Кіріспе
Норвегия армиясы (Hæren) – Норвегия қарулы күштерінің құрлықтағы әскер түрі. Норвегия армиясы – Норвегия королінің басшылығымен 1628 жылы құрылған ең көне әскери ұйым. Армия 17, 18 және 19 ғасырлардағы түрлі континенттік соғыстарға, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғысқа (1939–1945) қатысқан, бұл соғыс Норвегияда да, шетелде де болды. 1949 жылдан бері ол Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) негізгі мүшесі ретінде Норвегияның әскери үлесінің бір бөлігін құрайды.
The Norwegian Army (Hæren) is the land warfare service branch of the Norwegian Armed Forces. The Army is the oldest of the Norwegian service branches, established as a modern military organization under the command of the King of Norway in 1628. The Army participated in various continental wars during the 17th, 18th, and 19th centuries as well, both in Norway and abroad, especially in World War II (1939–1945). It constitutes part of the Norwegian military contribution as a charter member of the North Atlantic Treaty Organization (NATO) since 1949.
Норвегия әскерінің құрылуы
1611 жылы Кальмар соғысы басталғаннан кейін Дания-Норвегия королі Кристиан IV лидангты қайта жандандыруға тырысты, бірақ нәтижесі ауыр болды. Норвегиялық шаруалар үш ғасырға жуық уақыт бойы қару-жарақпен қаруланбағандықтан және қару қолдануда оқытылмағандықтан, олар соғысуға дайын болмады. Әскерлер қашып кетті немесе тұтқынға алынды. Әскерлер әскери жаттығуларға қатысумен қатар, белсенді қызметте болмағанда жергілікті қауымдастыққа көмекші жұмыс күші ретінде көмектесуге міндетті болды. Әскер әлі де бүкіл ұлтты білдірмегенімен, қала тұрғындары әскери міндеттен босатылғандықтан, тарихшылар 1628 жылды қазіргі норвегиялық армияның құрылған жылы деп есептейді. 1643-1645 жылдар аралығында болған Торстенсон соғысы (Torstenssonfejden, Hannibalfeiden, Torstensonska kriget) нәтижесінде Дания-Норвегия территориялары Швецияға берілуге тиіс болды. Бұл Кристиан IV-ті неміс жалдамалыларын шақырып, Дания-Норвегия қарулы күштерін оқытуға және басқаруға итермеледі: бұл шешімнің іздері норвегиялық әскерилердің қазіргі тіліндегі неміс сөздерінде сақталып қалды. 18 ғасырдың басында шведтер Норвегияға қайта шабуыл жасады, ал осы жолы норвегиялық армия өз күшін сақтап, ерте заманауи және қазіргі норвегия тарихындағы ең ұзақ – шамамен бір ғасырлық бейбітшілікке негіз салды. Осы кезеңде ерекше норвегиялық ұлттық сана қалыптаса бастады. 1772 жылы неміс тілі әскердегі ресми тіл ретінде қолданылуын тоқтатты, оның орнына «Дания-Норвегия» тілі қолданыла бастады.
Революциялық және Наполеон соғыстары
Француз революциялық соғыстары кезінде Дания-Норвегия бейтараптық саясат ұстануға тырысты. Бірақ 1801 жылы Копенгагенге британдықтардың шабуыл жасауы патшалықты Екінші қарулы бейтараптық лигасынан шығуға мәжбүр етті. 1807 жылы Дания астанасын британдықтардың бомбалауы король Фредерик IV-ті француз императоры Наполеон I-мен одақтасуға итермеледі. Соғыс қимылдары Скандинавияға жетті және 1807 жылға қарай Дания-Норвегия Ұлыбританиямен соғыс жағдайында болды. Дания-Норвегияның Франциямен, ал Швецияның Ұлыбританиямен одақтасуы 1808 жылы Швециямен соғысқа әкелді. Швеция Норвегияны басып алып, Норвегияны өз иелігіне қосуға тырысты, ал Дания-Норвегия 17 ғасырда Швецияға жоғалтқан территорияларды қайтаруға сәтсіз әрекеттер жасады. Наполеон дәуірі аяқталар тұсында Францияға қарсы жеңіске жеткен одақтастар Норвегияны Даниядан бөліп, 1814 жылы Вена конгресінде көршілес Швецияға беруге шешім қабылдады. 1817 жылғы 3 шілдедегі Корольдік жарлықта армияның құрамында басқа да бөлімдермен қатар бес жаяу әскер бригадасы болуы керек деп белгіленді. Олар: 1-ші Акершюс, 2-ші Акершюс, 3-ші Тронхейм, 4-ші Берген және 5-ші Кристианс жаяу әскер бригадалары. Бригадалардың құрамында бригадалық басқару деп аталатын бөлім (5-ші бригада. басқ.) болды, ол соғыс ұйымдастыру және жоспарлау мәселелеріне жауапты болды.
Швециямен одақ
Швециямен одақ 1905 жылға дейін сақталды, осы кезеңде Норвегия армиясы біртұтас корольдіктер ішінде дербес күйін ұстап тұрды. Қаржылық жоспарлау, сапына қосым, полк құрылымы және формалар шведтік әріптестерінен тәуелсіз болды. Норвегия армиясына шақырудың бастапқы негізі – ауылдық аймақтардан таңдалып алынған жастардың кезекпен бес жылға дейін міндетті түрде әскери қызметке шақырылуы еді. Бұл жүйеге ұзақ мерзімді еріктілер (кварведе) көмектеседі. Сол кездегі басқа армиялар сияқты, өз орнына басқа адамды шақыру үшін ақы төлеуге рұқсат етілді. Бұл жүйе 1854 жылы жалпыға бірдей әскери міндеттілікпен алмастырылды. Дегенмен, әскерге шақыру әлі де лотерея негізінде жүзеге асырылды, толық мерзімді қызметтен қашқандар дереу резервтік жергілікті әскерге (ландверн) жіберілді, онда олар қысқа дайындықтан өтті. 1884 жылы қызмет мерзімі 90 күнге дейін қысқартылды. Кварведе сапындағы тұрақты әскерлер карьералық офицерлер, сержанттар және басқа да мамандардан құралған ядролық құрамға дейін азайтылды. Норвегиялық жауынгерлер 13 жылдық әскери міндеттілік кезеңінде жеке полктер, ортақ әскер және аумақтық резервке қатысты үш сатыдан өтті. Стортингтің (Норвегия Парламенті) солшыл партиялары тұрақты армияны жартылай штаттық мылтық клубтарымен алмастыруды қолдады, бірақ парламенттік көпшілік мұндай күштердің тиімділігі күмәнді екенін айтып, бұған қарсы шықты.
Тәуелсіздік
1905 жылғы маусымда Стортинг Швециямен 91 жылдық одақты бір жақты бұзды. Екі армияның да жұмылдырылған қысқа, бірақ шиеленіскен кезеңнен кейін Швеция одақтың бейбіт түрде таратылуына келісті. 1911 жылы алты бригада құрылды, олар 1916 жылғы Әскери жарлық бойынша дивизиялар деп аталды. Дивизиялар географиялық атауларсыз тізбектеп нөмірленді. Бұл дивизиялар кейіннен аудандық басқару органдарына айналды. 1920 жылы Норвегия армиясы ұлттық милицияға айналды. Қызмет жалпыға бірдей және міндетті болды, жауапкершілік 18 жастан бастап 56 жасқа дейін жалғасты. Әскерге шақыру 21 жаста басталды, ал алғашқы 12 жыл бойы олар желілік құрамда болды; содан кейін 12 жыл бойы landvarn құрамында. Одан кейін олар 55 жасқа толғанға дейін landatorm құрамына өтті. Бастапқы оқу рекрут мектептерінде жүргізілді; жаяу әскер мен гарнизондық артиллерияда 48 күн, тау батареяларында 62 күн, инженерлерде 72 күн, далалық артиллерияда 92 күн және атты әскерде 102 күнге созылды. Курстар аяқталғаннан кейін әскерге шақырылғандар тұрақты жататын бөлімшелерге ауыстырылды және олармен бірге 30 күндік қосымша оқудан өтті. Келесі оқу қызметтің екінші, үшінші және жетінші жылдарында 80 күнге дейін созылды. Желілік құрам барлық қару түрлерінен 6 дивизияға ұйымдастырылды, одан басқа гарнизондық артиллерия да болды. 56 жаяу әскер батальоны, 5 велосипедші (шаңғышы) ротасы, 3 атты әскер полкі (16 эскадрилья), 27 төрт зеңбірекпен жабдықталған далалық батарея, 3 тау артиллериясы батареясы, 9 ауыр артиллерия батареясы, 1 полк және 2 инженерлік батальон болды. Жаңа Ұшқыш корпусы 3 дивизияға бөлінді. Дивизиялар, олар орналасқан ауданның маңыздылығына байланысты, тең емес күшке ие болды. Соғыс жағдайында әр дивизия 2 немесе 3 жаяу әскер полкі (әрқайсысы 3 батальоннан), 3 немесе 4 атты әскер эскадрильясы, далалық артиллерия батальоны (3 батареядан), ауыр артиллерия батальоны, саперлер ротасы, телеграф ротасы, медициналық рота және пойыз ротасын жұмылдыратын болды. Әр полк ауданы сонымен қатар 6 компаниядан тұратын бір landvarn батальонын құрады, ал басқа қару түрлері де сол пропорцияда landvarn бөлімшелерін құрады. Бейбіт кездегі жалпы әскер саны 118 500 адамды құрады және 71 836 мылтық, 228 далалық және 36 ауыр зеңбіректерден тұрды. Жұмылдыру кезінде қосымша 282 000 адам қол жетімді болды. Норвегиялық жаяу әскері норвегиялық үлгідегі Krag–Jørgensen 6.5x55 мылтықтарымен және карабинмен қаруланды. Далалық артиллерияда "Эрхардт" 7,5 см "Модель 1901" зеңбіректері болды. 1919–1920 жылдарға арналған армияның бюджеті 1 940 000 құрады. 1933 жылы дивизияларға өздерінің далалық маневрлік бригадасын құру міндеті жүктелді, олардың саны дивизия санымен бірдей болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Норвегия толық тәуелсіздік алғаннан кейін, 1885 жылы енгізілген жүйені күшейтетін заң қабылданды. Әскери қызметке жауапкершілік 55 жасқа дейін ұзартылды және оқу мерзімі шамамен бес айға дейін ұзартылды. Алты әскери округ шеңберінде қосымша жергілікті полктер құрылды, бұл резервтілерді жылдам жұмылдыруға мүмкіндік берді. Бұл шаралар 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда тиімді болып шықты. Норвегияның қарулы күштері соғыс бойы жұмылдырылып, Дания мен Швециямен бірге Норвегияның бейтараптығын сақтады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың ("Ұлы соғыс") 1914–1918 жылдарындағы кезеңінде номиналды түрде бейтарап мемлекет болғанымен, Норвегия саудасы үшін соғысқан тараптарға тәуелді болды. Елді қамтамасыз ету үшін Ұлыбританиядан көмір қажет болды, сондықтан Норвегия Ұлыбританиядан шыққан әрбір көмір кемесіне мыс кені мен балық сияқты норвегиялық тауарлармен теңгерілген кемелерді келісуге мәжбүр болды. Бұл қарсы Германия империясының және оның Императорлық Германия теңіз күштерінің көптеген су асты кемелерінің назарын аударды. 1911 жылы 5-ші бригада Норвегия армиясының Мёре-ог-Ромсдал және Трёнделаг аймандары бойынша аудандық ұйымы ретінде құрылды. 1916 жылы ол 5-ші дивизия мәртебесіне дейін жаңартылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 және 1940 жылдары Еуропа бойынша жаулық әрекеттер күшейгеніне қарамастан, сол кездегі Норвегия үкіметі әскерді жұмылдыруға үлкермеді; армия 1940 жылдың сәуіріндегі неміс басқынына толық дайынсыз қалды. Норвегиялықтар 1940 жылдың сәуірінде алты дивизияға / округке бөлінді. Бұл қағаз жүзінде шамамен 19 000 адамды құрады. Бұл күш немістерден сандық жағынан артық болды. Дегенмен, десанттар басталған кезде бұл дивизиялар жеткіліксіз дайындықпен болды және науқанның алғашқы кезеңдерінде төрт дивизия немістер тарапынан жойылды. 1940 жылы неміс оккупациялық күштерімен бірге, Қарулы Күштердің басқа бөлімдері сияқты, армия да басым күшке бас иді, бірақ армия бөлімдері ең ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті: аңызға айналған генерал-майор Карл Густав Флейшер басқарған 6-шы дивизия Нарвикті одақтастармен бірге қайтарып алуға қатысты. Көптеген дивизиялардағы күштердің негізгі ұйымдық құрылымы 3 полктан (әр полкте 3750 адам, барлығы 11 250 адам) тұрды. Алайда, 3-ші және 4-ші дивизияларда тек 2 полк (барлығы 7500 адам) болды. Норвегия дивизиясының жалпы саны 60 000 адамды, 16 полкті құрады. Сонымен қатар, 3 драгун полкі, 3 артиллерия полкі, алыс солтүстіктегі бірнеше тау артиллериялық батальондары мен жаяу әскер батальондары, оңтүстіктегі 2 Корольдік гвардия ротасы сияқты қосымша топтар да болды. Норвегияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең үлкен жетістігі – Нарвик шайқасындағы жеңісі болды, әсіресе таулы жердегі соғыс неміс күштерін мұхиттан швед шекарасына дейін кері шегіндірді. Норвегиялық науқаннан өзге, неміс күштері Норвегияны басып алғаннан кейін норвегиялық сарбаздар Норвегия қарсылық қозғалысына қосылды. «Үй майданы» (Hjemmefronten) – нацистік Германияның Норвегияны оккупациялау кезеңінде (1940–1945 жж.) Норвегияның қарсылық қозғалысы. Норвегиялық сарбаздар сонымен қатар Ұлыбританиядағы бос норвегиялық бөлімшелеріне қосылып, нацистерге қарсы күресті шетелде де жалғастырды. Бұл бөлімшелерге Норвегияның тәуелсіз 1-ші және 5-ші роталары, 10 (Бірлескен одақтас) командасы кірді. Ұлыбританиядағы эмиграция жылдарында Норвегия армиясының басым бөлігі Дамфристегі бригададан, сондай-ақ Исландия, Ян-Майен, Шпицберген және Оңтүстік Георгияда орналасқан кішігірім бөлімшелерден тұрды. 2-ші тау ротасы 1944 жылдың соңында Финнмаркта номиналды түрде орыс басшылығымен жұмыс істеді. Норвегиялық полиция әскерлері мен осы бригаданың бөлімшелері 1944 жылы неміс әскерлері Қызыл Армиядан шегінгеннен кейін Финнмарк аймағын бақылауға алды. Көптеген бұрынғы Норвегия армиясының мүшелері неміс әскерлерінде де қызмет етті.
Қырғи қабақ соғыс
Соғыстан кейін армия қайта құрылды, оның ішінде Шотландиядағы норвегиялық бригада күштері, Швециядағы норвегиялық полиция әскерлері және Милорг кірді. Германиядағы тәуелсіз норвегиялық бригадалар тобымен Германияны одақтас күштердің оккупациясына қатысу 1946–1952 жылдар аралығында армия үшін өте қиын міндет болды, бірақ ол қайта құру процесінің де бір бөлігі болды. Соғыстан кейін армия шығыстан болатын басып кіруге қарсы тұру үшін құрылды. Армия елдің барлық аймақтарында орналастырылды, 1972 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыстағы дивизиялар/аудандарды еске алу мақсатында бес аймақтық "дивизияға" бөлінді: Шығыс (ішінде жұмысы тоқтатылған 6-бригада), Батыс, Оңтүстік, Тронделаг және 6-дивизия: Солтүстік Норвегия. Алғашқы төрт дивизия 12 аймақтық округке бөлінді, олар толық жұмылдыру кезінде 11 жауынгерлік бригаданы (оның 10-ы жұмылдыруға тәуелді) құрай алатын болды. 6-дивизия Тромсёдегі Солтүстік бригадасын, екі бригаданы жұмылдыру ауданын және Финнмарк аймағының ең солтүстік бөлігіндегі екі гарнизонды бақылады. Салқын соғыстың соңында армия 13 бригаданы жұмылдыра алды, бірақ олардың 10-ы жеткілікті жабдықталмаған еді.
Суық соғыстан кейінгі кезең
Бұл картина 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауымен және одан кейін Кеңес Одағы мен Варшава шартының тарауымен өзгерді. Суық соғыс аяқталғаннан кейін армия қысқартылды, ең ірі өзгерістер 1990 жылдардың ортасында болды, бірнеше гарнизондар мен бөлімшелер таратылды. Бұл қайта құрудың мақсаты – неғұрлым тұрақты басқыншылық армиясынан икемді, жылдам әрекет ететін армияға өту болды. 1994 және 1995 жылдары Парламент, әсіресе Армияға қатысты, бірқатар маңызды ұйымдық өзгерістерді бекітті. Қосымша шығындарды азайту үшін Армияның қызметін ірі жұмылдыру армиясынан кіші, кәсіби армияға өту процесіне бағыттау қажет. 2005–2008 жылдарға арналған жоспарда сол кездегі Армия үш бригададан екі бригадаға дейін азайтылу көзделді, бірақ негізгі және маңызды құралым Солтүстік бригадасы болуы керек еді. 6-дивизия басқаруы Норвегиядағы бригада деңгейінен жоғары көпұлттық операциялар үшін штабтың негізі ретінде жұмыс істей алатын мобильді тактикалық штаб ретінде құрылуы тиіс еді. Бірақ Солтүстік бригадасын жұмыс істеуі үшін 2004 жылдың мамырында Jane's Defence Weekly-ге екі бригадалық жиынтық жабдық қажеттігі айтылды. Онжылдықтың соңына қарай Армия Суық соғыстың соңғы жылдарындағы деңгейінен айтарлықтай қысқартылды және, мысалы, еліміз басып алынған жағдайда Ослоның бір ауданын ғана қорғай алатыны туралы ішкі сынға ұшырады. Норвегияның халықаралық дағдарыстарды басқаруға жасаған үлесі, ең алдымен, аумақтық қорғанысқа қаруланған және даярланған жұмылдыру бөлімшелерін жылдам белсендіруге бағытталған жүйеден туындады. Осының салдарынан Норвегияның халықаралық әскери операцияларға жасаған үлесі жоғары деңгейде тұрақты, себебі олардың пайдалана алатын жеткілікті резервтік бөлімшелері бар. Дегенмен, бейімделмесе, бұл күштердің орналасуы халықаралық дағдарыстарға жылдам және икемді жауап беру үшін күштерді шығару мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Сонымен қатар, Норвегияның халықаралық операцияларға қосқан үлесі көбінесе жеңіл брондалған механикаландырылған жаяу әскерінен тұрады, олар дәстүрлі бейбітшілік сақтау міндеттеріне (Ливанның оңтүстігіндегі ЮНИФИЛ, онда Норвегия жиырма жылдан астам уақыт бойы елеулі бөлімшелерді ұсынды) өте қолайлы, бірақ күш қолдануды талап ететін миссиялар үшін жеткілікті берік емес.
Ауғанстандағы соғыс
Норвегия басқа скандинавиялық елдермен бірге АҚШ-тың терроризмге қарсы соғысын қолдады. Норвегия үкіметі соғысты ең ынталы түрде қолдағандардың бірі болды. Норвегияның сол кездегі қорғаныс министрі Бьёрн Торе Годал: «АҚШ Норвегияның ең маңызды одақтасы. Норвегия қазірдің өзінде АҚШ-қа барлау ақпаратымен көмектесіп жатыр. Егер бізге қосымша қолдау сұранысы түсіп келсе, оның ішінде әскери қолдау да болса, біз, әрине, оң жауап береміз және НАТО шартының 5-бабындағы міндеттемелерге сәйкес әрекет етеміз» деді. Норвегия армиясы Ауғанстанды талибандардан босатуға көмектесу үшін НАТО-ның Ауғанстандағы ISAF миссиясын қолдауға әскер жіберді. Норвегияның арнайы күштері 2002 жылы «Тұрақты бостандық» операциясы кезінде, ал Норвегия армиясы 2007 жылы «Харекете Йоло» операциясы кезінде жауынгерлік қимылдарға қатысты. 2009 жылы ISAF күштерінде 590-ға жуық норвегиялық әскери қызметкер қызмет етті. Aftenposten хабарлағандай, Норвегияның Мейманедегі әскери базасы бір кезде Ауғанстандағы ең осал базалардың біріне жатқан. Меймане Ауғанстанның солтүстік-батысында орналасқан, бұл аймақ соңғы жылдары күрделеніп барады. Қарулы күштердің әскери және саяси жетекшілері базаның нашарлауын мойындады. Норвегия армиясы өздерінің позицияларын қорғау үшін не қажет екенін сұрағанда, 120 сарбаз бен ұзақ қашықтықтағы қару-жарақ сұрады. Олар сондай-ақ, аймақтағы одақтастар ауыр шабуылға ұшыраған жағдайда бір-біріне көмектесе алуы үшін жылдам әрекет ететін күштерді де сұрады.
Хан патшасының сарайы (бақша)
Ханс Мажестітің Корольдік гвардиясы – Ослодағы Хусеби лагерінде орналасқан жеңіл жаяу әскер батальоны. Гвардияның басты міндеті – корольді және корольдік отбасын бейбіт уақытта, дағдарыс кезінде және соғыс жағдайында қорғау. 2011 жылғы террористік шабуылдан кейін бұл бөлімше Норвегияның астанасы Ослода қорғаныс күштері ретінде жұмыс істейді және қажет болған жағдайда полицияға көмек көрсетеді.
Солтүстік бригада
Солтүстік бригадасы – Норвегия армиясының жалғыз ірі жауынгерлік құрамасы. Солтүстік бригадасы НАТО-дағы ең солтүстік жауынгерлік бригада болып табылады және Норвегия қорғаныс күштерінің басқа түрлерінің қолдауымен операцияларды жоспарлауға, басқаруға және орындауға қабілетті. Бригада негізінен үш көп түрлі қарулы шайқас тобының негізінде құрылған.
2012 жылғы ақ кітап
Норвегия Қорғаныс министрлігінің 2012 жылғы ақ парасына сәйкес, "Солтүстік бригадасының" маневрлік құрамдары қайта ұйымдастырылады. Телемарк батальоны мен бронетранспорттық батальон негізінен келісімшартты персоналдан тұратын, бірақ шақырылған әскери қызметшілер де болатын екі дерлік бірдей механикаландырылған батальон ретінде құрыластырылады. 2-ші батальон жеңіл жаяу әскер ролінде дамытылады, оның құрамында негізінен шақырылған персонал болады. Бригада өздігінен әуе қорғанысын қамтамасыз ететін құралдармен жабдықталады. Бұл қайта ұйымдастыру бригаданы үздіксіз жауынгерлік дайындыққа ие 2 жауынгерлік топпен қамтамасыз етуге бағытталған.
Бірқалыпты киімдер
Норвегия армиясының далалық киімдері негізінен екі түрлі: M17 – гарнизонда да, далада да жалпы қолдануға арналған жеңіл далалық киім. Ал M02 – ылғал мен желден қорғайтын, тыныс алатын мембранасы бар далалық киім. M10 қызметтік киім салтанатты және күнделікті киім ретінде қолданылады; көк түсті толық киім салтанатты және кешкі киім ретінде қолданылады. Көк түсті толық киімді кәсіби әскерлер киеді. "Солтүстік елдердің жауынгерлік киімдері" жобасының мақсаты – Финляндия, Швеция, Норвегия және Дания елдері үшін ортақ, икемді жауынгерлік киім жүйесін сатып алу. Киімдер төрт скандинавиялық елде бірдей болғанымен, әр ел өзінің маскировка үлгілерін қолданатындықтан, олардың сыртқы түрі әртүрлі болады.