Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Радзынь Подляски – Польшаның шығысындағы қала, Люблиннен солтүстікке қарай 60 шақырым жерде орналасқан, 15 808 тұрғыны бар (2017 жылғы мәлімет бойынша). 1999 жылдан бері қала Люблин воеводиясының құрамына кіреді, ал бұрын 1975–1998 жылдар аралығында Белая Подляска воеводиясының құрамында болған. Радзынь Подляски округінің орталығы болып табылады және тарихи тұрғыдан Кіші Польша аймағына жатады (атауындағы «Подляски» деген сөз қарамастан, ол Польшаның басқа Подлясье провинциясының бөлігі емес). Қала 1468 жылы негізделген, ең маңызды ескерткіші – рококо стиліндегі Потоцкий сарайы. Радзынь Оңтүстік Подлясье жазығында, Беляка өзенінің жағасында орналасқан. Қаланың ауданы 20,29 шаршы километрді құрайды, оның ішінде ормандық жерлер 5% ғана. Қала S19 тас жолының бойында орналасқан, бұл тас жол Беласток, Люблин және Ржешов қалаларынан өтеді.
Radzyń Podlaski is a town in eastern Poland, about 60 km north of Lublin, with 15,808 inhabitants (2017). The town has been part of the Lublin Voivodeship since 1999, previously it was part of the Biała Podlaska Voivodeship (1975–1998). It is the capital of Radzyń Podlaski County, and historically belongs to the region of Lesser Poland (despite the adjective Podlaski, which suggests that it is part of another Polish province, Podlaskie). The town was founded in 1468, and its most important landmark is the rococo Potocki Palace. Radzyń lies on the Białka River within the South Podlasie Lowland, at the height of above sea level. The town has the area of 20,29 square kilometers, of which forests make only 5%. It is located along the Expressway S19, which passes through Białystok, Lublin and Rzeszów.
Тарих
Польша мемлекетінің алғашқы жылдары Радзин Кіші Польшаның солтүстік-шығыс шетінде, Подляхиямен шекараға жақын орналасқан, бұл аймақ Польша, Рутения және Литваның Ұлы Герцогтығы арасында жиі ауысып отырды. Аймақ жиі көршілес елдердің шабуылдарына ұшырап, экономикасына теріс әсер етті. Кіші Польшаның сирек қоныстанған бұл шекаралық аймағы 1385 жылдан кейін жақсара бастады, осы жылы Польша мен Литва Крево одағы арқылы Польша-Литва одағын құрды. Кіші Польшаның басқа аймақтарынан, сондай-ақ Мазовиядан Радзинге қоныс аударушылар келді, шіркеулер салынды және ауылдар құрылды. Тарихи құжаттарға сәйкес, Радзин қаласынан бұрын Козиринек (сонымен қатар Козиринек және Козыринек деп те жазылған; бұл атау 1580 жылға дейінгі құжаттарда кездеседі) деген елді мекен болған. 1456 жылы Радзинде алғашқы Рим-католик приходы құрылды, ал 1468 жылы қала Магдебург құқығы бойынша қалыптастырылды. Бұл патшаның иелігінде болған және патшалар оны Мнишек әулеті сияқты әртүрлі ақсүйектерге жалға берген. 1690 жылы король Ян III Собеский қала тұрғындарына бірнеше жеңілдіктер берді. Сол кезде Радзинде Рим-католик, грек-католик және православие шіркеулері, сондай-ақ синагога болған. Радзин – Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясындағы Люблин воеводтығындағы жеке қала. 1741 жылдан бастап 18 ғасырдың соңына дейін Радзин Потоцкий отбасының иелігінде болды. Генерал Евстахий Потоцкий мұнда рококо стиліндегі сарай салды. Оның ұлы Игнатий Потоцкий (1750–1809) осы жерде дүниеге келген.
In the early years of Polish statehood Radzyń was located in extreme northeastern corner of Lesser Poland, near the border with Podlachia, which often passed between Poland, Ruthenia and the Duchy of Lithuania. The region was frequently raided by its neighbors, which had a negative impact on the economy. This sparsely populated borderland of Lesser Poland began to see improvements after 1385, when Poland and Lithuania formed the Polish–Lithuanian union under the Union of Krewo. Settlers from other part of Lesser Poland, as well as Mazovia, came to Radzyń, churches were built and villages were founded. According to historical documents, the town of Radzyń was preceded by a settlement called Kozirynek (also spelled as Cozirynek and Kozyrynek; this name appears in documents as late as 1580). In 1456, first Roman Catholic parish at Radzyń was created, and in 1468, the town was incorporated based on Magdeburg rights. It was a royal possession, leased by kings to different noblemen, such as the Mniszech family. In 1690, King John III Sobieski granted several privileges to town's residents. At that time, Radzyń had Roman Catholic, Greek Catholic and Orthodox churches, as well as a synagogue. Radzyń was a private town, administratively located in the Lublin Voivodeship in the Lesser Poland Province of the Polish Crown. Since 1741 until the late 18th century, Radzyń belonged to the Potocki family. General Eustachy Potocki built a rococo palace here. His son Ignacy Potocki (1750–1809) was born here.
19 ғасыр
Польшаның 18-шы ғасыр соңындағы бөліністерінен кейін Радзинь Австрияға қосылды, содан кейін 1809 жылы Австрия-Польша соғысынан кейін поляктар оны босатып, қысқа мерзімді Варшава Герцогтығының құрамына енгізді. Герцогтық таратылғаннан кейін 1815 жылы Ресей бақылауындағы Польша Конгресінің бір бөлігі болды. Көптеген тұрғындары 1830-1831 және 1863-1864 жылдардағы ірі поляк көтерілістеріне қатысты. 1867 жылы Ресей билігі Радзинь ауданын құрды, бұл қаланың дамуына түрткіс берді. Кейін Радзинь Люблин және Сидльце қалаларымен теміржол байланысына ие болды, соның арқасында қала даму кезеңін бастады.
Following the Partitions of Poland at the end of the 18th century, Radzyń was annexed by Austria, then following the Austro Polish War, in 1809, it was liberated by Poles and included within the short lived Duchy of Warsaw, and after its dissolution, in 1815 it became part of Russian controlled Congress Poland. Many inhabitants participated in the large Polish uprisings of 1830–1831 and 1863–1864. In 1867 Russian authorities created Radzyń County, which gave the town a boost. Later on, Radzyń got a rail connection with Lublin and Siedlce, and the town began a period of development.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала Германияның оккупациясы астында болды. 1918 жылдың қараша айында Польша тәуелсіздігін қайта алғанда, қаланы азат етуге тырысқан поляктарға оккупациялық неміс әскері оқ атты, бірақ қала жаңадан құрылған Польша мемлекетіне қайта қосылды. Екінші Польша Республикасы кезеңінде Радзин Люблин воеводтығындағы уезд орталығы болды. 1920 жылдың тамыз айының ортасында поляк-совет соғысы барысында қала қысқа мерзімге ресейліктер тарапынан басылып алынып, 1920 жылдың 16 тамызында поляктар оны қайта басып алды. 1930 жылы болған ірі өрттен кейін, базар алаңындағы бұрын ағаштан салынған үйлер тас және кірпіштен қайта жаңартылды.
During World War I, the town was occupied by Germany. In November 1918, Poland regained independence, and the occupying German forces opened fire on Poles who tried to liberate the town, but it was still reintegrated with the reborn Polish state. Within the Second Polish Republic, Radzyń was the seat of a county in Lublin Voivodeship. The town was briefly occupied by the Russians during the Polish–Soviet War in mid August 1920, and recaptured by Poles on August 16, 1920. After a major fire in 1930, the houses on the market square, formerly from wood, were rebuilt of stone and brick.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы 9 қыркүйекте Польшаға Германия мен Кеңес Одағының бірлескен басып кіруі басталғанда, Радзинь қаласына Люфтваффе бомба тастады. Сол жылдың қыркүйек айының соңында қала поляктардың қарсыласу орталығының біріне айналды, бірқатар уақыт бойы Polesie тәуелсіз операциялық тобының бөлімдері онда орналасты. Алғашқы неміс әскері 1939 жылдың қазан айының басында Кок шайқасынан кейін Радзиньге келді. 1940 жылдың маусым айында "АБ" әрекеті барысында немістер поляктарды жаппай тұтқындады, олардың көпшілігі кейін Люблин бекінісінде қамалып, концлагерлерге жер аударылды. 1942 жылдың тамызында Радзиньнен 6 мың еврей атыс және айқай-шумен Треблинка жойқын лагеріне жіберілді. Олардың кейбіреулері Миджиржец-Подляски геттосы арқылы транзиттен өтті. Осы жазалау шараларын нацистік Германияның 101-ші резервтік полиция батальоны жүргізді. Қала 4200 мүшесі бар Армия үйінің (Home Army) маңызды орталығы болды, және неміс оккупациясы 1944 жылдың 23 шілдесіне дейін, Қызыл Армия қалаға кіргенге дейін жалғасты. Еврей қауымы ешқашан қайта құрылмады.
During the joint German Soviet invasion of Poland, which started World War II, on September 9, 1939, Radzyń was bombed by the Luftwaffe. In late September of that year, it was one of centers of Polish resistance, with units of Independent Operational Group Polesie stationed there for some time. The first Germans appeared in Radzyń after the Battle of Kock, in early October 1939. In June 1940, during the AB Aktion, the Germans carried out mass arrests of Poles, many of whom were afterwards imprisoned in the Lublin Castle and deported to concentration camps. From Radzyń, 6,000 local Jews were sent to Treblinka extermination camp in August 1942 amid gunfire and screams. Some went through the transit point in the Międzyrzec Podlaski Ghetto. The pacification actions were conducted by the Nazi German Reserve Police Battalion 101. The town was a major center of Home Army, with 4,200 members, and the German occupation lasted until July 23, 1944, when the Red Army entered the town. The Jewish community was never reconstituted.
Яһуди қауымы
Радзин-Подляскиде 16 ғасырда еврейлер қоныстанды. 19 ғасырда ол еврей білімінің маңызды орталығы ретінде белгілі болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалада 2900 еврей тұрды. Бұл Радзин хасидтік әулетінің отаны болды.
Jews settled in Radzyn Podlaski in the 16th century. In the 19th century, it became known as an important center of Jewish learning. The town had a Jewish population of 2,900 before World War II. It was home to the Radzyn Hasidic dynasty.
Көрнекті орындар
Жергілікті қызығушылық тудыратын орындардың қатарында Люблин Ренессансы стилінде салынған Киелі Троица шіркеуі (1641) және поляк-итальяндық сәулетші Якуб Фонтана салған Потоцкий сарайы (1740-шы жылдар) бар. Сарайдың ішкі жағы екі рет қиратылды: 1915 жылы Ресей империясының әскерлері, ал 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаны оккупациялаған Вермахттың қолынан. 1920 жылы Варшава шайқасы кезінде сарай генерал Эдвард Ридз-Смиглының штабы болды. 1920 жылдан бері ол жергілікті әкімшілік кеңсесі ретінде пайдаланылып келеді.
Among the local points of interest are the St. Trinity Church (1641), built in the so called Lublin Renaissance style, as well as the Potocki Palace (1740s), built by a Polish Italian architect Jakub Fontana. Its interior was destroyed twice: in 1915 by Imperial Russian troops, and in 1944 by the Wehrmacht during the occupation of Poland in World War II. The palace was in 1920 the headquarters of General Edward Rydz Śmigły, during the Battle of Warsaw. Since 1920, it has served as office of local administration.