Кіріспе

Эстония тілі (eesti keel) – фин тілдері тобына жататын урал тілдер отбасының бір тілі және Эстонияның мемлекеттік тілі. Ол латын әрпімен жазылады және ел халқының көп бөлігінің ана тілі болып табылады; сонымен қатар Еуропалық Одақтың ресми тілі де болып есептеледі. Эстония тіліне шамамен 1,1 миллион адам сөйлейді: Эстонияда 922 000 адам, ал басқа елдерде 160 000 адам.

Жіктеу

Эстон тілі – урал тілдері отбасының фин тілдері тармағына жатады. Басқа фин тілдеріне фин тілі және Балтық теңізі маңындағы, сондай-ақ Ресейдің солтүстік-батысындағы аз санымен сөйленетін тілдер кіреді. Эстон тілі көбінесе Оңтүстік фин тілдеріне жатқызылады және барлық фин тілдері арасында екінші орында тұрады. Фин, венгр және мальта тілдерімен бірге эстон тілі – Еуропалық Одақтың үнді-еуропалық емес төрт ресми тілінің бірі. Лингвистикалық морфология тұрғысынан эстон тілі негізінен агглютинативті тіл болып табылады. Сөз соңындағы дыбыстардың жоғалуы кең таралған, бұл оның жалғаулы морфологиясын есімдер мен сын есімдердің жалғауларына қатысты айқын түрде біріктірген. Агглютинативті тілден фьюзиялық тілге өту эстон тілінің тарихи даму барысында бай морфологиялық жүйенің қалыптасуымен қатар типтік ерекшелігі болып табылады. Сөздердің реті ағылшын тіліне қарағанда әлдеқайда еркін, бірақ негізгі реті – бастауыш-жалғау-толықтырма.

Ресми тіл

Эстон тіліндегі жазбалар 19 ғасырда ғана, эстофильдік ағартушылық кезеңде (1750–1840) Ағартушылық дәуірінің идеяларының таралуымен маңызды бола бастады. Балтық немістері эстондықтардың болашағын өздерімен бірігу деп есептегенімен, эстофильдік білімді топ эстондықтардың ежелгі мәдениетіне және 13 ғасырда даниялықтар мен немістердің басып алуына дейінгі бостандық дәуіріне құрметпен қарады. 1918 жылы тәуелсіз Эстония Республикасы құрылғаннан кейін, эстон тілі жаңа тәуелсіз мемлекеттің ресми тілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1945 жылы, Эстония халқының 97%-дан астамы өзін эстондық ұлт өкілі деп санады және эстон тілінде сөйледі. 1944 жылы Эстонияға Кеңес әскері шапқышпен кіргеннен және қайта басып алғаннан кейін, эстон тілінің мәртебесі екі ресми тілдің біріне (екіншісі – орыс тілі) өзгерді. Кеңес үкіметінің ынталандыруымен Ресейден көптеген иммигранттар Эстонияға келді. 2004 жылдан бастап, Эстония Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейін, эстон тілі де ЕО-ның (қазіргі 24) ресми тілдерінің біріне айналды. 20 ғасырдың соңында бұрынғы кеңестік иммигранттар өз елдеріне оралғаннан кейін, Эстонияда эстон тілінде сөйлейтін этникалық эстондықтардың үлесі 70%-дан асты. Эстониядағы бірінші және екінші буын иммигранттардың көп бөлігі қазір эстон тілін қабылдады (2022 жылғы халық санауы бойынша 50%-дан астам). [[Файл:2.6 Оңтүстік эстон.png|thumb|300px|20 ғасырдың басындағы Оңтүстік эстон диалектілері екі топқа бөлінеді – солтүстік және оңтүстік диалектілері, тарихи тұрғыдан Таллинн және Тарту қалаларымен байланысты, сонымен қатар ерекше kirderanniku диалектісі, Солтүстік-Шығыс жағалау эстон тілі. Солтүстік топқа keskmurre немесе орталық диалект, стандартты тілдің негізі, läänemurre немесе батыс диалекті (шамамен Ляэне және Пярну округтеріне сәйкес), Сааремаа, Хиумаа, Муху және Кихну аралдарының saarte murre (аралдық диалектісі), және Пеипус көлінің солтүстік-батыс жағалауындағы idamurre немесе шығыс диалектісі кіреді. Оңтүстік эстон тіліне Тарту, Мульги, Воро және Сето диалектілері жатады. Олар кейде Оңтүстік эстон тілінің нұсқалары немесе толыққанды бөлек тілдер деп қарастырылады. Сонымен қатар, Сето және Воро тілдерінен гөрі мәдениеттерімен және христиан дініндегі конфессияларымен көбірек ерекшеленеді.

Орфографиялық

Эстон тілінің орфографиясы көбінесе фонемалық принциптерге негізделгенімен, әр графема бір фонемаға сәйкес келеді, бірақ одан кейбір тарихи және морфологиялық ерекшеліктер бар: мысалы, сөздің жіктелуінде морфеманы сақтау (п, к, т дыбыстары айтылатын жерлерде b, g, d әріптерін жазу) және 'i' мен 'j' әріптерін қолдану. Š және ž әріптерін теру өте қиын немесе мүмкін болмаған жағдайларда, кейбір жазбаша мәтіндерде олар sh және zh әріптерімен алмастырылады, бірақ мұндай жазу дұрыс емес деп есептеледі. Басқа жағдайларда, sh ішіндегі h дауыссыз көмейлік үскіргіш дыбысын көрсетеді, мысалы, Паша (паша) сөзіндегідей; бұл кейбір шетелдік есімдерге де қатысты. Қазіргі эстон орфографиясы 19 ғасырдың екінші жартысында Эдуард Аренс фин орфографиясының негізінде жасаған «Жаңа орфографияға» негізделген. Оның алдында болған «Ескі орфографияны» 17 ғасырда Бенгт Готтфрид Форсселиус және Иоганн Хорнунг стандартты неміс орфографиясы негізінде құрастырған. Эстон тіліндегі алғашқы жазбалар көбінесе латын және орта төменгі неміс орфографиясына негізделген, белгілі бір жағдайда қолданылатын орфографияны пайдаланған. Неміс тілінің стандартты орфографиясының кейбір ықпалы – мысалы, 'V'/'v' орнына 'W'/'w' жазуы – 1930 жылдарға дейін сақталды.

Грамматика

Типологиялық тұрғыдан алғанда, эстон тілі агглютинациялық тілден фьюзиондық тілге өту формасын көрсетеді. Сөздердің қалыпты реті SVO (бағыныш – етістік – толықтырғыш) болып табылады, бірақ лингвистер арасында осы мәселе жиі талқыланады. Эстон тілінде есімдер мен есімдіктердің грамматикалық жынысы жоқ, бірақ есімдер мен сын есімдер он төрт жағдайда өзгереді: атау, меншік, бөлшек, кіретін, ішінде, шығу, бағыт, жанында, себебі, мақсатына қарай, шектеу, себепсіз, бірге, сондай-ақ сын есімнің жағдайы мен саны есімнің жағдайы мен санымен сәйкес келеді (мақсатына қарай, себепсіз, бірге жағдайларында тек саны ғана сәйкес келеді, ал сын есім меншік жағдайында болады). Мысалы, "сары үй" ("kollane maja") үшін кіретін жағдай "сары үйге" ("kollasesse majja") болып аударылады, ал мақсатына қарай жағдай "сары үйге дейін" ("kollase majani") болып аударылады. Прото-фин тілімен салыстырғанда, әріптердің түсірілуі болған; сондықтан нақты жағдай белгісі болмауы мүмкін, бірақ түбір өзгереді, мысалы, maja – majja және фин тілінің Остроботния диалектісі maja – majahan. Етістік жүйесінде жекеленген болашақ уақыт жоқ (оның орнына қазіргі уақыт қолданылады) және белгісіз субъектпен жасалған әрекетті білдіру үшін арнайы формалар бар ("жеке емес").

Сөздік

Эстон және герман тілдерінің шығу тегі өте әр түрлі және сөздік қоры Үнді-Еуропа тілдер отбасынан едәуір өзгеше саналады. Бірақ 20 және 21 ғасырларда ағылшын тілінен келген жаңа сөздердің көптігінен бұрын, тарихи тұрғыдан алғанда, швед және орыс тілдері де сөз қарыз алудың көзі болған, бірақ олардың үлесі одан әлдеқайда аз болды. Сөз қарыз алғанда, көбінесе "b" және "p" әріптерінің орны ауысады, мысалы, "baggage" сөзі "pagas" болып, "lob" (лақтыру) сөзі "loopima" болып өзгереді. Ал, екінші дауыссыздардың алдындағы "s" әрпі жиі түсіріліп қалады, мысалы, "skool" сөзі "kool", ал "stool" сөзі "tool" болады.

Ex nihilo лексикалық байыту

Эстон тілінің жоспарлаушылары, мысалы, Адо Гренцштейн (1870-1890 жылдары Эстонияда белсенді болған журналист) ex nihilo (Urschöpfung) қалыптастыруын қолдануға тырысты; яғни, олар жаңа сөздерді ешнәрседен жасады. Эстон тілінің ең белгілі реформаторы Иоганнес Авик (1880–1973) ex nihilo жасалған сөздерді (Таули 1977-дегі "еркін құралымдарға" қараңыз) және басқа лексикалық байыту көздерін – туындыларды, күрделі сөздерді және қарыз сөздерді (көбінесе фин тілінен; Saareste және Raun 1965: 76-ға қараңыз) пайдаланды. Авик сөздігінде (1921) шамамен 4000 сөз тіркелген. Иоганнес Авик жасаған 200 сөздің шамамен 40-ы бүгінде жиі қолданылады. Мысалдар: *ese 'зат', *kolp 'бас сүйек', *liibuma 'жабысу, құшақтау', *naasma 'қайту, кері оралу', *nõme 'ақымақ, ессіз'. Көптеген сөздер (көбінесе Авик өзі) ex nihilo жасалған деп есептелгенімен, шындығында шетелдік лексикалық элементтердің ықпалында болған болуы мүмкін; мысалы, орыс, неміс, француз, фин, ағылшын және швед тілдерінен алынған сөздер. Авикке кең классикалық білім берілген, ол ежелгі грек, латын және француз тілдерін білген. Мысалы, 'roim' сөзін ағылшын тіліндегі 'crime' сөзімен, ал 'taunima' сөзін фин тіліндегі 'tuomita' ('айыптау, соттау') сөзімен салыстырыңыз (бұл "авикизмдер" Авик 1921 жылғы сөздігінде кездеседі). Бұл сөздерді шетелдік лексикалық элементтің морфофонемиялық бейімделуінің ерекше бір түрі деп қарастыруға болады.