Кіріспе

Чех дирижері және композиторы (1914–1996)

Рафаэль Джероним Кубелик, КБЭ (29 маусым 1914 – 11 тамыз 1996) – чех дирижері және композиторы. Белгілі скрипкашы Ян Кубеликтің ұлы, Прагада білім алып, 19 жасында Чехия филармониясымен тұңғыш рет сахнаға шықты. Нацистік оккупация кезінде Чехословакияда мансабын сақтап қалуға қол жеткізген ол, 1948 жылғы коммунистік төңкерістен кейін, өзі «екінші тирандық» деп есептеген жағдайда жұмыс істеуден бас тартып, Ұлыбританияға қашқан. 1967 жылы Швейцария азаматтығын алды. Кубелик Чикаго симфониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі (1950–1953), Ковент-Гардендегі Корольдік операның музыкалық жетекшісі (1955–1958) болды. 1957 жылы Берлиоздың «Троялықтар» операсының әлемдік тұңғыш қойылымын өткізіп, жазбасын жасады. 1961 жылдан 1979 жылға дейін Бавария радиосының симфониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі болды және Еуропа мен Американың жетекші оркестрлеріне жиі шақырылған дирижер болды. Композитор ретінде Кубелик неоромантикалық үлгіде шығармалар жазды. Оның туындыларына бес опера, үш симфония, камералық музыка, хор шығармалары және әндер кіреді.

Ерте өмір

Кубелик Богемияда, Австро-Венгрия империясында, қазіргі Чехиядағы Бихори қаласында дүниеге келді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастауы болған эрцгерцог Фердинандтың қазасынан кейін туған. Ол богемиялық скрипкашы Ян Кубеликтың алтыншы баласы болды, кіші Кубелик оны "мен үшін құдай сияқты" деп сипаттады. Оның анасы – венгр графинясы Анна Джули Мари Сель фон Бессеньё. Кубелик әкесінен скрипканы оқыды және 14 жасында Прага консерваториясына түсіп, скрипка, фортепиано, композиция және дирижерлеу пәндерін оқыды. Кубелик 1945 жылдың мамырында оркестрдің соғыстан кейінгі алғашқы концертін өткізді. 1946 жылы ол Прага көктем фестивалінің құрылуына көмектесті және оның ашылу концертіне дирижерлік етті.

Қатысушыдан шығу

1948 жылдың ақпан айында коммунистер билікті басып алғаннан кейін Кубелик Чехословакиядан кетіп, ел азат болғанша қайта оралмаймын деп уәде берді. "Мен бір түрлі жабайылыққа толы тирандықты, яғни нацизмді бастан өткердім", - деді ол бір сұхбатта. "Принцип бойынша, тағы да басқа бір тирандыққа ұшырамаймын." Ол Ұлыбританияға сапар барысында, Эдинбург фестивалінде Глиндеборн труппасымен Моцарттың "Дон Джованни" операсын қою үшін ұшып келген.

Чикаго, Ковент-Гарден және Мюнхен

1950 жылы Кубелик Чикаго симфониялық оркестрінің музыкалық директоры болды, бұл қызметке BBC-ден түскен ұсынысты, яғни BBC симфониялық оркестрінің бас дирижері ретінде сэр Адриан Болтты алмастыру мүмкіндігін басып тастады. 1953 жылы ол бұл қызметтен бас тартты. Кейбір деректерге сәйкес, оны «Чикагодағы жұмысынан қуды» (Time журналынан цитата) «Чикаго Трибьюны» газетінің музыка сыншысы Клаудия Кэссиди жасаған «аса қатал шабуылдардың» (New Grove Dictionary of Music and Musicians сөздігінен цитата) салдарынан кетіпті. Алайда, 1972 жылы «Chicago Sun-Times» газетінің музыка сыншысы Роберт С. Марш, шығу себебінің артында Чикаго симфониясының басқарушылары тұрғанын айтты. Олардың басты шағымы, сондай-ақ Кэссидидің де наразылығы, Кубелик оркестрге тым көп заманауи туындыларды (шамамен 70) енгізгендігі болды; сонымен қатар, оның қатал репетициялар мен бірнеше афроамерикандық артистерді шақыруына да қарсылық білдірілді. Кубеликтың Mercury лейблінде CSO-мен жазған «Pictures at an Exhibition» атты туындысы туралы «New York Times» газетінің музыка сыншысы Говард Таубман «оған құлақ қою – оркестрдің тірісін сезінуге тең» деген пікір білдірді, ал Mercury классикалық жазбаларын «Living Presence» сериясы атымен шығара бастады. Чикагодан кеткен соң Кубелик Concertgebouw оркестрімен АҚШ бойынша гастрольдік сапармен болды. «Grove Dictionary» сөздігінде Лайонель Салтер жазғандай, «1954 жылы Лондондағы Садлерс-Уэллс театрында Яначектың «Kát'a Kabanová» операсымен үлкен жетістікке жетті». Оның басқа да жетістіктерінің ішінде 1957 жылы опера театрында Берлиоздың «Трояндықтар» операсының толық қойылымын жасауы бар еді. Covent Garden келісімшартын жаңартуға тырысқанмен, ол Сер Томас Бичемнің Covent Garden-ға шетелдік артистерді шақыруға қарсы науқанына байланысты кетуге шешім қабылдады. Кубелик Гентлеменгің берік шығармашылық байланысының болуы да оның шешіміне әсер етті. Метрополитен операсының музыкалық директоры ретінде алғашқы қойған операсы – «Трояндықтар» болды. 1972 жылы Гентеле жол апатында қаза тапқаннан кейін Кубелик опера театрында жұмыс істеу себептері әлсіреп қалды. Оның Метрополитен операсындағы алғашқы маусымында басқа да дирижерлік міндеттемелері болды, бұл оның назарын бұрды. 1974 жылы, Метрополитен операсында алты ай жұмыс істегеннен кейін, ол қызметінен кетті. Чехословакиядан кейінгі карьерасында Кубелик Берлин филармониясы, Бостон симфониясы, Чикаго симфониясы, Кливленд, Израиль филармониясы, Лондон симфониясы, Нью-Йорк филармониясы, Вена филармониясы және Корольдік Concertgebouw оркестрлерімен жұмыс істеді. Оның соңғы концерті Чех филармониясымен болды. Кубелик 1996 жылы 82 жасында Швейцарияның Люцерн кантонындағы Кастаниенбаум қаласында қайтыс болды. Оның күлі Прагадағы Вышеград зиратындағы Славинде, әкесінің қабірінің жанына жерленді.

Композициялар

Кубеликтің шығармаларының арасында бес опера, үш симфония, үш реквием, басқа да хор шығармалары, көптеген камералық музыка және әндер бар. Салтер оның музыкалық стилін «неоромантикалық» деп сипаттайды. Оның Малер симфонияларының толық циклы (1967-1971 жылдары Бавария радиосының симфониялық оркестрімен жазылған) жоғары бағаланады. Кубелик Вердидің операларының (оның «Риголеттосы» Дитрих Фишер-Дискаумен бірге Ла Скалада жазылған), Моцарт, Яначек, Дворжак және басқаларының, соның ішінде Вагнердің шығармаларын да жазды. Ол соғыс кезінде Вагнердің музыкасын орындаудан бас тартқан, бірақ кейін жылдары оны дирижерлік еткен. Оның «Die Meistersinger» және «Parsifal» операларын жазуы көптеген сыншылар, соның ішінде BBC Radio 3-тің «Кітапхана құру» бағдарламасы тарапынан ең жақсы деп танылды. Кубеликтің толық дискографиясы өте кең, онда Малкольм Арнольдтан Ян Дисмас Зеленкаға дейінгі музыкалық шығармалар, студияда және концертте жазылған туындылар бар. Бетховен, Брамс, Дворжак және Малердің шығармаларының толық циклдерінен басқа, Кубелик Бах, Моцарт, Хайдн, Чайковский, Берлиоз, Вагнер, Верди және басқа да көптеген, соның ішінде заманауи композиторлардың оркестрлік және опералық шығармаларын жазды. 2018 жылдың мамыр айында Deutsche Grammophon лейблы оның толық жазбаларының 66 дискілік жинағын шығарды.

Композитор | Шығарма | Күні | Оркестр | Жазу
---|---|---|---|---
Берлиоз | Лес Троянс | 1957 | Ковен Гарден Опера Хоры, Ковен Гарден Оркестрі | Testament
Барток | Оркестрге арналған концерт | 1974 | Бостон симфониялық оркестрі | Deutsche Grammophon
Бетховен | Симфония №4 | 1975 | Израиль филармониясы оркестрі |
| Симфония №5 | 1973 | Бостон симфониялық оркестрі |
| Симфония №6 «Pastorale» | | Orchestre de Paris симфониялық оркестрі |
| Симфония №7 | 1974 | Вена филармониясы |
| Симфония №8 | 1975 | Кливленд оркестрі |
| Симфония №9 «Хоралдық» | | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks |
Берг | Скрипкаға арналған концерт | 1971 | |
Брамс | Неміс реквиемі | 1978 | Audite |
Брукнер | Симфония №3 | 1954 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
| Симфония №8 | 1963 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Orfeo
| Симфония №9 | 1985 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Orfeo
Дрезден | Dansflitsen | 1954 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
Дворжак | Симфониялық вариациялар | 1974 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Deutsche Grammophon
| Менің үйім, увертюра | 1973 | |
| 4 Гусситтер Драмалық увертюра | | |
| Табиғат әлемі Концерт увертюрасы | | |
| Карнавал Концерт увертюрасы | 1977 | |
| Отелло Концерт увертюрасы | | |
| Scherzo capriccioso | 1975 | |
| Симфония №1 | 1973 | Берлин филармониясы |
| Симфония №2 | | |
| Симфония №3 | | |
| Симфония №4 | | |
| Симфония №5 | | |
| Симфония №6 | | |
| Симфония №7 | 1950 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
| Симфония №8 | 1966 | |
| Симфония №9 | 1973 | |
| Түскі сиқыршы | 1974 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks |
| Су гоблині | | |
| Жабайы көгершін | 1976 | |
Григ | Пианиноға арналған концерт | 1964 | Берлин филармониясы |
Хиндемит | Камералық музыка №5 | 1966 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Bayerischer Rundfunk
| Концерт музыкасы, Op. 48 | 1963 | |
| Der Schwanendreher | 1968 | |
Яначек | Концертино | 1970 | Deutsche Grammophon
| Жоғалған адамның күнделігі | | |
| Глаголиттік масса | | |
| Sinfonietta | 1970 | |
| Тарас Булба | 1951 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
| 1970 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Deutsche Grammophon
Малер | Симфония №1 «Титан» | 1967 | 1979 | Bayerischer Rundfunk
| Симфония №2 «Қайта тірілу» | 1969 | Deutsche Grammophon | 1982 | Bayerischer Rundfunk
| Симфония №3 | 1967 | Deutsche Grammophon |
| Симфония №4 | 1968 | |
| Симфония №5 | 1971 | 1981 | Bayerischer Rundfunk
| Симфония №6 «Трагикалық» | 1968 | Deutsche Grammophon |
| Симфония №7 | 1970 | |
| Симфония №8 «Мыңның симфониясы» | | |
| Симфония №9 | 1967 | |
| Симфония №10 | 1968 | |
Мендельсон | Скрипкаға арналған концерт | 1951 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
Моцарт | Eine kleine Nachtmusik | 1962 | Вена филармониясы | EMI
| Mass No. 9 B Flat major KV 275 (Missa brevis) | 1973 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Deutsche Grammophon
| Симфония №36 KV 425 «Линц» | 1962 | Вена филармониясы | EMI
Рахманинов | Пианиноға арналған концерт №2 | 1951 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
Шёнберг | Пианиноға арналған концерт | 1972 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | Deutsche Grammophon
| Скрипкаға арналған концерт | | |
Шуберт | Симфония №9 | 1960 | Корольдік филармониялық оркестр | EMI
Шуман | Симфониялар | 1979 | Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks | CBS / Sony Classical
| Пианиноға арналған концерт | 1964 | Берлин филармониясы | Deutsche Grammophon
Сметана | Má vlast | 1971 | Бостон симфониялық оркестрі |
Тансан | Оркестрге арналған музыка | 1950 | Royal Concertgebouw Orchestra | Radio Netherlands
Чайковский | Симфония №4 | 1961 | Вена филармониясы | EMI
Верди | Риголетто | 1964 | Teatr alla Scala оркестрі | Deutsche Grammophon
Вагнер | Лоенгрин | 1971 | Бавария радиосының симфониялық оркестрі |
Вебер | Der Freischütz | 1980 | Decca |
| Оберон | 1970 | Deutsche Grammophon |