Кіріспе

20 ғасырдың басындағы әлеуметтану және криминологиядағы ой мектебі

Чикаго мектебі (кейде экологиялық мектеп деп аталады) – Чикаго университетінде пайда болған, 20 ғасырдың басында зор ықпал еткен әлеуметтану мен криминологиядағы ой мектебі. 1892 жылы құрылған Чикаго мектебі 1915-1935 жылдар аралығында дамыған әлеуметтанулық ойдың эпицентрі ретінде халықаралық деңгейде танымал болды, олардың еңбектері қалалық әлеуметтануға маманданған алғашқы маңызды зерттеулердің бірі болды. Бұл кезең – қазіргі көптеген белгілі әлеуметтанушыларға әсер еткен әлеуметтанудың алтын ғасыры деп есептеледі. Олардың Чикаго қалалық ортасы туралы зерттеулері теория мен этнографиялық далалық жұмысты үйлестіруде де маңызды рөл атқарды. Бірінші Чикаго мектебінің көрнекті өкілдері: Нельс Андерсон, Эрнест Берджесс, Рут Шонл Каван, Эдвард Франклин Фрейзер, Эверетт Хьюз, Родерик Д. Маккензи, Джордж Герберт Мид, Роберт Е. Парк, Уолтер С. Реклсс, Эдвин Сазерленд, В. И. Томас, Фредерик Трэшер, Луис Вирт және Флориан Знаниецкий. Активист, әлеуметтік ғалым және Нобель сыйлығының лауреаты Джейн Аддамс та мектеп мүшелерімен тығыз байланыс орнатып, оны сақтап қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «екінші Чикаго мектебі» құрылды, оның мүшелері символдық интеракционизмді далалық зерттеу әдістерімен (қазір этнография деп аталады) біріктіріп, жаңа еңбектер жасады. Екінші Чикаго мектебінің белгілі өкілдері: Говард С. Беккер, Ричард Клоуард, Эрвинг Гоффман, Дэвид Матза, Роберт К. Мертон, Ллойд Олин және Франсис Фокс Пивен.

Қорытындылар

Чикаго аймағы жобасы – әлеуметтанушылардың өз теорияларын қалалық зертханада қолдануға жасаған тәжірибелік әрекеті. Келесі зерттеулер жастардың спорт лигалары, демалыс бағдарламалары және жазғы лагерьлер қала құрылысымен және түрмеге қамаудың баламаларымен бірге қылмысты бақылау саясаты ретінде тиімді жұмыс істейтінін көрсетті. Мұндай бағдарламалар кәсіпкерлікке бағытталмайды және өздігінен қамтамасыз етілмейді, ал жергілікті немесе орталық үкімет оларға тұрақты қаржылық қолдау көрсетпесе, сәтсіздікке ұшырайды. Кейіннен ойланып қарағанда, мектептің қылмысты картаға түсіру әрекеті кейбір бұрмалауларға әкелген болуы мүмкін, бірақ бұл жұмыс үлгі мен орынды зерттеуден ауысып, функция мен масштабты зерттеуге көшкендіктен құнды болды. Осы тұрғыдан алғанда, бұл сол кездегі зерттеушілерге қолжетімді ең жақсы ғылымды көрсететін жоғары сапалы жұмыс еді. Әлеуметтік дезорганизация теориясының өзі маңызды концепция болды және ол әлеуметтік бақылау механизмдерінің болмауына немесе бұзылуына назар аударғандықтан, әлеуметтік бақылау теориясымен тікелей байланысты. Трэвис Хирши (1969) жастар арасындағы девиантты мінез-құлықтың өзгеруін әлеуметтік байланыстың өлшемдеріндегі өзгерістермен түсіндіруге болады, атап айтқанда, басқаларға деген жақындастық, конвенционалды мақсаттарға берілгендік, конвенционалды моральдық нормалар мен сенімдерді қабылдау және конвенционалды іс-әрекеттерге қатысу. Жастар мен қоғам арасындағы әлеуметтік байланыс неғұрлым мықты болса, девиантты мінез-құлыққа түсу мүмкіндігі соғұрлым төмен болады. Әлеуметтік байланыстар, әдеттегі рөлдік үлгілерге, құндылықтар мен институттарға жастардың белгілі бір ортада жинақталған кезде, желілік байланыстар немесе әлеуметтік интеграция сияқты ұғымдармен өлшенетін ұқсас құбылыстарды көрсетеді. Бірақ бұл теориялардың бақылаудың жоқтығына немесе прогреске кедергілерге назар аударуы, олардың Мертон анықтаған жүйеге әсер ететін әлеуметтік қысым мен мәдени құндылықтарды ескермейтіндігін білдіреді, немесе Коэн ұсынған мотивациялық күштер қылмыс пен девиантты мінез-құлықты тудырады. Эмпей (1967) сияқты заманауи теоретиктер құндылықтар, нормалар мен сенімдер жүйесі кеңінен тараған, басым мәдениетте құндылықтар, нормалар мен сенімдер арасындағы қайшылықтар бар деген тұрғысынан дезорганизацияланған болуы мүмкін деп санайды. Заңға бағынушы азаматтар қылмысты жалпы айыптайтынмен, тәуекелге баратын, қызықты және қауіпті іс-әрекеттерге белсенді қатысатын қылмыскерге құрмет пен таңдану сезімін білдіруі мүмкін. Қоғамды әлеуметтік жағынан ерекшеленген топтардың жиынтығы ретінде қарастыру, олардың кейбіреулерін заңмен қақтығысқа түсіретін ерекше субмәдени көзқарастары мәдени дезорганизацияның тағы бір түрі болып табылады және әдетте мәдени қақтығыс деп аталады. Теорияның қазіргі нұсқалары кейде бірдей экологиялық себептік процестерді атау үшін басқа терминологияны қолданады. Мысалы, Crutchfield, Geerken және Gove (1982) қауымдастықтардың әлеуметтік интеграциясына халықтың айналымы кедергі келтіреді және қалалар арасындағы қылмыс деңгейінің өзгеруін түсіндіруде оны растайтын дәлелдер келтіреді. Қала халқының қозғалғыштығы жоғары болса, қылмыс деңгейі де жоғары болады. Бұл аргументтер әлеуметтік дезорганизация теориясының жақтастары ұсынғандарымен сәйкес келеді және оны қолдайтын дәлелдер әлеуметтік дезорганизация теориясының жақтастары келтірген дәлелдердей тікелей емес. Бірақ бұл зерттеулер әлеуметтік интеграцияға назар аударғандықтан, әлеуметтік дезорганизация теориясы сияқты сынға ұшырамады.