Кіріспе

Көркемдік фестиваль

Эдинбург Фестивалі Фринжи (Единбург Фринжі, Эдинбург Фестивалі Фринжи немесе Фриндж деп те аталады) – әлемдегі ең ірі өнер фестивалі. 2019 жылы 25 күнге созылып, 3841 түрлі шоудан 59 600-ден астам қойылымдар көрсетілді. Тарихшы және бұрынғы төраға Майкл Дейлдің айтуынша, бұл шара «Единбургті әлем қалаларының алдыңғы қатарына шығару үшін ең көп үлес қосты». Бұл ашық қолжетімді (немесе «жүргізілмейтін») өнер фестивалі, яғни таңдау комиссиясы жоқ, кез келген адам кез келген түрінде өнер көрсетуге қатыса алады. Ресми Фриндж бағдарламасында қойылымдар театр, комедия, би, физикалық театр, цирк, кабаре, балалар шоулары, мюзикл, опера, музыка, сөздік өнер, көрмелер және шаралар деп жіктеледі. Комедия – бағдарламаның үштен бір бөлігін құрайтын ең ірі бөлім және қазіргі уақытта Эдинбург комедиялық сыйлықтарының арқасында ең жоғары танымалдыққа ие. Фестивальді Эдинбург Фестивалі Фриндж Қоғамы қолдайды, ол бағдарламаны жариялайды, барлық шараларға билеттерді орталық кассадан және веб-сайттан сатады, сондай-ақ өнерпаздарға жыл бойы кеңес пен қолдау көрсетеді. Қоғамның тұрақты орны Роял Милдегі Фриндж дүкенінде, ал тамыз айында Фриндж Орталығын басқарады, ол Фриндж қатысушыларына фестиваль кезінде қолдау көрсетуге арналған жеке кеңістік. Фриндж директорлар кеңесі Эдинбург Фестивалі Фриндж Қоғамының мүшелерінен құрылған, олардың көпшілігі Фриндж қатысушылары немесе орындардың операторлары. Сайлау жыл сайын тамыз айында өтеді, ал кеңес мүшелері төрт жылдық мерзімге тағайындалады. Кеңес Фриндж Қоғамының Бас атқарушы директорын (бұрын Фриндж әкімшісі немесе директоры ретінде белгілі) тағайындайды, қазіргі уақытта бұл қызметті 2016 жылдың наурыз айынан бері Шона Маккарти атқарып жүр. 2020 жылға жоспарланған Фриндж фестивалі қаланың басқа ірі жазғы фестивальдерімен бірге тоқтатылды. Бұл жыл басында COVID-19 індетінің таралуына байланысты болды, вирус жұғу қаупінен сақтану мақсатында. Дегенмен, 2020 жылғы фестивальде бір тікелей қойылым өтті, ол Нейтан Кэссидидің «Observational» атты стендап-шоуы болды. 2021 жылғы фестиваль 6-30 тамыз аралығында өтті, бірақ көлемі айтарлықтай қысқарды, 528 қойылым жеке және 414 онлайн форматта көрсетілді. 2022 жылғы фестиваль 5-29 тамыз аралығында өтті және пандемияға дейінгі деңгейге оралды, 3334 қойылым өтті. The Fringe Society-нің 2022 жылғы теңдік және инклюзивтілік көзқарасына адал болу үшін NextUp Comedy арқылы 50 тікелей эфир трансляциясы жасалды, бұл The Fringe-дің құрылғаннан бергі тарихында алғашқы рет болды. 2023 жылғы фестиваль 4-28 тамыз аралығында өтуі жоспарланған.

Алғашқы жылдар

"Фриндж" 1947 жылы Эдинбург халықаралық фестивалінің ашылуына шақырусыз сегіз театр труппасы келген кезде өмірге келді. Халықаралық фестиваль қаланың ірі ареналарын пайдаланғанда, осы труппалар өз өнімдерін көрсету үшін кішкентай, баламалы аландарды иеленді. Жетісі Эдинбургте, ал біреуі ортағасырлық "Әркім" пьесасының нұсқасын Фифте, Форт өзенінен 20 шақырымдай солтүстікке қарай орналасқан Данфермлин аббаттығында қойды. Бұл топтар театр көрермендерінің көптігін пайдаланып, өздерінің баламалы театрларын көрсетуді мақсат етті. Ол кезде бұл ресми түрде танылмаса да, бұл алғашқы Эдинбург фестивалінің "Фриндж" бөлігі болды. Осылайша, болашақ "Фриндждің" екі маңызды ерекшелігі – ресми шақырудың болмауы және дәстүрден тыс аландарды пайдалану – бастапқыда қалыптасты. Бастапқыда осы топтар өздерін "Фестивальге қосымшалар" деп атады, ал 1994 жылы өнер көрсеткен "Токио шок жігіттері" де олардың қатарында болды. "Фриндж" клубы 2004 жылы қызметін тоқтатты, бірақ түрлі ареналар әлі де "Фесттің ең жақсысы" сияқты бағдарламаларды ұсынады. 1990-шы жылдардың басында компьютерлік билет сату жүйесі енгізілді, бұл билеттерді қаланың әртүрлі жерлерінен сатып алуға мүмкіндік берді. 2000 жылы "Фриндждің" ресми сайты іске қосылып, интернет әсерін көрсетті, ол 2005 жылға қарай жарты миллионнан астам билетті онлайн сатты. Келесі жылы "Метро" газетімен бірлесіп, "Жарты бағамен билеттер шатыры" ашылды, ол әр күні әртүрлі қойылымдарға арнайы билет бағасын ұсынды. Ол алғашқы жылы 45 000 билет сатты. 2008 жылы "Фриндж" компьютерлік билет сату жүйесінің істен шығуына байланысты ең үлкен қиындыққа тап болды. Сәтсіз бокс-офис бағдарламасының нәтижесінде "Фриндж" директоры Джон Морган бір жылдық қызметтен кейін отставкаға кетті. Бұл оның резервтерінен өтеуге мәжбүр болды, бірақ басқа деректерде бұл сома 900 000 фунт стерлинг деп көрсетілген. 2008 жылы комедия театрдан басым түсіп, бағдарламаның ең ірі бөлігіне айналды – 660 комедиялық қойылымға қарсы 599 театрлық қойылым. Корольдік Хирургтер Колледжінің көп алаңды кешені. 2011 жылы бұрынғы Корольдік (Дик) ветеринариялық мектебінің ғимаратында "Саммерхолл" деген атпен он қойылымдық алаңға ие, жыл бойы жұмыс істейтін көп өнер фестивалі ашылды. 2018 жылы Джесс Броу Эдинбург фестивальдерінің "көбінесе ақ түсті" екендігіне жауап ретінде "Фриндж оф Колор" атты бастаманы құрды.

Fringe бүгінгі күні

2016 жылы Дерри қаласының Ұлыбритания Мәдениет қаласы атағын басқарған Шона Маккарти Катт Мэнлендтің орнына бас атқарушы директор болып келді. 2021 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан The Fringe фестивалі аз қойылымдармен және шектеулермен қайтадан өтті.

Белгілі қойылымдар

Көптеген атақты түпнұсқалық шоулар Фриндж фестивалінде басталып, көптеген жазушылар мен артистердің мансабын қалыптастыруға көмектесті, соның ішінде Роуэн Аткинсон, Стивен Беркофф, Джо Брэнд, Билли Коннолли, Бен Элтон, Эдди Иззард, Стивен Фрай, Стюарт Ли, Тим Минчин және Тадеуш Кантор. 1960 жылы Алан Беннет, Дадли Мур, Питер Кук және Джонатан Миллер Корольдік Лицей театрында «Beyond the Fringe» спектаклінде өнер көрсетіп, британдық сатираның жаңа толқынын таныстырды және саясаткерлер мен билікке қатысты көзқарастың өзгеруін күлдірді. Қызығы, бұл шоу Эдинбург халықаралық фестивалінің жаңадан пайда болған Фриндж фестиваліне қарсылық ретінде ұйымдастырылған. Бірақ оның атауы ғана «Фриндж» фестивалін жариялауға көмектесті, әсіресе ол келесі 12 ай бойы Лондонның Вест-Энді мен Нью-Йорктің Бродвейінде көрсетілгенде. Эдинбург қамалында орналасқан Tattoo Рикки Гервейстің 2007 жылғы «Fame» стендап-шоуының бір реттік қойылымы үшін 6000 орындық алаң болды. Гервейсті ашкөздікпен айыптады, ал Фиби Уоллер Бридж 2021 жылы Эдинбург фестивалі Фриндж қоғамының президенті болып тағайындалды. Ханна Гадсбидің «Nanette» шоуы 2017 жылы Эдинбург комедиялық сыйлығын жеңіп алып, стендап-комедияның дәстүрлі форматтарын бұзғаны үшін мақталып, Netflix арқылы бүкіл әлемде танымал болды. 2017 жылы Тоби Марлоу мен Люси Мосстың «Six the Musical» музыкалық шоуы Фриндж фестивалінде тұңғыш рет көрсетілді, содан кейін ұлттық турнеге шықты. Кейіннен шоу Вест-Эндке, ал 2020 жылы Бродвейге көшті.

Ардагер орындаушылар

Артур Смит, Пол Мертон, Барри Крайер және Ричард Херринг – Эдинбург Фриндж фестивальдерінде ең көп өнер көрсеткен комедианттардың қатарында. Артур Смит 40 жылдан бері (1977 жылдан бастап) фестивальде үздіксіз өнер көрсетіп келеді, Пол Мертон 1985 жылдан бері фестивальде үнемі өнер көрсетеді. Барри Крайер 25-ке жуық Эдинбург Фриндж фестивалінде өнер көрсетті (90-шы жылдардан бастап), ал Ричард Херринг 25 Фриндж фестивалінде өнер көрсетті (1987 жылдан бастап). Николас Парсонс 1947 жылы 23 жасында алғашқы Фриндж фестиваліне қатысып, 96 жасқа дейін қайтыс болғанға дейін ұзақ жылдар бойы жүргізіп келген "Бақытты сағат" бағдарламасын ұйымдастырды.