Кіріспе
Vítězslav Augustín Rudolf Novák (5 желтоқсан 1870 – 18 шілде 1949) – чех композиторы және педагог, Прага консерваториясындағы академик оқытушы. Ол стилистикалық тұрғыдан неоромантикалық дәстүрдің өкілі болды және оның музыкасы чех модернизмінің маңызды үлгісі саналады. 1918 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін, ол мәдениетте берік чех ұлттық санасын қалыптастыруға атсалысты. Оның шығармаларына опералар мен оркестрлік туындылар кіреді.
Vítězslav Augustín Rudolf Novák (5 December 1870 – 18 July 1949) was a Czech composer and academic teacher at the Prague Conservatory. Stylistically, he was part of the neo romantic tradition, and his music is considered an important example of Czech modernism. He worked towards a strong Czech identity in culture after the country became independent in 1918. His compositions include operas and orchestral works.
Алғашқы жылдар
Новак (крещен Виктор Новак) Оңтүстік Богемиядағы Каменице-над-Липоу деген шағын қалада дүниеге келген. 1872 жылы отбасы Початкиға көшіп барды, онда Новак алғаш Антонин Шилханмен скрипканы, ал Мари Крейчовамен фортепианоны оқыды. 1882 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін отбасы Йиндржихув-Градецке көшіп барды, онда Новак гимназияда оқуын жалғастырды. Қаланың бір мектебі бүгінде Новак есімімен аталады. Жастық шағында Прагаға көшіп, Прага консерваториясында оқыды, өзінің есімін Витезслав деп өзгертті, өйткені ол чех өзіндігіне жақындағы есімді қалаған, көптеген құрбыларының бұрыннан қалағанындай. Консерваторияда фортепианоны оқыды және Антонин Дворжактың композиция бойынша шеберлік сабақтарына қатысты, оның студенттерінің арасында Йозеф Сук, Оскар Недбал және Рудольф Карел болды. Дворжак үш жылға Америкаға (1892–1895) кеткеннен кейін, Новак өзінің оқуын ультраконсервативті Карел Штеккермен жалғастырды. Бірақ, 1900 жылға дейін және одан кейін, бітіргеннен кейін, Новак өзінің және Штеккердің, сондай-ақ Дворжактың ұстанымдарынан алшақтаған, стилін жаңа ғана пайда болған модернистік қозғалысқа қарай жылжытқан бірқатар шығармалар жазды. 1890 жылдардың соңынан бастап Новак Прагадағы замандастарының Вагнер/Брамс эстетикасынан тыс әсерлерді зерттей бастады. Олардың ішінде Моравия мен Словакияның халықтық әсерлері болды, сол кезде олар Чехияның әлемдік астанасында мәдени тұрғыдан артта қалған деп есептелді. Ол сондай-ақ кейіннен музыкалық импрессионизм деп аталатын нәрсеге қызығушылық танытты, бірақ кейінірек Дебюссидің музыкасына осы уақытта танысқан жоқ екенін айтты, керісінше, осыған ұқсас тәсілдерге өзі жеткенін мәлімдеді. Оларға битональдыққа және функционалды емес, параллельді гармонияға жасалған тәжірибелер кірді. Ақырында, 1906 жылы Прагада "Саломе" операсының премьерасынан кейін Новак Рихард Штраустың музыкасына деген құмарлықты сезінді, ол оның өмірінің соңына дейін сақталды.
Музыкатану және қақтығыс
ХХ ғасырдың басында Новак Прагада жеке композиция сабақтарын бастады. 1909 жылдан 1920 жылға дейін ол Прага консерваториясында өзі сабақ берді, және бұл жиі композиция жазудан гөрі оны көбірек уақыт алды. Оның шәкірттерінің арасында Алоис Хаба, Иша Кречи, Витезслава Капралова, Ладислав Вичпалек, Отакар Иеремиаш және Стефания Туркевич болды. Осы кезеңде бірнеше оқиға Новактың музыкалық өрнек беру және көркемдік еркіндікке деген көзқарасына әсер етті. 1901 жылдан 1917 жылға дейін оның пәтерінде «Подскалска филармониясы» деп аталатын пікірсайыс клубы жұмыс істеді. Клуб мүшелерінің көпшілігі музыканттар болды, олардың ішінде Сук, Карел және дирижер Вацлав Талих та бар еді, бірақ қойылымдар шетелден келген жаңа модернистік туындыларды оқумен шектелді және клубтың мақсаттары негізінен интеллектуалды сипатта болды; алайда Филармония осы чех модернистерінің идеяларын бөлісуі үшін маңызды орын болды. Ереже бойынша, оның жалғыз әйел мүшесі Мари Прашкова болды, оны Новак 1912 жылы үйленді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол «Өзім және басқалар» (O sobě a jiných, жариял. 1970) атты ұзақ естелік жазды, онда ол көп жылдар бойы сақтап келген ашу-ызасын, әсіресе өзінің басты бәсекелесі Отакар Острчилге, тіпті жақын досы Йозеф Сукқа қатысты білдірді. Ол өзінің соңғы жылдарының көп бөлігін өткізген Шығыс Богемиядағы Скутеч қаласында қайтыс болды.
Композиторлық мансап
Новак музыкасы өмірінің соңына дейін кеш романтикалық стилдің кейбір элементтерін сақтап келді. Оның опус нөмірі алғаш рет алған шығармасы – G минорындағы фортепиано триосы, бірақ оған композициялық тәртіп бойынша бірнеше шығармалар, соның ішінде 1886–87 жылдары жазылған фортепианоға арналған B минорындағы жарияланбаған серенадасы да кірді; олардың барлығы Шуман мен Григтің ықпалында болды. Прага консерваториясын бітіргеннен кейінгі алғашқы жылдары оның шығармаларында моравия және словак халық музыкасының ықпалы байқала бастады, ол 1890 жылдардың соңында оларды жинап, зерттей бастады. Он жыл ішінде ол осы халық әндерінің негізгі интервалдық және ырғақты ерекшеліктерін өте жеке композициялық стильге айналдырды. Бұл өзгерісті бірінші болып көрсеткен шығармалар – Екінші скрипкалық квартет, op. 35 (1905) және соло фортепианолық шығарма – Соната Эроика, op. 24 (1900). Келесі ықпал – француз импрессионизмі, ол алғаш рет 1901 жылы жазылған ән циклында – Меланхолия, op. 25, пайда болды және «Мәңгілік сағыныш», op. 33 (1905 жылы аяқталды) тоналық поэмасында ең айқын көрінеді. Осы аралықта оның стилінің монументальды аспектілері, словак тіліндегі «Татраларда», op. 26 (1902) және «Жаңа патшалық аңғары», op. 31 (1903) шығармаларында, сондай-ақ Штраустың музыкасын жаңадан тануымен біріктірілді: нәтижесінде «Томан мен ормандағы нимфа», op. 40 (1907 жылы аяқталды) тоналық поэмасы дүниеге келді. Оның композиторлық мансабының шыңы, сол кездегі сыншылардың пікірінше, 1910 жылы аяқталған екі маңызды жетістіктен тұрды: Пан – фортепианоға арналған бес бөлімді тоналық поэма (шамамен алпыс беттен тұратын музыка, op. 43) және «Тұман», op. 42 (Сватоплюк Чехтің мәтініне). Дворжактың одан да танымал туындысы сияқты, осы шығарма да Эрбеннің мәтініне негізделген, және ол Новакқа өзін-өзі күмәндеу мен депрессияға ұшыратты. Новак жағдайды өзгерту үшін Чехия тарихына арналған екі опера жазды, бұл соғыс кезінде ашық ұлтшылдық позиция болды. «Zvíkovský rarášek» (1915, Stroupežnický негізіндегі комедия) және «Karlštejn» (1916, Vrchlický негізіндегі мазмұнды жұмыс) екі туынды да ара-жібірлі пікірлерге ие болды, бірақ соңғысы ғасырдың ортасына дейін Чехия опера үйлерінің репертуарындағы тұрақты туындыға айналды. Бұл шығармалар Новактың ертедегі халық әндеріндегі битональдыққа бейімділігін көрсетті. 1918 жылы Чехословакияның тәуелсіздігі «Президент-Бостандық беруші» Томаш Гарриг Масарикке және Чехословакия легионына арналған бірнеше патриоттық композицияларды тудырды. Бұл демократиялық ұмтылыстар стильдік консерватизмге әкелді, сондықтан 1900–1916 жылдардағы көркемдік тәжірибелерге деген қызығушылық жоғалып кетті. Қалған екі операсы – «Лампа» (1923, Jirásek негізінде) және «Бабаның мұрасы» (1926, Heyduk негізінде) көбінесе жағымсыз сынға ұшырады, ал Новак өзіне қарсы күштерге өте ащыланып, реакцияшылдыққа ұшырады. 1928–1929 жылдары аяқталған екі балет пантомимасы – «Синьорина Джовенту» және «Никотина» Новакқа әріптестері арасында жоғалтқан беделін қайтаруға көмектесті; оркестрлік эффекттердің қабаттасуы (қоспа метрлер және тіпті тангоға сілтемелер) Иша Крежи және Алоис Хаба сияқты жас композиторлардың мақұлдауын алды. 1930 жылдары ол камералық музыкаға, сондай-ақ «Күзгі симфония», op. 62 (1934 жылы тұсаукесер өткізілген) сияқты ірі формаларға қайта оралды. Нацистік оккупация кезінде Новактың патриоттық туындыларының арқасында отандастары арасында беделі қайта өсті: органмен симфониялық поэмалар – «De Profundis» (op. 67, 1941) және «Қасиетті Вацлав триптих», op. 70 (1942) және «Май симфониясы», op. 73 (Сталинге, чехтерді азат етуші ретінде арналған және соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы тұсаукесер өткізілген) осы сезімдерді көрсетеді. Өмірінің соңында ол негізінен Оңтүстік Богемия халық әндеріне негізделген хорлық шығармалармен айналысты.
Драмалық шығармалар
Звиковский рарашек, оп. 49, комедиялық опера, 1913–14
Карлштейн, оп. 50, опера, 1914–15
Люцерна, оп. 56, музыкалық ертегі, 1919–22
Ата-баба мұрасы (Dedův odkaz), оп. 57, опера, 1922–25
Signorina Gioventu, оп. 68, балет пантомимасы, 1926–28
Никотина, оп. 59, балет пантомимасы, 1929
Žižka, оп. 78, қосымша музыка, 1948
Karlštejn, Op. 50, opera, 1914–15
Lucerna, Op. 56, musical fairytale, 1919–22
Dedův odkaz (Grandfather's legacy), Op. 57, opera, 1922–25
Signorina Gioventu, Op. 68, ballet pantomime, 1926–28
Nikotina, Op. 59, ballet pantomime, 1929
Žižka, Op.78, incidental music, 1948