Кіріспе

Ладислав Купкович (17 наурыз 1936 – 15 маусым 2016) – словак композиторы және дирижері.

Өмір

Купкович Братиславада дүниеге келді, онда скрипка мен дирижерлік өнерді алдымен консерваторияда, кейін Сахналық өнер академиясында оқыды. 1960-1965 жылдары Словакия филармониялық оркестрінде скрипкада ойнады, содан кейін күнкөріс үшін теледидар мен киноға музыка жаза бастады. Осымен қатар, ол концерттерге арналған тәжірибелік музыка жазды. 1969 жылы Батыс Берлинде музыкалық стипендия ұтып алды және келесі жылы сонда эмиграциялады. 1971 жылы Кельнде Карлхайнц Стокхаузеннің "Микстур" шығармасының тұңғыш қойылымын дирижерлік етті, бұл шығарманың өзі Купковичке арналған еді. Сол жылы ол Ханновердегі Музыка және Театр жоғары мектебінде музыка теориясынан сабақ берді және өмірінің соңына дейін Ханновер маңындағы Хастеде тұрды. 1970-ші жылдары ол Кельн мектебімен байланыста болды.

Әуен концерті

Купкович 1970-ші жылдары концерттік формадағы тәжірибелерімен ең танымал болды. «Musik für das Ruhrfestspielhaus» (1970) атты шығармасында ол үш сағат бойы Реклингаузендегі концерт залында қырық орындаушыны бірнеше пьеса орындауға ұйымдастырды. Пьесалар ғимараттың әртүрлі бөліктерінде орындалды, кейбіреулері бір уақытта тартылды. Купкович осы типтегі концертті «Wandelkonzert» (яғни «жүретін концерт») деп атады, ал «Wandelkonzerte» көбінесе Джон Кейдждің «Musicircus» іс-шараларымен салыстырылды. Бұл идея «Klanginvasion auf Bonn» (1971) үшін кеңейтілді, онда 150 музыкант он екі сағат бойы Бонн қаласының әртүрлі жерлерінде орындады. Мұнда Тревор Вишарттың «Forest Singularity» сияқты қоғамдық шығармаларымен ұқсастық бар. «Wandelkonzerte»-де орындалған музыканың бір бөлігі Купковичтің өзіне, ал қалғаны басқа авторларға тиесілі болды. Дегенмен, оның көп бөлігі Купкович өзгерткен және бейімдеген ескі классикалық композиторлардың музыкасынан тұрды. Бұл процесс Купковичтің аспаптық туындыларына тән, оны 1968 жылғы төрт «Präparierte Texte» сериясынан көруге болады. Бұл шығармалар бұрыннан белгілі туындылардың, мысалы, альт немесе бас-барабан партиялары сияқты, аса маңызды емес бөліктерін алып, оларды бөліп көрсетеді, осылайша бастапқы контексте кездейсоқ және көбінесе естілмейтін музыканы орталыққа шығарады. «Präparierter Text 1» Брамстың №1 симфониясының екінші бөлімінен алынған, скрипка мен магниттік таспаға арналған; «Präparierter Text 2» Моцарттың «Юпитер» симфониясының (№41) бірінші бөлімінен алынған, флейта, труба, литавра, скрипка, виолончель және контрабасқа арналған; «Präparierter Text 3» Бетховеннің №9 симфониясының төртінші бөлімінен алынған, цимбал, бас-барабан және магниттік таспаға арналған; ал «Präparierter Text 4» Иоганн Себастьян Бахтың «Музыкалық құрбандық» туындысынан алынған «Ricercar a 6» пьесасына арналған, камералық оркестрге арналған (1970 жылы толық оркестрге арналған нұсқасы да жарық көрді).

Музыкалық стиль

Купкович ескі шығармаларды да өз бетімен қайта өңдеп, олардың шағын бөліктерін алып, аздап өзгертіп қайталап пайдаланды. Бұл әдіс Эдвард Элгардың скрипка мен фортепианоға арналған шағын шығармасына негізделген «Морсо де Жанр» шығармасында қолданылды. Ол скрипка, труба, тимпан және струнный квартет; соло фортепиано; скрипка және фортепиано; соло аккордеон; және скрипка мен аккордеон үшін нұсқаларда сақталған. Бастапқы шығармадан алынған екі такттық үлгілердің аз ғана өзгерістермен үнемі қайталануы, көзқарасқа байланысты, өте тапқыр немесе өте жалықтыратын болуы мүмкін. Купкович – аккордеонға арналған көптеген музыка жазған композиторлардың санатында. «Морсо де Жанр» шығармасының нұсқаларынан басқа, ол екі аккордеонға арналған «312 SL / 723» (1978) шығармасын және 1980 жылы аспапқа арналған концерт жазды. Бұл концерт Купкович кейіннен бұрған диатоникалық стильде жазылған. Осы кейінгі шығармалардың гармониясы өте қарапайым, ал кейде олар Вольфганг Амадей Моцарттың шығармаларымен салыстырылады. Купкович осы стильде өте жемісті болды. Гармонияның қарапайым түріне және ескі музыкалық формаларға оралу неоклассицизмнің бір түрі ретінде қарастырылса да, ол Игорь Стравинский қолданған стильден мүлдем өзгеше. Оның музыкасынан айырмашылығы, Купковичтің шығармаларында ирония жоқ, және көп жағдайда оларды классикалық музыка дәуірінен шыққан туынды деп қате түсінуге болады. Композитор Гэвин Брайарс осы шығармалар туралы: «Өткенге бұрмаланған линза арқылы қарап тұрғандай сезім туады, ол нақты суретті ашып береді, бірақ бұл сурет линза орнатылмағанша мүлдем болмаған» деген пікір білдірген.

Өз шығармаларының жазбалары

Көптеген Купкович шығармалары жазылған. Оның 1968 жылғы скрипка мен фортепианоға арналған «Сувенир» атты қысқа шығармасы бірнеше рет жазылған, соңғы рет Гидон Кремер жазған. Кейбір жаңа шығармалары Карлсруэдегі Tre Media Musikverlage баспасында жарық көрді. Словакиялық Diskant лейблі Купковичтің струнный квартетке арналған бірнеше шығармасын жазды: «Initials for String Quartet», B мажордағы №7 скрипкалық квартет және аккордеон мен струнный квартетке арналған квинтет (Мойзес квартеті, Борис Ленконың аккордеоны: DK 0112 2131), скрипка мен фортепианоға арналған: №3 ре мажордағы сонатина, «Тема және 13 вариация», №5 фа минорындағы соната, Гариннен армян әндері, фа мажордағы марш, соль мажордағы қос марш, «Мақтау», «Талисман», «Сувенир» (Чехословакиялық камералық дуэт – Павел Бурдич, скрипка және Зюзана Берешова, фортепиано: DK0167 2131), сондай-ақ виолончельге арналған бірнеше шығармалар.