Кіріспе

Когнитивтік нейропсихология – мидың құрылымы мен функциясының нақты психологиялық процестермен қалай байланысты екенін түсінуге бағытталған когнитивтік психологияның бір саласы. Когнитивтік психология – бұл психикалық процестердің жаңа естеліктерді сақтау және өндіру, тілді өндіру, адамдар мен заттарды тану, сондай-ақ ойлау және мәселелерді шешу қабілеті үшін жауапты екенін зерттейтін ғылым. Когнитивтік нейропсихология мидың зақымдануы немесе неврологиялық аурудың когнитивтік әсерлерін зерттеуге ерекше мән береді, бұл қалыпты когнитивтік жұмыс істеудің модельдерін шығару мақсатында. Дәлелдер жеке миы зақымдалған пациенттердің ми аймақтарындағы кемшіліктерді көрсететін жағдайлар мен екі рет ажыратылатын пациенттердің зерттеулеріне негізделген. Екі рет ажырату – екі пациент пен екі тапсырманы қамтиды. Бір пациенттің бір тапсырмадағы өнімділігі нашар, ал екіншісінде қалыпты, ал екінші пациенттің бірінші тапсырмадағы өнімділігі қалыпты, ал екіншісінде нашар. Мысалы, А пациенті басылған сөздерді оқуда қиындық көріп, бірақ айтылған сөздерді түсінуде қалыпты болса, В пациенті жазылған сөздерді түсінуде қалыпты, бірақ айтылған сөздерді түсінуде қиындық көреді. Ғалымдар бұл ақпаратты сөзді түсіну үшін бір танымдық модульдің бар екенін түсіндіру үшін пайдалана алады. Осы сияқты зерттеулерден зерттеушілер мидың әртүрлі аймақтарының жоғары мамандануын анықтады. Когнитивтік нейропсихология когнитивтік нейробиологиядан ерекшеленеді, ол да миы зақымдалған пациенттерге қызығушылық танытады, бірақ когнитивтік процестердің негізінде жатқан нейрондық механизмдерді анықтауға ерекше назар аударады.

Тарих

Когнитивтік нейропсихологияның тамыры 19 ғасырдың екінші жартысында басталған тіл бұзылыстарына диаграмма жасау тәсіліне негізделген. Афазияның мидың зақымдану орнына байланысты әртүрлі формада болатынын анықтау мидың жұмысын түсінуге ықпал етті. 1861 жылы Пол Брока афазиямен ауырған науқастың өлімінен кейін жасалған зерттеу туралы хабарлады. Науқас "Тан" деген жалғыз сөзден басқа ештеңе айта алмады. Брока сол жақ маңдай бөлігінің зақымдалғанын көрсетті. "Тан" сөйлеуді өндіре алмаса да, оны түсіне алғандықтан, Брока бұл аймақтың сөйлеу өндірісіне маманданған болуы мүмкін және тілдік дағдылар осы қыртыстық аймаққа орналасқан болуы мүмкін деген тұжырым жасады. Брока бірнеше аптадан кейін Лелонг деген науқаста да ұқсас зерттеу жүргізді. Лелонг та "Тан" сияқты сөйлеуді түсінді, бірақ тек бес сөзді қайталай алды. Брока оның миын тексергеннен кейін, Лелонгтың науқасы "Тан" сияқты дәл сол аймақта зақымдануға ие екенін байқады. Ол сондай-ақ афазиямен ауырған 25 науқастың барлығының сол жақ маңдай бөлігінде зақымдану болғанын, бірақ мидың оң жартышары зақымдалмағанын байқады. Осыдан ол сөйлеу функциясы мидың сол жартышарының төменгі маңдай жиегінде орналасқан болуы мүмкін деген қорытындыға келді, бұл аймақ қазір Брока аймағы деп аталады. Карл Вернике кейіннен сөйлей алатын, бірақ оларға айтылғанды түсінбейтін науқастар туралы хабарлады, бұл екі өзара байланысты тілдік орталықтардың болуын көрсетеді. Бұл клиникалық сипаттамаларды Лихтхайм тіл ұйымдастыру теориясына енгізді. Кейіннен бұл модельдер Дежериннің оқу туралы есебін, Липманның қимыл теориясын және Лиссауэрдің 1890 жылғы объектілерді тану есебін, сондай-ақ Левандовский мен Штадельманның 1908 жылғы есептеу туралы есебін түсіндіру және дамыту үшін қолданылды. Алайда, 20 ғасырдың басында неврологтар диаграмма жасаушы неврологтардың тым нақты сипаттамаларына қарсылық білдірді. Пьер Мари 1906 жылы Брока аймақтарына қатысты бұрынғы дәлелдерге қарсы тұжырымдарды сынады, ал Генри Хед 1926 жылы ми локализациясының бүкіл саласына шабуыл жасады. Когнитивтік нейропсихологияның қазіргі заманғы ғылымы 1960 жылдары Норман Гешвиндтің неврологтың түсініктерінің ықпалымен дамыды, ол Брока мен Вернике берген түсініктерінің әлі де клиникалық маңызға ие екенін көрсетті. Бұл пәннің дамуына ықпал еткен тағы бір фактор – когнитивтік революция және 20 ғасырдың ортасында мінез-құлықты зерттеуге реакция ретінде пайда болған когнитивтік психологияның өсуі болды. 1950 жылдардың ортасында психологтар ақыл-ойдың ақпаратты өңдеу жүйелерінің құрылымын ғылыми тұрғыдан қабылданатын тәсілдермен зерттеуге болатынын мойындады. Олар сөйлеу және тілдік зерттеулерден алынған эксперименттік деректерді түсіндіру үшін жаңа когнитивтік өңдеу модельдерін әзірледі және қолданды, сондай-ақ таңдамалы назар зерттеулерінен алынған деректерді де пайдаланды. Когнитивтік психологтар мен клиникалық нейропсихологтар осы бұзылыстарды жақсырақ түсіну үшін ғылыми ынтымақтастықты күшейтті. Нейропсихологияның қайта жандануы Маршалл мен Ньюкомбтың (1966) оқу және Уоррингтон мен Шаллис (1969) есте сақтау туралы екі маңызды бірлескен еңбегінің жариялануымен белгіленді. Анатомиялық деректердің жеткіліксіздігіне қарамастан, оқу, тіл және есте сақтау туралы зерттеулер бірқатар маңызды салдарларға ие болды. Біріншісі – белгілі бір когнитивтік процестер (мысалы, тіл) басқалардан тәуелсіз түрде зақымдануы мүмкін, сондықтан оларды бөлек және тәуелсіз когнитивтік (және нейрондық) процестер басқаруы мүмкін. (Тілге когнитивтік нейропсихологиялық көзқарас туралы толық ақпарат алу үшін, басқалармен қатар Элеонора Сафранды қараңыз.) Екіншісі – мұндай процестер мидың белгілі бір аймақтарында орналасқан болуы мүмкін. Бұл екі тұжырым да әлі де белгілі бір дәрежеде дау тудырады, бірақ олардың ықпалы психология мен нейробиология арасындағы байланысты түсінудің жемісті жолы ретінде мидың зақымдануын зерттеуге бағытталды.

Әдістер

Когнитивтік нейропсихологиядағы маңызды тәсіл – когнитивтік функциялар теорияларын тексеру үшін жеке жағдайларды зерттеу және диссоциацияны пайдалану болып табылады. Мысалы, егер оқу және жазу бір ғана когнитивтік процестен туындайтын екі түрлі дағды болса, ми жарақатынан кейін жаза білуге, бірақ оқуға болмайтын немесе оқуға білуге, бірақ жаза алмауға болатын адамды табуға болмайды. Дағдылардың мұндай іріктелген бұзылуы мидың әртүрлі бөліктері әртүрлі процестерге маманданғанын және когнитивтік жүйелердің бөлек болатынын көрсетеді. Философ Джерри Фодор когнитивтік нейропсихологияға, әсіресе ақыл-ойдың, немесе оның кем дегенде бір бөлігінің тәуелсіз модульдерге ұйымдастырылуы мүмкін деген идеясымен зор ықпал етті. Когнитивтік дағдылардың тәуелсіз түрде зақымдануы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бұл теорияны белгілі бір деңгейде қолдайды, бірақ ақыл-ойдың кейбір аспектілері (мысалы, сенім) модульдік болуы екіталай. Фёдор, қатаң функционалист, мидың неврологиялық қасиеттері оның когнитивтік қасиеттеріне ешқандай әсер етпейді деп санайды және когнитивтік нейропсихологияның барлық саласына күмән келтіреді. Нейросуреттеу техникаларының жетілдірілуі бұзылу үлгілерін жүйке жүйесінің қай бөліктері зақымдалғандығы туралы біліммен байланыстыруға мүмкіндік берді, бұл бұрын анықталмаған функционалдық байланыстарды зерттеуге жол ашты (зақымдану әдісі). Қазіргі заманғы когнитивтік нейропсихология нейропсихологияның кең ғылымынан және когнитивтік нейробиология сияқты салалардан көптеген бірдей әдістер мен технологияларды қолданады. Оларға мидың функцияларын немесе психологиялық өнімділікті өлшеу үшін нейросуреттеу, электрофизиология және нейропсихологиялық тесттер кіруі мүмкін. Когнитивтік нейропсихологияда пайдалы технологияларға позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) және функционалдық магниттік-резонанстық томография (фМРТ) жатады. Бұл әдістер мидағы қан ағынын өлшеу арқылы белгілі бір когнитивтік тапсырмаларды орындауға жауапты мидың аймақтарын анықтауға мүмкіндік береді. ПЭТ сканерлері мидағы төмен деңгейдегі сәулеленуді сезіп, 3D суреттерді жасайды, ал фМРТ магниттік сигналмен жұмыс істейді және миды «картаға түсіруге» қолданылады. Электроэнцефалография (ЭЭГ) мидың электрлік белсенділігін тіркейді және миллисекундтар ішінде болатын өзгерістерді анықтай алады. ЭЭГ эпилепсиямен ауыратын науқастарда ұстамалардың белсенділігін анықтау үшін жиі қолданылады. Когнитивтік нейропсихологияның принциптері жақында психикалық ауруларға қолданылды, мысалы, қате пікірлерді зерттеу қалыпты сенімнің функциясы туралы не бізді хабардар ете алатынын түсіну мақсатында. Бұл салыстырмалы түрде жас сала когнитивтік нейропсихиатрия деп аталады.