Уытты шағуларға және заластануларға емдер

Кіріспе

Уытты шағу мен уылданудың медициналық емдеуі

Уытқа қарсы сарысу, сондай-ақ уытқа қарсы антисером және уытқа қарсы иммуноглобулин деп те аталады, уылдануды емдеуге арналған арнайы емдеу. Ол антиденелерден тұрады және белгілі бір уытты шағулар мен уылдануларды емдеу үшін қолданылады. Қолданған кезде ауыр жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Өрмек шағу, жылан шағу, балық уылдану және сарышаян шағуға қарсы түрлері бар. Антиденеге негізделген уытқа қарсы сарысуды өндірудің жоғары құны және оларды тоңазытпай сақтаудың қысқа мерзіміне байланысты, уытқа қарсы сарысуды өндірудің баламалы әдістері белсенді түрде зерттелуде. Мұндай өндіріс әдістерінің бірі бактериялардан өндіруді қамтиды. Тағы бір тәсіл – мақсатты дәрілерді әзірлеу (антиденелерден айырмашылығы, олар көбінесе синтетикалық және ірі көлемде өндіруге оңай). Уытқа қарсы сарысу алғаш рет 19 ғасырдың соңында әзірленді және 1950 жылдары кеңінен қолданыла бастады. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Көредіргі дәрілер тізіміне" енген.

Медициналық қолданыстар

Уытқа қарсы дәрілер белгілі бір уытты шағулар мен улануларды емдеу үшін қолданылады. Ол 2000 жылдың қазан айында FDA (АҚШ-тың тағам және дәрі-дәрмек басқармасы) тарапынан мақұлданған. АҚШ-та коралл жыланының уытына қарсы дәрі енді өндірілмейді, ал коралл жыланының шағуына арналған уытқа қарсы дәрінің қалған қоры 2009 жылдың күзінде тозығып, АҚШ-та коралл жыланының уытына қарсы дәрі болмай қалды. Мексикада жасалған коралл жыланының уытына қарсы дәріні АҚШ-тағы коралл жыланының шағуына қарсы қолдануға рұқсат алу жұмыстары жүргізілуде, бірақ мұндай рұқсат әлі де күмәнді. Конвенциялық уытқа қарсы дәрі қолжетімсіз болған жағдайда, ауруханалар кейде жылан шағуынан туындаған нейротоксикалық уланудың әсерін баяулату үшін неостигмин антипаралитикалық дәрісінің құрамын ішке салу арқылы қолданады. Сондай-ақ, бұл дәріні мұрын арқылы берудің нейротоксикалық жылан уытымен уланғанда емдеу үшін «жалпы уытқа қарсы дәрі» ретінде қолдануға қатысты үміт беретін зерттеу нәтижелері де жарияланды. Моновалентті уытқа қарсы дәрі бір ғана токсинге немесе түрге арналса, поливалентті уытқа қарсы дәрі бірнеше токсинге немесе түрге тиімді болады. Уытқа қарсы дәрілердің көпшілігі (соның ішінде барлық жылан уытына қарсы дәрілер) көкейкештен беріледі; алайда, тасбалық және қызыл арқалы өрмекшінің уытына қарсы дәрілер бұлшықетке егіледі. Кейбір жағдайларда бұлшықетке егудің тиімділігі туралы күмәндер туындады. Уытқа қарсы дәрілер уды байланыстырып, залалсыздандырады, осылайша одан әрі зақымдануды тоқтатады, бірақ бұрын болған зақымды қалпына келтірмейді. Сондықтан, уды енгізгеннен кейін оны мүмкіндігінше ертерек беру керек, бірақ у организмде болғанша белгілі бір пайдасы бар. Уытқа қарсы дәрілер пайда болғаннан бері, бұрын әртүрлі жағдайларда өлімге әкелетін шағулар, уытқа қарсы дәрі уақтылы берілген жағдайда, сирек кездесетін жағдайларға айналды.

Жанама әсерлер

Антивендер жануар сарысуынан бірнеше процестер арқылы тазартылады және иммуногендер ретінде әрекет ететін басқа сарысу ақуыздарын қамтуы мүмкін. Кейбір адамдар антивендерге жедел сезімталдық реакциясы (анафилаксия) немесе кешіктірілген сезімталдық реакциясы (сарысу ауруы) арқылы жауап беруі мүмкін, сондықтан антивендерді сақтықпен қолдану керек. Шамалы болса да, антивендерге анафилаксияны қоса алғанда, ауыр сезімталдық реакциялар дамуы мүмкін. Осы ескертуге қарамастан, антивендер өмірге қауіп төндіретін жағдайды емдеудің көбінесе жалғыз тиімді жолы болып табылады, ал осы реакцияларды басқару шаралары қолданылғаннан кейін, анафилактоидтық реакция, егер басқаша көрсетілмесе, антивендер беруден бас тартуға себеп бола алмайды. Жылқыға аллергиясы бар адамға антивендер "беруге болмайды" деген кең таралған пікір болғанымен, жанама әсерлері басқарылатындықтан және оларды басқару мүмкін болғандықтан, антивендерді жылдам беру керек.

Дайындау әдісі

Көптеген антиарулар мұздатып кептіру (синонимдері: криодесикация, лиофилизация) арқылы дайындалады. Процесс антисераны мұздатудан басталып, содан кейін жоғары вакуум қолданылады. Бұл мұздаған судың сублимациялануына әкеледі. Сера суы толығымен кетіп, ұнтаққа айналады. Мұндай ортада микроорганизмдер мен ферменттер антиаруды ыдырата алмайды, сондықтан оны 5 жылға дейін сақтауға болады [қалыпты температурада]. Сұйық антиаруларды да 5 жыл сақтауға болады, бірақ оларды төмен температурада сақтау қажет [<8 градус Цельсий (немесе 46 градус Фаренгейт)].

Механизм

Удың қарсы сарысулары уды байланыстырып, залалсыздандыру арқылы әрекет етеді. Удың қарсы сарысуының принципі Эдвард Дженнер жасаған вакциналарға негізделген; алайда, адам организміне тікелей иммунитет қалыптастырудың орнына, ол жануарлар организмінде қалыптастырылады және гипер иммунизацияланған сарысу адамға құйылады. Жануарлар қатарына жылқы, есек, ешкі, қой, қоян, тауық, лама және түйе жатады. Сонымен қатар, оппосумдар удың қарсы сарысуын өндіру үшін зерттелуде. Медициналық қолданысқа арналған удың қарсы сарысулары көбінесе лиофилизацияланған ампулалар түрінде сақталады, бірақ кейбіреулері тек сұйық түрінде ғана қол жетімді және оларды тоңазытқышта сақтау қажет. Дегенмен, жоғары температура оларды бірден белсенділігінен айырмайды, сондықтан салқыш тізбегіндегі шағын үзіліс те қауіпті емес.

Тарих

1890 жылы иммундалған жануарлардың сарысуын ауруларды емдеу үшін алғаш рет Эмиль фон Беринг пен Шибасабуро Китасато қолданды. Олар дифтерия және тетанус сияқты жұқпалы аурулардың алдын алуға немесе емдеуге болатынын, иммунды жануардан иммундалған жануарға трансфузия жасау арқылы көрсетті. 1894 жылдың 10 ақпанында Пастер институтындағы Альберт Кальметте, сондай-ақ Франциядағы Ұлттық тарих мұражайындағы Сезаир Огюст Физаликс пен Габриэль Бертран да осылайша бірдей нәтижеге қол жеткізгендерін жариялады – иммундалған жануардың сарысуын қолдану арқылы, бұл жолы жылан уын емдеу және қорғану үшін пайдаланды. Кейін Кальметте үнді кобрасының уын қолданып жылқыларды иммунизациялады, нәтижесінде алынған Антивенмие (уға қарсы сарысу) алғашқы коммерциялық уға қарсы препарат болды. Жыландардың өз уына табиғи иммунитетін алғаш 1767 жылы Феличе Фонтана "Жылан уына қатысты физикалық зерттеулер" еңбегінде байқаған. 1870 жылғы қарашада "Мадрас Медикал Журнал" журналында хирург Эдвард Николсон бір бірмұңдық жылан аулаушының кобра уын өзіне егуін көргенін жазды. Бірақ жылан аулаушы бұл әдістің тиімділігіне толық сенімді болмағандықтан, жыландармен әдептеген қарым-қатынасты сақтады. Николсон, басқа британдықтармен бірге, удың өзі емдік қасиетке ие болуы мүмкін деген ойға келді. Шотландиялық хирург Патрик Расселл 18 ғасырдың соңында жыландардың өз уынан зардап шекпейтінін атап өткенімен, 19 ғасырдың соңында ғана Джозеф Файрер, Лоуренс Уодделл және басқалар уға негізделген емдік шараларды қайта қарастыра бастады. Алайда, Үндістанда жұмыс істейтін олар және басқа натуралистердің теорияларын толық дамытуға жеткілікті қаржысы болмады. 1895 жылы Эдинбург университетінің медицина профессоры сэр Томас Фрейзер Файрер мен Уодделлдің зерттеулерін кобра уына қарсы сарысу жасау үшін пайдаланды. Оның "антивенені" зертханада тиімді болды, бірақ қоғамның назары Пастердің жаңа ашылымдарына ауғандықтан, үлкен әсер етпеді. 1901 жылы Бразилияның Сан-Паулу қаласындағы Бутантан институтында жұмыс істейтін Виталь Бразилия Орталық және Оңтүстік Американың Кроталус және Ботропс тұқымдас жыландарына, сондай-ақ кейбір улы жәндіктерге, шаяндарға және бақаларға арналған алғашқы моновалентті және поливалентті антитоксиндерді жасады. Мексикада 1905 жылы Даниэль Вергара Лопе иттерге иммунизация жасап, шаян уына қарсы антитоксинді жасады. Австралияда 1920 жылдары Ұлттық сарысу зертханалары (CSL) уға қарсы зерттеулерді бастады. CSL қызыл арқалы жәндіктерге, түйіршік жәндіктерге және Австралиядағы барлық өлімге әкелетін жыландарға қарсы антитоксиндерді әзірледі. АҚШ-та 1927 жылы Х.К. Малфорд компаниясы Американың антитоксин институты деп аталатын консорциум арқылы "Nearctic Crotalidae антитоксинін" өндіруді бастады. Уақыт өте келе антитоксин өнімдерінің ерекшелігі, тиімділігі және тазалығы жақсартылды, оның ішінде аммоний сульфаты немесе каприл қышқылымен "тұздандыру", папаин немесе пепсинмен антиденелерді ферменттік түрде азайту, аффиниттік тазарту және басқа да шаралар қолданылды. Көптеген жылқы шаруашылықтары қазірде қан сарысуының орнына плазмаферез арқылы қан плазмасын жинап алады.

The use of serum from immunized animals as a treatment for disease was pioneered in 1890 by Emil von Behring and Shibasaburo Kitasato, who first demonstrated that the infectious diseases diphtheria and tetanus could be prevented or cured using transfusions from an immune animal to a susceptible one. On February 10, 1894, Albert Calmette at the Pasteur Institute, and independently Césaire Auguste Phisalix and Gabriel Bertrand at the National Museum of National History in France, announced that they had achieved the same result—treatment of a vulnerable animal with serum from an immunized one—this time using snake venom as the source of protection and disease. Calmette went on subsequently to immunize horses using venom from Indian cobras, and the resulting Serum Antivenimeux (antivenomous serum) became the first commercially available antivenom product. Natural immunity of snakes to their own venom was observed at least as long ago as 1767, by Felice Fontana in his work Ricerche Fisiche sopra il Veleno della Vipera (Physical Research on the Venom of the Viper). Surgeon Major Edward Nicholson wrote in the November 1870 Madras Medical Journal that he had witnessed a Burmese snake catcher inoculating himself with cobra venom. However, the snake catcher was unsure whether this was actually effective and therefore continued to treat his snakes with care. Nicholson, along with other Britons, began to consider that venom might provide its own cure. Although Scottish surgeon Patrick Russell had noted in the late 18th century that snakes were not affected by their own venom, it was not until the late 19th century that Joseph Fayrer, Lawrence Waddell, and others began to consider venom based remedies again. However, they and other naturalists working in India did not have the funding to fully develop their theories. In 1895 Sir Thomas Fraser, Professor of Medicine at the University of Edinburgh, picked up Fayrer and Waddell's research to produce a serum to act against cobra venom. His "antivenene" was effective in the laboratory, but failed to make an impact as the public were focused on contemporary Pasteurian discoveries. In 1901, Vital Brazil, working at the Instituto Butantan in São Paulo, Brazil, developed the first monovalent and polyvalent antivenoms for Central and South American Crotalus and Bothrops genera, as well as for certain species of venomous spiders, scorpions, and frogs. In Mexico in 1905, Daniel Vergara Lope developed an antivenom against scorpion venom, by immunizing dogs. In Australia, the Commonwealth Serum Laboratories (CSL) began antivenom research in the 1920s. CSL has developed antivenoms for the redback spider, funnel web spiders and all deadly Australian snakes. In the USA, the H. K. Mulford company began producing "Nearctic Crotalidae antivenin" in 1927, via a consortium called the Antivenin Institute of America. Over time, a variety of improvements have been made in the specificity, potency, and purity of antivenom products, including "salting out" with ammonium sulphate or caprylic acid, enzymatic reduction of antibodies with papain or with pepsin, affinity purification, and a variety of other measures. Many equine facilities now use plasmapheresis to collect blood plasma instead of blood serum.

Скорпиондар

Сарысу түрлері Ел Скорпион уына қарсы сарысу (Үндістан) Тазартылған лиофилизацияланған фермент тазартылған Equine Immunoglobulins Buthus tamulus Үндістан ANTISCORP Премиум (Солтүстік Африка Скорпион уына қарсы сарысу) Тазартылған лиофилизацияланған фермент тазартылған Equine Immunoglobulins Androctonus amoerexi және Leiurus quinquestriatus Үндістан INOSCORPI MENA (Орталық Шығыс және Солтүстік Африка) Androctonus australis, Androctonus mauritanicus, Androctonus crassicauda, Buthus occitanus mardochei, Buthus occitanus occitanus, Leiurus quinquestriatus quinquestriatus, Leiurus quinquestriatus hebreus Испания Alacramyn Centruroides limpidus, C. noxius, C. suffusus Мексика Suero Antialacran Centruroides limpidus, C. noxius, C. suffusus Мексика Тунис поливалентті скорпион уына қарсы сарысу Барлық Иран скорпиондары Тунис Скорпион уына қарсы сарысу I. P. (AScVS) Үнді қызыл скорпионы Үндістан Скорпионға қарсы сарысу Androctonus spp., Buthus spp. Алжир Скорпион уына қарсы дәрі Қара скорпион, Buthus occitanus Марокко Soro antiscorpionico Tityus spp. Бразилия SAIMR скорпион уына қарсы сарысу Parabuthus spp. Оңтүстік Африка Тазартылған басым Скорпионға қарсы сарысу (ат көзі) Leiurus spp. және Androctonus скорпиондары Египет

Жыландар

ПАНАФ ПРЕМИУМ (Сахара Африкасының оңтүстігі) Тазартылған лиофилизацияланған ферменттік тазартылған жылқы иммуноглобулині Echis ocellatus, Echis leucogaster, Echis carinatus, Bitis arietans, Bitis rhinoceros, Bitis nasicornis, Bitis gabonica, Dendroaspis polylepis, Dendroaspis viridis, Dendroaspis angusticeps, Dendroaspis jamesoni, Naja nigricollis, Naja melanoleuca және Naja haje Үндістан Жылан уытының сарысуы (Үндістан) Тазартылған лиофилизацияланған ферменттік тазартылған жылқы иммуноглобулині Naja naja, Vipera russelii және Echis carinatus Үндістан INOSERP MENA (Жақын Шығыс және Солтүстік Африка) Bitis arietans, Cerastes cerastes, Cerastes gasperettii, Cerastes vipera, Daboia deserti, Daboia mauritanica, Daboia palaestinae, Echis carinatus sochureki, Echis coloratus, Echis khosatzkii, Echis leucogaster, Echis megalocephalus, Echis omanensis, Echis pyramidum, Macrovipera lebetina obtusa, Macrovipera lebetina transmediterranea, Macrovipera lebetina turanica, Montivipera bornmuelleri, Montivipera raddei kurdistanica, Pseuocerastes fieldi, Pseudocerastes persicus, Vipera latastei, Naja haje, Naja nubiae, Naja pallida және Walterinnesia aegyptia Испания INOSERP PAN AFRICA (Сахара Африкасының оңтүстігі) Echis ocellatus, Bitis arietans, Dendroaspis polylepis және Naja nigricollis Испания EchiTAbG (Сахара Африкасының оңтүстігі) Echis ocellatus, Echis pyramidum Ұэльс, Ұлыбритания Көпвалентті жылан уытына қарсы сарысу Anavip Оңтүстік Америкалық шолақ жылан Crotalus durissus және fer de lance Bothrops asper Мексика (Instituto Bioclon); Оңтүстік Америка Көпвалентті жылан уытына қарсы сарысу Қабыршақты шолақ жылан Echis carinatus, Расселдің шолақ жыланы Daboia russelli, көздікті кобра Naja naja, жалпы крайт Bungarus caeruleus Үндістан Өлім жыланың уытына қарсы сарысу Өлім жыланы Австралия Тайпан уытына қарсы сарысу Тайпан Австралия Қара жылан уытына қарсы сарысу Pseudechis spp. Австралия Жылан уытына қарсы сарысу Австралияның мыс қыры, жылан, Pseudechis spp., қалың қабыршақты жылан Австралия Қоңыр жылан уытына қарсы сарысу Қоңыр жыландар Австралия Көпвалентті жылан уытына қарсы сарысу Жоғарыда көрсетілгендей Австралияның жыландары Австралия Теңіз жылан уытына қарсы сарысу Теңіз жыландары Австралия Vipera tabVipera spp. Ұлыбритания Көпқұрамды кроталидтік антиару (CroFab—Crotalidae Көпқұрамды Иммундық Fab (Ovine)) Солтүстік Америкадағы шұңқыр жыландар (барлық құйрық жыландар, мысқұйрықтар және мақта ауыздар) Солтүстік Америка Сор антиботропикокроталико Шұңқыр жыландар мен құйрық жыландар Бразилия Антиэлапидико Коралл жыландар Бразилия SAIMR көпқұнды антиару Мамба, кобра, Ринхалс, пуфлы жыландар (Жарамсыз кішігірім жыландар: B. worthingtoni, B. atropos, B. caudalis, B. cornuta, B. heraldica, B. inornata, B. peringueyi, B. schneideri, B. xeropaga) Оңтүстік Африка SAIMR Эхис уытына қарсы сарысу Қабыршақты шолақ жыландар Оңтүстік Африка SAIMR Бумсланг уытына қарсы сарысу Бумсланг Оңтүстік Африка Панамерикалық сарысу Коралл жыландар Коста-Рика Антикорал Коралл жыландар Коста-Рика Антимипартус уытына қарсы сарысу Коралл жыландар Коста-Рика Антикорал моновалентті Коралл жыландар Коста-Рика Антимикрурус Коралл жыландар Аргентина Coralmyn Коралл жыландар Мексика Антимикрурикоскоралес Коралл жыландар Колумбия кроталидтік иммундық F(ab')2 (жылқы) (Anavip) Солтүстік Американың Crotalinae түрлері АҚШ

Antivenom Species Country PANAF PREMIUM (Sub Sahara Africa) Purified lyophilized enzyme refined Equine Immunoglobulins Echis ocellatus, Echis leucogaster, Echis carinatus, Bitis arietans, Bitis rhinoceros, Bitis nasicornis, Bitis gabonica, Dendroaspis polylepis, Dendroaspis viridis, Dendroaspis angusticeps, Dendroaspis jamesoni, Naja nigricollis, Naja melanoleuca and Naja haje India Snake Venom Antiserum (India) Purified lyophilized enzyme refined Equine Immunoglobulins Naja naja, Vipera russelii and Echis carinatus India INOSERP MENA (Middle East and North Africa) Bitis arietans, Cerastes cerastes, Cerastes gasperettii,Cerastes vipera, Daboia deserti, Daboia mauritanica, Daboia palaestinae, Echis carinatus sochureki, Echis coloratus, Echis khosatzkii, Echis leucogaster, Echis megalocephalus, Echis omanensis, Echis pyramidum, Macrovipera lebetina obtusa, Macrovipera lebetina transmediterranea, Macrovipera lebetina turanica, Montivipera bornmuelleri, Montivipera raddei kurdistanica, Pseuocerastes fieldi, Pseudocerastes persicus, Vipera latastei, Naja haje, Naja nubiae, Naja pallida and Walterinnesia aegyptia Spain INOSERP PAN AFRICA (Sub Sahara Africa) Echis ocellatus, Bitis arietans, Dendroaspis polylepis and Naja nigricollis Spain EchiTAbG (Sub Sahara Africa) Echis ocellatus, Echis pyramidum Wales, UK Polyvalent snake antivenom Anavip South American rattlesnake Crotalus durissus and fer de lance Bothrops asper Mexico (Instituto Bioclon); South America Polyvalent snake antivenom Saw scaled viper Echis carinatus, Russell's viper Daboia russelli, spectacled cobra Naja naja, common krait Bungarus caeruleus India Death adder antivenom Death adder Australia Taipan antivenom Taipan Australia Black snake antivenom Pseudechis spp. Australia Tiger snake antivenom Australian copperheads, tiger snakes, Pseudechis spp., rough scaled snake Australia Brown snake antivenom Brown snakes Australia Polyvalent snake antivenom Australian snakes as listed above Australia Sea snake antivenom Sea snakes Australia Vipera tabVipera spp. UK Polyvalent crotalid antivenin (CroFab—Crotalidae Polyvalent Immune Fab (Ovine)) North American pit vipers (all rattlesnakes, copperheads, and cottonmouths) North America Soro antibotropicocrotalico Pit vipers and rattlesnakes Brazil Antielapidico Coral snakes Brazil SAIMR polyvalent antivenom Mambas, cobras, Rinkhalses, puff adders (Unsuitable small adders: B. worthingtoni, B. atropos, B. caudalis, B. cornuta, B. heraldica, B. inornata, B. peringueyi, B. schneideri, B. xeropaga) South Africa SAIMR echis antivenom Saw scaled vipers South Africa SAIMR Boomslang antivenom Boomslang South Africa Panamerican serum Coral snakes Costa Rica Anticoral Coral snakes Costa Rica Anti mipartitus antivenom Coral snakes Costa Rica Anticoral monovalent Coral snakes Costa Rica Antimicrurus Coral snakes Argentina Coralmyn Coral snakes Mexico Anti micruricoscorales Coral snakes Colombiacrotalidae immune F(ab')2 (equine)) (Anavip) North American species of CrotalinaeUS

Терминология

"Антивен" атауы француз тіліндегі "venin" сөзінен келген, ол "у" деген мағынаны білдіреді, ал бұл сөз латын тіліндегі "venenum" сөзінен шыққан, ол да "у" дегенді білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, "антивен" термині бүкіл әлемде басым болды, оның алғаш рет жарияланған қолданылуы 1895 жылы тіркелген. 1981 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ағылшын тілінде "venin" және "antivenin" немесе "venen" және "antivenene" орнына "venom" және "antivenom" терминологиясын қолдануды ұсынды.