Кіріспе
Австралиялық саясаткер және ғалым (1948 жылы туған)
Кармен Мэри Лоуренс (2 наурыз 1948 жылы туған) – австралиялық ғалым және бұрынғы саясаткер, 1990 жылдан 1993 жылға дейін Батыс Австралияның премьер-министрі болды, Австралия штатының премьер-министрі болған алғашқы әйел. Бүгінгі күнге дейін ол Батыс Австралияның жалғыз әйел премьер-министрі. Еңбек партиясының мүшесі, кейіннен 1994 жылдан 2007 жылға дейін Өкілдер палатасының депутаты ретінде федералды саясатқа қатысты және Китинг үкіметінде министр болып қызмет етті. Лоуренс Батыс Австралияның Нортам қаласында дүниеге келген. Ол Батыс Австралия университетінде психологияны оқып, 1983 жылы докторлық диссертациясын қорғады, саясатқа кірмес бұрын лекторы және зерттеуші болып жұмыс істеді. Лоуренс 1986 жылы штаттық парламентке сайланды, ал 1988 жылы үкімет министрі болды. 1990 жылы ол Питер Доудингтің орнын басып, Австралияның екінші әйел үкімет басшысы (ACT бас министрі Розмари Фоллеттен кейін) және алғашқы әйел штат премьері атанды. Ол және Еңбек партиясы 1993 жылғы сайлауда билікті жоғалтты. 1994 жылы Лоуренс Фримантель сайлау округінен парламентке сайланды. Ол дереу Пол Китингтің кабинетіне тағайындалып, 1996 жылы үкімет жеңіліске ұшырағанға дейін Адамгершілік қызметтер және денсаулық сақтау министрі, сондай-ақ Әйелдер министрі болып қызмет етті. Лоуренс 2007 жылғы сайлауға дейін парламентте болды, 2002 жылға дейін алдыңғы қатарда, содан кейін қатардағы депутат ретінде қызмет етті. 2004-2005 жылдары ол Еңбек партиясының федералды президенті болды, бұл лауазымға тікелей сайланған алғашқы адам. Саясаттан кеткеннен кейін Лоуренс Батыс Австралия университетінде психология профессоры болып академиялық қызметке қайта оралды.
Ерте өмір
Лоуренс Батыс Австралияның ауыл шаруашылығы аймағындағы Нортам қаласында дүниеге келді және балалық шағын Гута және Донгара қалаларында өткізді. Ол фермер Эрнест Ричард Лоуренс пен оның әйелі Мэри Норма (қыздығы Уотсон) отбасындағы жеті баланың бірі болды – алты қыз және бір ұл. Алты жасынан бастап ол түрлі Рим-католик мектеп-интернаттарында оқыды: Моравадағы Мариан монастырі, Донгара қаласындағы Доминикандық қыздар колледжі және Аттадейлдегі Санта-Мария колледжі. 1964 жылы ол алты пәннен үздік баға алып, академиялық жетістіктері үшін жалпы сыйлыққа және экономика пәні бойынша арнайы сыйлыққа ие болды.
Қосымша білім беру және жұмыспен қамту
1965 жылы Лоуренс Батыс Австралия университетінің Перт қаласындағы факультетіне оқуға түсті. 1968 жылы психология бакалавры дәрежесін үздік дипломмен бітіріп, бес сыйлық алды, оның ішінде өнер, экономика және сауда, құқық, сәулет және білім факультеттерінің арасындағы ең үздік түлек сыйлығы да болды. 1968 жылы ол Сент-Кетерина жатақханасындағы үлкен студент болды. Ол өте ерте кезден саяси белсенділікке қатысты. UWA-да оқып жүргенде кампустағы сұлулық сайысын жою үшін табысты лоббилік жұмыс жүргізді. 1970 жылдардың басында Мельбурнда Әйелдер сайлау лоббисінің Викториялық бөлімшесін құруға көмектесті. 1971 және 1972 жылдары Мельбурн университетінде оқытушылықпен айналысты, 1973 жылдан 1978 жылға дейін Батыс Австралия технология институтында (WAIT) оқытушы және лектор болып жұмыс істеді, ал 1979 жылдан 1983 жылға дейін Батыс Австралия университетінің Медицина факультетінде лекция оқыды. Осы кезеңде ол аспирантурадағы зерттеулерін жалғастырды, психология бойынша докторлық диссертацияға екі стипендия жеңіп алды және 1983 жылы «Ананың нәресте шылауына жауабы» тақырыбындағы диссертациясы үшін доктор ғылымы дәрежесін алды. 1983 жылдан 1986 жылы парламентке сайланғанға дейін Лоуренс Батыс Австралия денсаулық сақтау департаментінің Психиатриялық қызметтер бөлімінің Зерттеу және бағалау бөлімінде жұмыс істеді.
Мемлекеттік парламентке кіру
Осы кезеңде Лоуренс Еңбек партиясына қосылды. Ол 1983 жылғы сайлауда үкімді либералдық партия мүшесі Энтони Третованға қарсы Шығыс Мелвилл мандатын ұтып алуға тырысты, бірақ 1986 жылы ұзақ жылдар бойы қызмет еткен, кейін тәуелсіз болған либерал Том Дадур зейнетке шыққаннан кейін Субиако мандатын жеңіп алды. 1988 жылы Брайан Берк премьер-министр лауазымынан күрт кеткеннен кейін ол Білім министрі болып тағайындалды. 1989 жылғы сайлауда оның Субиакодағы мандаты қайта бөлу нәтижесінде таратылып, ол Глендалоудың жаңа мандатын жеңіп алды. Батыс Австралияның Еңбек үкіметі екі премьер-министр – Брайан Берк пен Питер Доудингтің кабинеттеріне қатысты сыбайлас жемқорлық айыптаулары салдарынан дағдарысқа ұшырады, бұл "Батыс Австралия корпорациясы" деп аталды.
Батыс Австралияның премьер-министрі
1990 жылдың ақпан айында Даудинг әріптестерінің қысымымен отставкаға кетті. Лоуренс, Брайн Берктің оңшыл фракциясының Еңбек партиясының белгілі қарсыласы, Даудинг оның мүшесі болған, 1990 жылдың 12 ақпанында оны Премьер-министр қызметінен алмастырды, ал Иан Тейлор оның орынбасары болды. Лоуренс Австралия штатының тұңғыш әйел Премьер-министрі атанды. Дегенмен, ол Австралия Ұлттық Достастығының провинциясының тұңғыш әйел басшысы болған жоқ, себебі Розмари Фоллетт 1989 жылдың 11 мамырында АТТ-ның бас министрі болып тағайындалған еді. 1990 жылдың 19 қарашасында Лоуренс WA Inc мәмілелеріне қатысты мәселелер бойынша Корольдік комиссия құрды, бұл қадам көптеген бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық қысымнан кейін жасалды. Комиссияның отырыстары 1991 жылдың 12 наурызында басталды, және бірнеше ай ішінде Еңбек партиясы азшылық үкіметке айналды, себебі үш солшыл депутат партиядан шығып, тәуелсіздер болып отырды. Комиссия отырыстары туралы хабарлар 1993 жылғы сайлауға дейінгі кезеңде бұқаралық ақпарат құралдарында басым тақырып болды.
Жасөспірімдер арасындағы қылмыстар
1990 жылдың ортасы мен 1992 жылдың басында бірнеше рет қылмыс жасаған жасөспірімдер ұрлаған көліктермен болған жоғары жылдамдықты қуулар салдарынан 10 адам қаза тапты, олардың ішінде бір кәсіпкер және бірнеше жас ата-аналар болды. Бұл оқиғалардың барлығы бұқаралық ақпарат құралдарында, әсіресе 6PR радиостансасының Говард Саттлердің кеңінен жарияланды. 1991 жылдың 25 желтоқсанында 22 жасар Маргарет Блартон және оның сәби ұлы Шейн 14 жасар абориген Кингсли Арнольд Пикетттің ұрлаған автокөлігімен болған апатта қаза тапты. Маргареттің күйеуі Питер аман қалды және баспа мен электрондық БАҚ-қа берген сұхбаттары арқылы халықтың кең қолдауын тапты. 1992 жылдың 4 қаңтарында Парламент үйінің алдында шам жағу акциясы ұйымдастырылды, ал бір айдан кейін Лоуренс және оның орынбасары Ян Тейлор 1992 жылғы Қылмыс (Ауыр және қайталап жасаған қылмыскерлерге) жазалау туралы заң жобасын енгізді. Бұл заң жобасы, комитет "жұмыс істемейтін және тұрақты емес" деген кеңесіне қарамастан, парламентте асығыс түрде қабылданды. Питер Блартон Маргарет және Шейн қорын құрды, оның мақсаты – өзінің қайғысын және халықтың зор жанашырлығын қылмыс құрбандарының құқықтары үшін күресетін күшке айналдыру болды. Алайда, заңның кемшіліктері бар екені анықталды және Лоуренс кейін бұл қателік болғанын мойындады. Заң 1994 жылдың маусым айында күштен шығарылды.
Көлік инфрақұрылымы
Үкіметті алаңдатқан тағы бір мәселе – солтүстік қала маңындағы көлік жүйесінің салынысы, кейіннен Джоундалап желісі деп аталатын, ол Лоренстің премьер-министр қызметін атқару кезеңі бойына дамыды. Ол желіні 1992 жылғы 20 желтоқсанда ресми түрде ашты, бастапқыда желіде үш станция жұмыс істеді. 1993 жылғы 21 наурызда қалған станциялар ашылды. Перт қалалық автобус порты (қазіргі Елизавета Кэй автобус станциясы) 1991 жылғы 30 қарашада қаланың орталық бизнес ауданы арқылы өтетін қызметтерді біріктіру мақсатымен ашылды.
Сайлаудағы жеңілісі
1993 жылғы 6 ақпанда өткен сайлауда Лоуренс үкіметі Либералдық-ұлттық коалициядан жеңіліп, бір жыл бұрын оппозиция жетекшісі қызметіне Барри Маккиннонның орнына келген Ричард Корт премьер-министр болды. Лоуренс 1994 жылдың басына дейін оппозиция жетекшісі қызметін атқарды. 1993 жылғы желтоқсан айында Лоуренс, Джим МакГинти және Джефф Галлоп Батыс Австралия заң шығарушы кеңесінің сайлау құқығы жүйесіне шағымдану үшін Австралияның Жоғарғы сотына үндеу жолдады. Дауыс салмағы жүйесі консервативтік партияларға көбірек мүмкіндік беріп, ұзақ жылдар бойы АПЛ-ның кеңесте басымдыққа ие болуына кедергі келтірді. 1996 жылғы 20 ақпанда Жоғарғы сот заңның конституцияға қайшы емес екендігіне байланысты шағымды қабылдамады.
Федералды парламент пен Министрлер кабинетінің мүшесі
1994 жылғы 12 наурызда бұрынғы федералды қазынашы және Фримантель округінің депутаты Джон Доукинстің отставкаға шығуынан кейін, ол орынға қосымша сайлауда жеңіске жетіп, федералды саясатқа енді. Фримантель – бұрын Еңбек партиясының премьер-министрі Джон Кертин, ал кейін Уитлэм дәуіріндегі білім министрі Ким Бизли ағасы басқарған сенімді Еңбек партиясы округі. 1994 жылғы 25 наурызда ол Китинг үкіметінде Адам ресурстарын дамыту және денсаулық сақтау министрі, сондай-ақ Премьер-министрдің әйелдер мәселелері жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды.
Патшалық комиссиясы
1995 жылдың мамырында Премьер-Сот Истон ісі жөніндегі петицияны ұсыну мән-жайларын анықтау үшін Корольдік комиссия құруды сұрады. 1995 жылдың 14 қарашасында Корольдік комиссия Лоуренстің Батыс Австралия Парламентін петицияны ұсынудағы білімі және рөлі туралы шатастырғанын анықтаған есепті жариялады. Пол Китинг комиссияны саяси әрекет деп сынап, комиссар Кеннет Маркстың бейтарап еместігін айыптады. 1996 жылғы федералды сайлауда Китинг үкіметі биліктен кетіп, Пол Китинг басшылықтан кеткеннен кейін Батыс Австралиядан шыққан Ким Бизли жаңа Оппозиция жетекшісі болды. Лоуренс Оппозицияның алдыңғы қатарына Қоршаған орта жөніндегі көлеңке министрі болып тағайындалды. 1997 жылдың 21 ақпанында Маркс Корольдік комиссиясының қорытындылары бойынша оған үш рет жалған куәлік беру айыбы қойылды. Ол сот процесіне дейін көлеңке министрлігінен шеттеді. 1999 жылдың 23 шілдесінде ол тазаланды.
Кейінгі саяси өмірі
2000 жылдың қыркүйегінде Бизли оның Еңбек партиясының алдыңғы қатарына қайта тағайындалуын бекітті және оны аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының мәселелері, өнер және әйелдердің әлеуметтік жағдайы жөніндегі көлеңке министрі етіп тағайындады. 2001 жылғы федералды сайлау кампаниясы барысында Лоуренс Бейзлидің пана іздеушілерді ұстау саясатын қолдауына қарсы шықты (Tampa оқиғасына қараңыз). 2002 жылдың желтоқсанында ол партияның пана және иммиграция саясатын "адамгершіліксіз және қатыгез" деп сипаттап, Көлеңке кабинетінен кетті. 2007 жылдың 29 наурызында ол 2007 жылғы Австралия федералды сайлауында парламенттегі өкілдігін сақтап қалмайтынын мәлімдеді.
АЛП төрағалығы
2002 жылы Еңбек партиясы жаңа оппозиция басшысы Саймон Крен ұсынған бірқатар реформаларды бекітті, олардың ішінде партия мүшелерімен тікелей сайлау арқылы партияның Ұлттық президентінің тағайындалуы (бұл лауазымға дейін партияның Ұлттық конференциясында сайлау өткізіліп, осылай тағайындалатын) және партия конференцияларында кәсіподақтардың өкілдігін 60%-дан 50%-ға дейін төмендету кірді. Лоуренс партияның солшыл фракциясынан кандидат ретінде көзге түсті, ал сайлау 2003 жылдың қараша айында өтті. Ол дауыстардың абсолютті көпшілігін жинамаса да, сайлауда ең көп дауыс жинап, президент болып сайланды және 2004 жылдың 1 қаңтарында қызметке кірісті, бұл Марк Лэтамның Креннен кейін партия басшысы болғаннан кейін болды. Ол осы лауазымды Австралияға келген пана іздеушілерге жақсы қарым-қатынас жасау саясатын қолдау үшін пайдаланды. Оның Ұлттық президенттік өкілеттігі 2005 жылдың 1 қаңтарында аяқталды, содан кейін Барри Джонс оның орнын басты.
Парламентке дейін
2007 жылдың наурыз айындағы хабарламасында болжамдалғандай, Лоуренс 2007 жылдың 24 қарашасында өткен федералды сайлауға түспеді, осылайша парламенттен зейнеткерлікке шықты. Оның орнына Фримантель округінен депутат Мелисса Парк сайланды, ол да ALP мүшесі болды. Федералды парламенттен кеткеннен кейін Лоуренс 2008 жылы Батыс Австралия университетінде профессорлық қызметке бір мерзімге тағайындалды. Оның міндеті – университеттың Жоғары оқу институтының қолдауымен фанатизм мен экстремистік мінез-құлық, оның ішінде терроризмнің пайда болуын зерттейтін ғылыми жұмыстарды ұйымдастыру болды. 2016 жылы Лоуренс Батыс Австралияның Табиғатты қорғау кеңесінің президенті болды және қазба отынды өндірумен айналысатын компаниялардың ірі спорт клубтарын демеуіне қарсы күресті. 2022 жылы Лоуренс "Австралия және Батыс Австралия халқы мен парламенттеріне, табиғатты қорғау және өнерді басқару саласындағы еңбегі үшін" 2022 жылғы Королеваның туған күні құрметіне Австралия орденінің офицері атағымен марапатталды.
Белгілі қоғамдық кездесулер мен басқа да тапсырмалар
Лоуренс 1994 жылы Джон Кертиннің естелік лекциясын оқыды, ол «Әйелдер мен еңбек – болашаққа қарайтын көзқарас» тақырыбында сөз сөйледі. 1994 жылдың 24 қарашасында Лоуренс Куртин университетінде «Менің кемтар көкөнісім – олардың арасындағы ең әдемісі» деген тақырыпта лекция оқыды, бұл Элизабет Жоллей лекциялар сериясының бөлігі болды. 1995/96 жылдары Лоуренс Фримантель футбол клубының «Бірінші нөмірлі билет иесі» атанды. 2002 жылы әйелдер мәртебесі жөніндегі көлеңкелік министр ретінде Лоуренс Канберрада Ұлттық аналарға арналған іс-қимыл жоспарын іске қосуға қатысты. 2000 жылдан 2004 жылға дейін ол Online Opinion интернет журналына материалдар жазды. 2002 жылдан 2005 жылға дейін ол Марго Кингстонның Webdiary блогына мерзімімен үн қосты. 2005 жылы ол Австралия Ұлттық университетінің ұйымдастыруымен Герберт және Валме Фрейлих қорының Ең көрнекті лекциялар сериясында сөз сөйледі. Оның «Қорқыныш және мемлекеттік саясат» тақырыбындағы лекциялары «Қорқыныш және саясат» атты кітап ретінде жарық көрді (төмендегі «Басылымдар» бөлімінде тізімделген). 2007 жылдың 19 ақпанында Лоуренс «The federal electorate of Fremantle: A history since 1901» веб-жарияланымның таныстырылысында бас қонақ болды, бұл Джон Кертин Премьер-министрлік кітапханасының бастамасы. 2012 жылғы Рид лекциясы: Азаматтық қоғамды сақтау: теңдік пен білімнің маңыздылығы. Рид лекциясы – WA Мемлекеттік басқару институты (Австралия) мен Батыс Австралия университеті арасындағы ынтымақтастық. Лоуренс 2015 жылы «Австралияның жыл гуманисі» наградасын алды, өйткені ол саясаткер және зерттеуші ретінде көптеген мәселелерге гуманистік көзқараспен қарады, сондай-ақ гуманистерді алаңдататын мәселелер бойынша, оның ішінде аборигендердің әл-ауқаты, әйелдер арасындағы теңдік, білім берудегі теңсіздік және Австралияның пана іздеушілерге қатысты ұстанымы туралы ашық түрде сөйледі.
Қатысқан тарау
"Біз бұл ортақты бұзып жатырмыз", 70–86 бб., Джен Кэро редакциялаған, "Қалай қаласаңыз солай оқыңыз" (2015, ).