Кіріспе
Бохуслав Ян Мартинов (1890–1959) – қазіргі заманғы классикалық музыканың чех композиторы. Ол 6 симфония, 15 опера, 14 балет партитурасы және оркестрлік, камералық, вокалдық және аспаптық шығармалардың кең ауқымын жазды. Мартинов Чехия филармониясының скрипкашысы болды және чех композиторы және скрипкашысы Йозеф Суктан қысқа мерзім оқыды. 1923 жылы Чехословакиядан Парижге кеткеннен кейін, Мартинов өзі білген романтикалық стильден қасақана бас тартты. 1920-жылдары ол француз стилінің жаңашылдықтарымен тәжірибе жасады, мысалы, «Half time» және «La Bagarre» атты оркестрлік шығармаларында. Ол сондай-ақ джаз үлгілерін қабылдады, мысалы, «Kuchyňská revue» (Ас үй ревюі) шығармасында. 1930-жылдардың басында ол композициялық стилінің негізгі көзін тапты: неоклассицизм, Стравинскийді үлгі еткен композиторларға қарағанда тығыз текстураларды жасады. Ол өнімді болды, камералық, оркестрлік, хорлық және аспаптық шығармаларды жылдам жазды. Оның «Concerto Grosso» және «Double Concerto for Two String Orchestras, Piano and Timpani» шығармалары осы кезеңдегі ең танымал туындыларының бірі болып табылады. Операларының ішінде «Джульетта» және «Грекиялық құмарлық» ең жақсылары саналады. Ол музыкасына чех халықтық элементтерін инновациялық енгізгендігі үшін Прокофьев пен Бартокпен салыстырылды. Ол өзінің барлық шығармаларында, мысалы, «Otvírání studánek» («Көздердің ашылуы») шығармасында богемиялық және моравиялық халық әуендерін пайдалануды жалғастырды. Оның симфониялық мансабы 1941 жылы Германияның Францияға басып кіруінен қашып, АҚШ-қа эмиграциялаған кезде басталды. Оның алты симфониясы АҚШ-тың барлық ірі оркестрлерімен орындалды. Соңында Мартинов 1953 жылдан бастап екі жылға Еуропаға оралды, содан кейін Нью-Йоркке қайтып, 1956 жылдың мамырында Еуропаға оралды. Ол 1959 жылдың тамызында Швейцарияда қайтыс болды.
Bohuslav Jan Martinů (; December 8, 1890 – August 28, 1959) was a Czech composer of modern classical music. He wrote 6 symphonies, 15 operas, 14 ballet scores and a large body of orchestral, chamber, vocal and instrumental works. He became a violinist in the Czech Philharmonic Orchestra, and briefly studied under Czech composer and violinist Josef Suk. After leaving Czechoslovakia in 1923 for Paris, Martinů deliberately withdrew from the Romantic style in which he had been trained. During the 1920s he experimented with modern French stylistic developments, exemplified by his orchestral works Half time and La Bagarre. He also adopted jazz idioms, for instance in his Kitchen Revue (Kuchyňská revue). In the early 1930s he found his main fount for compositional style: neoclassicism, creating textures far denser than those found in composers treating Stravinsky as a model. He was prolific, quickly composing chamber, orchestral, choral and instrumental works. His Concerto Grosso and the Double Concerto for Two String Orchestras, Piano and Timpani are among his best known works from this period. Among his operas, Juliette and The Greek Passion are considered the finest. He has been compared to Prokofiev and Bartók in his innovative incorporation of Czech folk elements into his music. He continued using Bohemian and Moravian folk melodies throughout his oeuvre, for instance in The Opening of the Springs (Otvírání studánek). His symphonic career began when he emigrated to the United States in 1941, fleeing the German invasion of France. His six symphonies were performed by all the major US orchestras. Eventually Martinů returned to live in Europe for two years starting in 1953, then was back in New York until returning to Europe in May 1956. He died in Switzerland in August 1959.
18901923: Поличка мен Прага
Мартиноның дүниеге келгені ерекше жағдай болды. Ол Богемияның Моравия шекарасына жақын орналасқан Поличка қаласындағы Әулие Якуб шіркеуінің мұнарасында дүниеге келді. Оның әкесі Фердинанд аяқ киім тігуші, сонымен қатар шіркеудің қызметшісі және қалалық өрт күзетшісі болып жұмыс істеді. Осы қызметі үшін оған отбасымен бірге мұнарадағы пәтерде тұруға рұқсат берілді. Бохуслав кішкентай кезінде денсаулығы нашар болғандықтан, 193 сатылы мұнараға көтерілу үшін әкесінің немесе үлкен әпкесінің арқасында көтеріліп жүруге жиі мәжбүр болды. Мектепте ол өте ұялшақ болып, сыныптастарымен бірге қойылымдарға немесе мерекелік шараларға қатыспады. Бірақ скрипкашы ретінде өте жақсы дамып, үлкен даңққа ие болды. Қала тұрғындары оның оқуын қаржыландыру үшін жеткілікті қаражат жинады, ал 1906 жылы ол Прага консерваториясында оқуды бастау үшін ауылды тастап кетті. Консерваторияда ол оқуда жақсы нәтижелер көрсетпеді, қатаң оқыту әдістемесіне және скрипкамен ұзақ сағаттар бойы жаттығуға қызығушылық танытпады. Праганы зерттеуге, өз бетінше білім алуға, концерттерге қатысуға және түрлі тақырыптардағы кітаптар оқуға көбірек бейім болды. Бұл оның бөлмедесі Станислав Новактан өзгеше еді. Олар жиі бірге концерттерге барып, онда Мартину жаңа музыканы, әсіресе француз импрессионистерінің шығармаларын талдауға ден қойды. Ол оның көп бөлігін жаттап алды, сондықтан бөлмеге оралғаннан кейін, ноталардың үлкен бөлігін дерлік қатесіз жаза алды. Новак Мартинудың мұндай мұқияттықпен жұмыс істеуіне таң қалды. Ол бөлмедесінің басқа пәндерде кемшіліктері болғанымен, музыканы талдау және жаттау үшін керемет миға ие екеніне көз жеткізді. Олар өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты. Скрипка класынан шығарылғаннан кейін Мартину композиция оқытылатын орган бөліміне ауыстырылды, бірақ 1910 жылы "түзетуге келмейтін немқұрайлылық" көрсеткені үшін жұмыстан босатылды. Мартину келесі бірнеше жылды Поличкада өткізді, музыка әлемінде танымал болуға тырысты. Ол осы уақытқа дейін бірнеше шығарма жазды, соның ішінде скрипка мен фортепианоға арналған Элегия, сондай-ақ симфониялық поэмалар «Өлім періштесі» (Anděl smrti) және «Тинтагилдің өлімі» (Smrt Tintagilova), және оның шығармаларының үлгілерін жетекші чех композиторы Йозеф Сукқа тапсырды. Сук оны композиция бойынша формальды білім алуға шақырды, бірақ бұл бірнеше жылдан кейін ғана мүмкін болды. Осы аралықта ол мемлекеттік мұғалімдік емтиханды тапсырып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Поличкада студиясын ашты, сонымен қатар шығармалар жазуды және өз бетінше оқуды жалғастырды. Осы кезеңде ол Богемиялық бауырластықтың ежелгі хорлық әндерін зерттеді, бұл оның стиліне және музыкалық көрінісіне әсер етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, Чехословакия тәуелсіз республика болып жарияланғанда, Мартину 1919 жылы премьерасы үлкен табысқа ие болған «Чех рапсодиясы» (Česká rapsodie) атты мерекелік кантатасын жазды. Ол Ұлттық театр оркестрімен скрипкашы ретінде Еуропаны аралады, ал 1920 жылы Вацлав Талих басқаратын Чехия филармониясының толық мүшесі болды. Талих Мартинуды насихаттаған алғашқы ірі дирижер болды. Сонымен қатар, ол Сукпен композиция бойынша оқуын жалғастырды. Прагадағы соңғы жылдары ол өзінің алғашқы скрипкалық квартеті мен екі балетін аяқтады: «Әлемдегі ең күшті кім?» (Kdo je na světě nejmocnější?) және «Истар».
1923-40: Париж
Мартину 1923 жылы Чехословакияның Білім министрлігінен алған шағын стипендиясының арқасында Парижге кетті. Ол өзінің ерекше стилін құрметтейтін Альберт Руссельді іздеп шықты және оның жетекшілігімен бейресми сабақтарды бастады. Руссель 1937 жылы қайтыс болғанға дейін Мартинуға нақты стильге үйретпей, композицияларына назар аударуға және оларды ретке келтіруге көмектесті. Париждегі алғашқы жылдары Мартину заманауи бағыттардың көптеген түрлерін қабылдады, олардың ішінде джаз, неоклассицизм және сюрреализм болды. Ол әсіресе Стравинскийге қызығушылық танытты, оның жаңашыл, бұрышты, серпінді ырғақтары мен дыбыстары индустриалды революцияны, спорттық жарыстарды және моторизацияланған көлікті бейнелейтін. Балеттер оның тәжірибе жүргізуге арналған сүйікті құралы болды, соның ішінде "Қозғалыс" (1925), "Көбелек" (1926), "Le raid merveilleux" (1927), "La revue de cuisine" (1927) және "Les larmes du couteau" (1928) сияқты туындылары бар. Мартину Париждегі чехословакиялық өнер қауымдастығынан достар тапты және туған елімен байланысын үзбей, жазда жиі оралып тұрды. Ол музыкалық идеяларын богемиялық және моравиялық тамырларынан алды. Осы кезеңдегі ең танымал туындысы – чех халық әуендері мен балалар өлеңдерін қамтитын "Špalíček" балеті (1932–33). Сол кезде Париждегі жаңа симфониялық музыканың жетекшісі Серж Кусевицкий болды, ол екі жылда бір рет өткізілетін Кусевицкий концерттерін (1921–29) ұйымдастырды. 1924 жылы ол Бостон симфониялық оркестрінің дирижері болды, бірақ әр жазда Парижге концертін өткізу үшін оралып тұрды. 1927 жылы Мартину оны бір кафеде кездестіріп, өзін таныстырды және Чарльз Линдбергтің жақында қонуынан шабыттанған "La bagarre" симфониялық триптихінің нотасын табыстады. Маэстро әсерлі қалды және 1927 жылдың қараша айында Бостон симфониясымен оның премьерасын жоспарлады. 1926 жылы Мартину Пикардиядан келген француз тігіншісі Шарлотта Квененмен (1894–1978) танысты. Ол үлкен киім фабрикасында жұмыс істеді және олардың махаббаты басталғаннан кейін оның кішкентай пәтеріне көшіп, оны материалдық жағынан қолдады. Ол оның өмірінде маңызды рөл атқарды, оған қиындық тудыратын тамақ дайындау және іскерлік мәселелермен айналысты. Олар 1931 жылы үйленді. Алайда, мәдени тұрғыдан алғанда, олардың арасында үлкен айырмашылық болды, бұл жылдар бойы олардың некесінде проблемалар тудырды. 1930 жылы Мартину жеті жылдық тәжірибесінен бас тартып, неоклассикалық стильге көшті. 1932 жылы ол оркестрмен орындалған струнный секстеті үшін 145 камералық музыка туындысының арасындағы ең үздігі үшін Кулидж сыйлығын жеңіп алды. Бұл туынды 1932 жылы Кусевицкий Бостон симфониялық оркестрімен орындады. Мартину 1936 жылы "Жульетта" операсын аяқтады, ол 1927 жылы көрген Жорж Невудың сюрреалистік пьесасына негізделген. Оның премьерасы 1938 жылдың 14 наурызында Вацлав Талич жетекшілігімен Прагада өтті. 1937 жылы Мартину жас чех әйелі Витезслава Капраловамен танысты, ол Парижге келген кезде өте талантты музыкант болды және Чарльз Мункпен дирижерлік өнерін және Мартинумен композицияны оқуға чех үкіметінен шағын грант алды. Олардың қарым-қатынасы студент-оқытушы қарым-қатынасынан асып, ол оған ғашық болды. Ол Чехословакияға оралғаннан кейін Мартину оған көптеген ұзақ, құштар хаттар жазды. Солардың бірінде ол Шарлоттадан ажырасып, оны Америкаға алып кетуді ұсынды. Осы күйзеліске ұшыраған Мартину өзінің ең ұлы туындыларының бірін – екі скрипкалық оркестр, фортепиано және литавраға арналған қос концертті жазды. Ол Мюнхен келісімінің (30 қыркүйек 1938) бекітілуінен бірнеше күн бұрын аяқталды. Мюнхен келісімінен кейін президент Эдвард Бенеш Франция мен Англияда құрылған чехословакиялық эмигранттық үкіметін құра бастады. Көптеген әскерлер чех қарсылық күштеріне біріктірілген кезде Мартину оларға қосылуға тырысты, бірақ жасының үлкендігіне байланысты қабылданбады. Алайда 1939 жылы ол осы күшке арналған құрмет ретінде баритон, хор және оркестрге арналған далалық мессасын жазды. Ол Англиядан таратылды және оккупацияланған Чехословакияда тіркелді. Осы үшін Мартину нацистердің қара тізіміне еніп, сотталды. 1940 жылы неміс әскері Парижге жақындаған кезде Мартинус отбасы қашып кетті. Олар Лимож маңындағы үйі бар Чарльз Мунктің панасында болды. Көп ұзамай олар Aix-en-Provence қаласына сапар шегіп, Виши Франциясынан шығу үшін алты ай бойы сол жерде тұрды. Оған чех өнер қауымдастығы, әсіресе Рудольф Кундера, Эдмонде Чарльз Ру және графиня Лили Пастре көмектесті. Қиын жағдайларға қарамастан, ол Aix-та шабыттанды және бірнеше шығармалар жазды, соның ішінде Sinfonietta giocosa. Шарлотта былай деп жазды: "Біз Экске ғашық болдық: оның суарларының нәзік шуы біздің толқыған сезімдерімізді басып тастады және кейіннен Бохус олардан шабыттанды." Соңында, 1941 жылдың 8 қаңтарында олар Марсельден Мадридке және Португалияға кетті, содан кейін 1941 жылы дипломат Мілош Шафранек және әсіресе Мартинудың швейцариялық демеушісі, Базель камералық оркестрінің дирижері Пол Закердің көмегімен АҚШ-қа жетті, ол олардың жол ақысын төлеп, жолдарын ұйымдастырды.
1941-53: АҚШ
Америка Құрама Штаттарында өмір оған бастапқыда қиын болды, дәл осындай жағдайдағы көптеген басқа да суретшілер үшін де осылай болды. Ағылшын тілін білмеуі, қаржының жетіспеуі және өздерінің дағдыларын пайдалану мүмкіндігінің болмауы олардың ортақ мәселесі еді. Нью-Йоркке алғаш келген кезде Мартинулар 57-ші көшедегі «Грейт Нортерн» қонақ үйінен студиялық пәтер жалдады. Оларға пианист Рудольф Фиркусни, скрипкашы Самуил Душкин, виолончелист Франк Рыбка, дипломат Милош Шафранэк және көп тілді заңгер Ян Лёвенбах сияқты бірнеше музыкант достары көмектесті. Мартину бұзық Манхэттенде композициялауды қайта бастай алмайтынын көп ұзамай түсінді, сондықтан келесі маусымда Рибкаларға жақын жердегі Куинс штатындағы Ямайка Эстейтс қаласындағы шағын пәтерді жалдады. Жасыл, тұрғын үйлі бұл аудан оған түнде ұзақ жалғыз серуендеуге мүмкіндік берді, сол кезде ол музыкалық ноталарды ойша құрастыратын. Кейде ол музыкаға тым терең бойланып, айналасындағы оқиғалардан хабарсыз адасып қалатын, содан кейін оны тауып, үйіне қайтару үшін машинасы бар досын шақыратын. Осыдан кейін ол белсенді түрде композиция жасай бастады. Серж Кусевицкиймен байланысқа шыққанда, дирижер оған оның «Кончерто гроссо» туындысы келесі маусымда Бостонда тұсаукесер болатынын айтты. Мартину Нью-Йоркте жазған алғашқы композицияларының бірі скрипка мен шағын оркестрге арналған «Камералық концерт» болды, ол соғыстан бұрын Пол Сахерден алған тапсырысы бойынша жазылған. Келесі жылы олар Манхэттенге, 58-ші көшедегі Плаза қонақ үйінің қарсы жағындағы үйге көшіп келді. Олар Америкадағы қалған өмірін сол жерде өткізді. Бұл пәтерді 1954 жылы жалға алған композитор Дэвид Даймонд сұхбатында оны былай сипаттады: «Соғыс аяқталуға жақын Мартинулар отбасылық қиындықтарға тап болды. Американы ешқашан ұнатпаған Шарлотта Францияға қайтуды қатты қалады. Ол бұған қарсы болды, сондықтан ол Кусевицкийдің 1946 жылғы жазда Беркшир музыка мектебінде оқыту ұсынысын қабылдағанда, ол Францияға ұзақ сапармен жалғыз кетті. Массачусетс штатының Грейт-Баррингтон қаласында ол студенттермен бірге Сеарлс қасабасында тұрды, оның сәні керемет жатын бөлмесі террасаға ашылатын. Бір күні Мартину террасада әдеттегідей серуендеп жүргенде, қоршауы жоқ бөлігінен құлап, бетонға түсіп, бас сүйегі сынып, миына соққы алды және ауруханаға түсті. Ол комаға кіріп-шығып, оянды, бірақ аман қалды. Бірнеше аптадан кейін ол достарымен бірге емделу үшін босатылды. Осы уақытқа дейін оның өміріне Ро Барстоу кірді. Ол Гринвич Виллиджде жалғыз тұратын, тәуелсіз қаражаты бар тартымды ажырасқан әйел еді. Шарлотта Францияда болған кезде, ол Мартинудың жанында болды, оның сауығуына көмектесті, бұл кезде олардың қарым-қатынасы тереңдеді. Шарлотта күздің соңында қайтып келгеннен кейін күйеуінің басқа адамға айналғанын көрді: ол арық, ашушаң, мүгедек және апаттан ауырған. Ол бұрынғы күйіне, мықты композитор ретінде қайта оралғанға дейін бірнеше жыл өтті». Үй ішіндегі мәселелерінен басқа, Мартину қай елде өмір сүретініне сенімсіз болды. Ол коммунист саясаткер Зденек Неджедлидің онда күшті қарсыласы болғанына қарамастан, Чехословакияға мұғалім ретінде қайтуды ойлаған. 1948 жылғы Чехословакия төңкерісі кез келген оралу жоспарларын одан әрі қиындатты. Коммунистер билікті қолға алғаннан кейін, музыка, басқа өнер түрлерімен бірге, кеңес идеологиясының бағыты бойынша пропаганда құралына айналды. Мартину формалист және эмигрант сатқын ретінде таңбаланды, және ол осы уақыттан бастап туған жерінде кез келген кәсіби қызметпен айналыспауды жөн көрді. Мартину 1952 жылы америка азаматы болды. Мартинуға көп қолдау көрсеткен Американы тастап кетуге шынымен құмар емес еді. Ол 1948-1956 жылдар аралығында Маннс музыка колледжінде сабақ берді. Сондай-ақ, Принстон университетінде және Беркшир музыка мектебінде (Тангелууд) сабақ берді. Принстон университетінде профессорлық-оқытушылар құрамы мен студенттер оны жылы қарсы алды. Оның алты симфониясы 1942-1953 жылдар аралығында жазылған, алғашқы бесеуі 1942-1946 жылдар аралығында жазылған. Сонымен қатар, ол скрипкалық концертті No. 2, оркестр үшін «Лидице ескерткіші», Екі фортепиано мен оркестр үшін концерт, фортепиано концерті No. 3, Скрипка мен шағын оркестр үшін камералық концерт, фортепиано мен шағын оркестр үшін Ла-Холла симфониясы, виолончель мен фортепиано үшін No. 2 және 3 сонаталар, көптеген камералық композициялар және «Неке» (Женитба) атты телеопера жазды. Оның симфониялық партитураларын көптеген ірі оркестрлер орындады: Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия, Кливленд, Чикаго, және ол жалпы алғанда жетекші сыншылардың жақсы бағасын алды. Мартинудың өте көп туындыларының көлеміне байланысты, оны жеке танымаған кейбір сыншылар оның тым көп, тым жылдам жазғанын және сондықтан сапасы нашар болғанын айтты. Алайда, оны оны білген музыканттар мен сыншылар қатты қорғады. Олин Даунс Мартинуды жақсы білді. Оның Мартинумен сұхбаттарында Ян Лёвенбах, екеуінің де досы, аудармашы ретінде болды. Композиторды қорғау туралы Даунстың мақаласы «60 жастағы Мартину» деген атпен жарияланды. «Мартину ешқашан ойсыз немесе жауапсыз жұмыс істемейді. Ол тырысқан, жүйелі, ұқыпты және қарапайым. Ол осылай көптеген музыка жазады, өйткені біріншіден, оның табиғаты оны осыған итермелейді. Ол музыка жазуға тиіс. Екіншіден, ол өзінің ісін біледі және оны жақсы көреді». Композитор Дэвид Даймонд Мартинуды Париж бен Нью-Йоркте білген. Кейінірек сұхбатында ол Мартинудың оркестрлік партитураны дамытудағы ойдың қаншалықты керемет екеніне таң қалғанын айтты. Мартинудың көрнекті шәкірттеріне Барт Бакарач, Алан Хованнес, Витезслава Капралова, Луис Лейн, Ян Новак, Х. Оуэн Рид, Ховард Шанет және Чжоу Вэнчун кіреді.
for orchestra, Concerto for Two Pianos and Orchestra, Piano Concerto No. 3, Concerto da Camera for violin and small orchestra, Sinfonietta La Jolla for piano and small orchestra, Sonatas Nos. 2 and 3 for cello and piano, many chamber compositions, and a television opera, The Marriage (Ženitba). His symphonic scores were performed by most of the major orchestras: Boston, New York, Philadelphia, Cleveland, Chicago, and he generally received fine reviews from the leading critics. Owing to the extraordinary volume of Martinů's oeuvre, some critics who never knew the man have stated that he composed too much, too fast, and therefore must have been careless in quality. However, he has been defended strongly by musicians and critics who did know him. Olin Downes knew Martinů better. For his interviews of Martinů, he had the benefit of having Jan Löwenbach, a friend of both men, present as an interpreter. Downes' defense of the composer came out in an article, "Martinu at 60". "Martinu [ ] is incapable of an unthorough or conscienceless job. He works very hard, systematically, scrupulously, modestly. He produces so much music because in the first place, his nature necessitates this. He has to write music. In the second place, he knows his business and loves it." The composer David Diamond knew Martinů both in Paris and New York. In an interview years later, he expressed amazement at how extraordinary Martinů's mind was in developing a whole orchestral score while taking a walk. Martinů's notable students include Burt Bacharach, Alan Hovhaness, Vítězslava Kaprálová, Louis Lane, Jan Novák, H. Owen Reed, Howard Shanet and Chou Wen chung.
195359: Еуропа
1953 жылы Мартину АҚШ-ты Францияға тастап, Ниццада қоныстанды және «Fantaisies symphoniques» шығармасын аяқтады; келесі жылы ол «Мирандолина» мен фортепиано сонатасын жазды, сондай-ақ Никос Казанцакиспен танысып, «Грек құмарлығы» атты туындысымен жұмысты бастады. 1955 жылы ол бірнеше маңызды шығармалар жасады: «Гилгамеш» (Гилгамеш жырлары) ораториясы, Обой концерті, Пьеро делла Франческаның фрескалары және «Отвирани студанек» («Құдықтардың ашылуы») кантатасы; Чарльз Мунк Бостонда «Fantaisies symphoniques» премьерасын өткізді, бұл композиторға осы туындысы үшін Нью-Йорк сыншыларының жылдық сыйлығын әкелді. 1956 жылы ол Римдегі Американ академиясында композитор ретінде жұмыс істеді және «Incantation» (оның төртінші фортепиано концерті) мен «Грек құмарлығының» көп бөлігін жазды, оны келесі жылдың қаңтарында аяқтады. Бірақ ол Чехословакияға қайтып оралмады. Оның өнімді жұмысы 1958 жылы оркестрге арналған «Параблдар» және «Ариан» операсымен жалғасты. Келесі жылы ол Висбаденде Прагадағы премьерадан кейін «Жульеттаның» алғашқы қойылымын тамашалады. Оның өліміне дейін шығармашылық жұмысы тоқтаған жоқ: «Грек құмарлығының» екінші нұсқасы, Нонет, Мадригалдар және «Mikeš z hor» («Таудан келген Микеш») мен «Ишаяның пайғамбарлығы» кантаталары жазылды. Ол 1959 жылдың 28 тамызында Швейцарияның Лиестал қаласында асқазан рагынан қайтыс болды. Оның мәйіті 1979 жылы Чехословакияның Поличка қаласына көшіріліп, жерленді.
He died of gastric cancer in Liestal, Switzerland, on 28 August 1959. His remains were moved and buried in Polička, Czechoslovakia, in 1979.
Музыка
Мартинов 400-ге жуық шығарма жазған өнімді композитор. Оның көптеген шығармалары тұрақты түрде орындалады немесе жазылады, соның ішінде оның «Гилгамеш эпосы» (1955, Epos o Gilgamešovi) ораториясы, алты симфониясы, концерттері (олардың саны шамамен отыз – төрт скрипка концерті, соло фортепианоға арналған сегіз композиция, төрт виолончель концерті, клавесин, виола және гобойға арналған бір-бір концерт, бес екі солистік концерт, екі үш солистік концерт және төрт солистік аспап пен оркестр үшін екі концерт), «Көпірдегі комедия» (Veselohra na mostě) операсы, камералық музыка (сегіз саптық квартет, үш фортепиано квинтеті, фортепиано квартеті), флейта сонатасы, кларнет сонатинасы және тағы да басқалары. Оның оркестрлік шығармаларының ерекшелігі – фортепианоның дерлік әрқашан болуы; оның көптеген оркестрлік шығармалары фортепианоға арналған маңызды партияны қамтиды, соның ішінде клавесин мен камералық оркестрге арналған кішкентай концерті де бар. 1930 жылдардың басынан 1950 жылдарға дейінгі шығармаларының көп бөлігі неоклассикалық бағытта болды, бірақ соңғы шығармаларында ол өзінің стилін кеңейтіп, рапсодиялық элементтер мен еркін, спонтанды форма сезімін қосты. Бұл оның «Симфониялық фантазиялары» (6-шы симфония), H 343, және 1940 жылдарға жататын оның бес алдыңғы шығармаларын салыстыру арқылы ең жақсы байқалады. Мартиновтың аз танымал шығармаларының бірінде термен аспабы қолданылған. Мартинов 1944 жылдың жазында термен, гобой, скрипка квартеті және фортепианоға арналған «Фантазия» шығармасын жаза бастады және оны 1 қазанда аяқтады. Ол оны Люси Бигелоу Розенге арнады, ол осы шығарманы тапсырыс берген және 3 қарашада Нью-Йорктегі Town Hall-да өткен премьерасында термен солисі болды. Оған Кутцен квартеті, Роберт Блум (гобой) және Карлос Сальзедо (фортепиано) қосылды. Оның «Грек құмарлығы» операсы Никос Казанцакистің осы аттас романына негізделген, ал «Лидицеге арналған ескерткіш» (Památník Lidicím) оркестрлік шығармасы 1942 жылдың көктемінде Рейнхард Гейдрихтің қазасына жауап ретінде нацистер қиратқан Лидице ауылын еске алу үшін жазылған. Ол 1943 жылдың тамызында Нью-Йоркте аяқталды және сол жылдың қазан айында сол жерде премьерасы өтті.
Тұлға
Мартинудың тұлғасы, мінез-құлқы және Аспергер синдромы туралы көптеген талқылаулар болды. Франк Джеймс Рыбка Мартину аутизм спектріндегі бұзылыстың осы түрінен зардап шеккен деген пікірді алға тартты. Ол 1941 жылы Мартинюмен кездесті, ол кезде композитор 51 жаста, ал Рыбка алты жаста еді; кейіннен ол оны 1951 жылы, содан кейін 1959 жылы, композитор қайтыс болғанға дейін бір ай бұрын кездесті. Рыбканың сөзінше, Мартиню бейтаныс адамдармен кездескенде тым жабық, ішке қарайтын және эмоционалды тұрғыдан жайсыз болған. Ол тіпті өз ана тілінде, яғни чех тілінде сөйлеген кезде де сұрақтарға өте баяу жауап беріп отырды. Адамдар оның музыкасын мақтап немесе оған көмек көрсеткенде, ол әлеуметтік жағынан жауап қайтара алмауы мүмкін. Жақын достары оның мейірімді, жұмсақ, өзіне сыйлы, әділ адам екенін білген. 2009 жылы Рыбка композитордың ерекше тұлғасын зерттеуді бастады, оны білетін адамдармен сұхбаттасулар, сондай-ақ оның отбасы мен достарына жазған хаттарын зерттеу арқылы. Оның аутизм спектріндегі бұзылысқа шалдыққандығының дәлелдері жинақталды және бағаланды, бұл үшін психикалық аурулар жөніндегі диагностикалық және статистикалық нұсқаулықта (DSM IV) белгіленген критерийлер қолданылды. Бұл дәлелдерді танымал аутизм нейробиологы қарады және композитордың аутизм спектріндегі бұзылысқа, ең болмаса Аспергер синдромына шалдыққандығына дәлелдер бар екеніне келісті. Бұл туралы олардың жарияланымдарында айтылған. 2011 жылы Рыбка Мартинюдың өмірбаянын жариялады, онда оның әлеуметтік өзара әрекеттесудегі қиындықтары, эмоционалды жайсыздығы мен тұрақтылығы, фобиялары және сахналық қорқынышы, қатаң кестеге ұмтылуы және композицияға берілгенде ойша ауаға кетіп қалу сияқты ерекшеліктері талданды. Өмірбаян Аспергер синдромының оның өміріне оң және теріс әсер еткенін көрсетеді. Бұл оның музыканы ерекше жақсы есте сақтауына және шығармашылықпен, шеберлікпен шығармалар жазу қабілетіне көмектескен сияқты, бірақ сонымен қатар оны музыкасын көпшілікке таныстырудан немесе көрсетуден алды. Алайда, Эрик Энтвистл Рыбканың жарияланымын қарап, Рыбканың қорытындыларына қарсы келетін үш негізгі мәселеге назар салды. Олар: біріншіден, адамның өлімінен кейін көп жыл өткен соң оған диагноз қою мүмкін емес; екіншіден, Аспергер синдромы жеке синдром ретінде ресми түрде танылмайды; және үшіншіден, Энтвистлдің пікірінше, Рыбка Мартинюдың бұзылуы туралы идеяға әуес болып, оны растайтын дәлелдерді іздеумен айналысқан.