Шомылдыру сенім мен өкінішті білдірудің жарлысы ретінде түсініледі, ол құтқарылуға жеткізетін "іс" емес.
Жаңа шіркеу (шведборг)
Жаңа шіркеудің ілімі бойынша, Эммануэль Шведенборг (1688–1772) түсіндіргендей, қалыпты түсінік бойынша, тәуелділік арқылы құтылу деген нәрсе жоқ. Шведенборгтың құтылу туралы айтуынша, ол Христ Виктор ілімімен көп ортақ нәрсеге ие, ол Мәсіхтің өлімін адамзатты өз билігінде ұстаған зұлым күштерді жеңу құралы ретінде қарастыратын христиандық түсінік. Бұл құтылу моделі шіркеу әкелеріне дейін жетеді және осымен байланысты құны төленген құтылу теориясымен бірге, мың жыл бойы құтылудың басты теориясы болды.
Ехоба куәгерлері
Ехоба куәгерлерінің айтуынша, күнәлардың кешірілуі тек Иса Мәсіхтің өмірі, қызметі және өлімі арқылы ғана мүмкін. Олар Исаны «екінші Адам» деп санайды, себебі ол – Құдайдың бұрыннан бар, күнәсіз Ұлы, Израильдің Мәсіхі болған және Адамның күнәсін жою үшін келген. Құдай Адамға және оның ұрпақтарына берген өлім жазасын өтеу үшін, мінсіз адамның тең құрбандығы қажет болды деп сендіреді. Олар құтқарылудың тек Исаның құрбандық арқылы ғана мүмкін екеніне және адамдардың күнәларына өкініп, Иса арқылы Құдайдың атын шақырып, Оған сыйынғанға дейін Құдаймен татуласа алмайды деп сенеді. Құтқарылу – Құдайдың тегін сыйы, бірақ Мәсіхті Патша ретінде мойынсұну және иманға негізделген ізгі амалдар – шомылу, күнәларды мойындау, жақсы жаңалықты уағыздау және Құдайдың Патшалығын насихаттаусыз оған қол жеткізу мүмкін емес. Олардың үйретімі бойынша, амалдар иманның шынайы екенін көрсетеді. «Жақсы жаңалықты уағыздау» – уағыздаушылардың да, оларға уағыздаушылардың да құтқарылуы үшін қажетті амалдардың бірі. Олар «соңғы күндерде» өмір сүретін адамдар Ехоба куәгерлерін Құдайдың теократиялық ұйымы деп танып, оған қызмет ету арқылы құтқарыла алады деп сендіреді.
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі
Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі Иса Мәсіхтің құрбандығы шексіз және "құтқару жоспары" деп те аталатын "құтқарылу жоспарын" іске асыратын орталық принцип екенін үйретеді. Мормон кітабында Амулек пайғамбар: "Ұлы және соңғы құрбандық – Құдайдың Ұлы, иә, шексіз және мәңгілік. Осылайша ол атына сенгендердің барлығын құтқарады" дейді. Құтқарылудың екі бөлігі бар: шартты және шартсыз. Шартсыз құтқарылу дегеніміз, Иса Мәсіхтің құрбандығы арқылы барлық адамзат өлімнің тізгінінен босатылып, мінсіз денелерімен қайта тіріледі. Ұлыстардың шартты құтқарылуы – Ілхабар қағидаларына қатаң бағынумен байланысты, осы арқылы жоғары стандарттарды ұстанған және Құдайдың келісімдері мен қағидаларына адал болғандар ең жоғары көкті мұра етеді. Сәбилерді шомылдыру қажет емес. Мәсіхтің құрбандығы Адамның күнәсінен туған рухани өлімнің салдарынан нәрестелерді, кішкентай балаларды және жауапкершілік жасына жетпеген, зиянды есілдікке ие адамдарды толығымен арылтып, оларды қайта тірілуде мәңгілік өмірге ие етеді. Алайда, өз ісі үшін Құдай алдында жауапты деп танылғандарға баптизм қажет (Мороний 8:10–22).
Біріккен Пятидесятницалық шіркеу
Бірлік Пятидесятниктері Иса Мәсіхтің өлімі, жерленуі және қайта тірілуі – өліп бара жатқан адамзаттың күнәсін кешірудің жалғыз жолы және Құдайдың құтқарылу сыйлығын мүмкін ететінін үйретеді. Олар мәңгілік өмірге қол жеткізу үшін Мәсіхтің құрбандық еңбегіне сену қажет деп санайды. Біріккен Пятидесятниктер теологиясына сәйкес, құтқарушы сенім – жай ғана ақылмен келісу, зияткерлік қабылдау, тіпті ауызша мойындау ғана емес, сонымен қатар сенім, қабылдау, қолдану, іс-қимыл және бағынуды қамтиды. Олар суға батырудың (шомылудың) Мәсіхтің құрбандық өлімі үшін жасалған сенім мен бағынудың бір бөлігі екенін айтады.