Кіріспе

Исаккеа – Румынияның Солтүстік Добруджа аймағындағы Тулча округінің шағын қаласы, Дунай өзенінің оң жағалауында, Тулчадан солтүстік-батысқа қарай 35 шақырым қашықтықта орналасқан. 2021 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 4 408 адамды құрайды. Қала мыңдаған жылдар бойы қоныстанған, себебі ол Төменгі Дунай бойындағы өте сирек кездесетін, оңайдан өтіп, Балқан аймағы мен Оңтүстік Украина және Ресей далаларын, Қара теңіздің солтүстігін байланыстыратын маңызды нүкте болған. Дунай көп уақыт бойы римдіктердің, кейін византиялықтардың және солтүстіктегі "жабайы" көшіп жүретін тайпалардың арасындағы шекара болып келді, осылайша Исаккеа түрлі халықтар басып алып, билеген шекаралық қалаға айналды.

География

Қаланың әкімшілік аймағы 103,97 км² құрайды, оның ішінде 3,69 км² тұрғын үйлерге арналған аумақ. +Жер пайдалану Исаксеяда Пайдалану түрі Ауданы Ескермелер ауыл шаруашылығы мақсатында 45,02 км² дәнді дақылдар, баулар, жүзімдіктер және жайылымдар су тасқынына жататын жер 32,97 км² Дунай бойында орналасқан ормандар 22,76 км² құрылыс аумақтары 2,92 км² ғимараттар мен жолдар Қала үш елді мекенге бөлінеді: Исаксея (4 789 тұрғын) және екі ауыл, Реварсареа (563 тұрғын) және Тичилешти (10 тұрғын). Тулча – Брайла тас жолы (DN22/E87) қаладан өтеді. Қала Мачин таулары мен Добружа жазығына (оңтүстікте) және Дунайға (солтүстікте) жақын орналасқан. Бұрын қалада көптеген көлдер болған, бірақ олардың кейбіреулерін коммунистік билік ауыл шаруашылығына пайдалану үшін құрғатып тастады. Бұл бастама сәтті болмады, себебі аймақтың топырағының құнарлы еместігі анықталды. Кейбір үлкен көлдер әлі де сақталған: Саун, Телинча, Ротунд, Гиолул Пиетрей, Ракова. 2006 жылдың сәуір айында осы жерді қорғаған бөгет бұзылып, Дунай өзені бұрынғы батқылық жерлерді қайтадан су басты. Дунай бойында әр көктемде су тасқыны болады, ол көлдерге және батпақтарға таза су жеткізеді. Исаксеядағы ең үлкен көл – "Лакул Ротунд" (сөзбе-сөз, Дөңгелек көл), оның ауданы 2,19 км² және көлемі 2,0 млн м³. 2019 жылға қарай онда 9 адам ғана тұрды.

Қайта өңдеу аймағы

Ревэрсария 1877 жылғы Тәуелсіздік соғысынан кейін, соғыс ардагерлері мен отарлаушылар қоныстанғаннан кейін құрылды. Ауыл бұрынғы орманның орнында, орманы кесіліп тазаланған жерде салынған. Одан бері оның бірнеше басқа да атаулары болды: Пиатра Кальката, Принц Николае (Румынияның принці Николайдың құрметіне) және Штефан Георгиу (кәсіподақ белсендісі Штефан Георгиудың құрметіне).

Ежелгі тарих

Қазіргі қала орналасқан жерді адамдар тарихқа дейінгі дәуірден бері мекендеген: Боян-Джулешти мәдениетіне жататын неолиттік қоныстың қалдықтары (б.з.д. 4100–3700 ж.) қаланың солтүстік-батыс бөлігінде, "Сухат" деп белгілі бір жерде табылды. Неолиттік мәдениетті эллинистік ықпалға ие Гет мәдениеті алмастырды. Б.з.д. 514 жылы Персия патшасы Дарий I осы жерде скифтерге қарсы шешуші шайқас өткізді. Гректер бұл жерде сауда бекетін де салған. Грек авторлары, мысалы, Птолемей мен Иерокл оны "полис" деп атаған. Қала бекітіліп, аймақтағы ең маңызды әскери және сауда орталығына айналды, содан кейін муниципалитет мәртебесіне ие болды. Оның қираған қалдықтары қазіргі Исакчадан шығысқа қарай 2 км жерде, "Ескі Кале" (түрікше "Ескі бекініс") деп аталатын төбеде орналасқан. 170 жылы Добруджадағы римдік елді мекендерге қазіргі Молдавияда тұратын Костобоки тайпасы шабуыл жасады. Олардың шабуылдары Новиодунның археологиялық ескерткіштерінде көрінеді. 3 ғасырда Дакиялық Карпи және Готтар тайпаларының біріккен күштері тағы да шабуыл жасады, шешуші шайқас 247 жылы болған болуы мүмкін. Карпи тайпасының қаһарлы шабуылдары қалаларды тонап, тұрғындарын құлдыққа түсірді, археологиялық іздерді қалдырды, оның ішінде көмілген монета қоймалары мен қираған жерлердің белгілері бар. Новиодун бекінісі, Готтар мен Герули тайпаларының шабуылдары кезінде, Галлиен билігінде (267 ж.) қираған болуы мүмкін, оның жанынан 1071 римдік монетасы бар үлкен қазына табылды. Бұл шабуылдар Новиодунды, аймақтағы басқа да қалалық орталықтар сияқты, халықсыз қалдырды, тек 3 ғасырдың соңында ғана бұрынғы қалпына келді. 4 ғасырда қала христиандық орталыққа айналды. 1971 жылдың қыркүйегінде жақын маңдағы Николицельде табылған төрт римдік христиан шейітінің қабірінде Зотикос, Аттал, Камасис және Филипп есімдері жазылған. Олар, мүмкін, Новиодунумда Диоклетиан (303–304 жж.) және Лициний (319–324 жж.) ерте христиандарды қудалау науқаны кезінде қаза тапқан, оларды қаладан алып шығып, жергілікті христиандар шейіт ретінде жерлеген. Готтар бейбіт келісім шартын сұрады, ол Дунайдың ортасында қол қойылды, готтар римдік жерге аяқ баспауға ант берді. Рим империясы бөлінгеннен кейін ол Византия империясының құрамына кірді және Дунайдағы Византияның ең маңызды әскери-теңіз базасы болды. Валипс, герман ругияларының басшысы (хунндардың одақтасы), 434 және 441 жылдар аралығында Новиодунды басып алды және оны Хунн империясына қосты, аймақ Аттиланың өлімінен кейін Хунн көшбасшысы Гернактың феодалы болды. Славяндар 6 ғасырдың басында қоныстанды, қаладағы қоныстану туралы ең алғашқы мәлімет Джорданның (551 ж. жазылған) "Готтардың шығу тегі мен іс-әрекеттері" кітабында келтірілген, онда Новиодун "Склавени" тайпасының мекендеген аймағының шеткі шегі ретінде айтылған. Қала Византия билігінде болды, бірақ ол басқа көшпелі халықтардың шабуылдарына ұшырады, мысалы Кутригурлар (559 ж.) және Аварлар (561–562 жж.).

Ортағасырлық тарих

950 жылы Константин Порфирогенит аймақтағы алты шөл қала туралы айтады, олардың бірі Сака катай деп аталады, бұл қаланың қараңғы дәуірде көшіп келген халықтарға жоғалғаннан кейін ең ерте кездескен болуы мүмкін. 971 жылы Исаккея тағы бір рет Византия империясына қосылды және кастронның қабырғалары нығайтылды. 1036 жылы кумандардың оңтүстікке қарай ығыстыруы нәтижесінде печенегтер Кіші Скитияға, соның ішінде осы қалаға қоныстанды, бұл факт археологиялық дәлелдермен расталды, мысалы, оларға тән жапырақ пішіндес әшекейлер. Печенегтер византиялықтармен сауда жасады, бұл аймақтың экономикалық өмірінің өсуіне әкелді, мұны Исаккеяда табылған монеталардың саны көрсетеді, 1025–1055 жылдар аралығында 700 монетаға жетті. Алайда, печенегтер ассимиляцияланып, тарихтан жоғалып кетті. Византиялықтар Исаккеяны 10 ғасырдың соңында қайтадан бақылауға алды: Исаккеяда Паристрион губернаторы Лео Никериттің мөрі табылды. 1100 жылы Исаккеяда қос қабатты қабырға салынды. 12 ғасырдың ортасында Исаккея куман шабуылдарынан қирады және толығымен қайта салынды. 12 ғасырдың екінші жартысында бұл аймақтағы ең маңызды византиялық әскери базаға айналды, бұл жерде табылған императорлық мөрлердің санынан көрінеді: Исаак II Ангелос (1185–1195) және Мануил I Комнен (1143–1180) қол астындағы Императорлық гвардияның басшысы Иоанн Вататздың мөрі. Араб жылнамаларына сәйкес, ноғай татарлары бұл қалаға 13 ғасырдың соңында қоныстанды. 1280–1299 жылдар аралығында қала ноғай ханының болгарлық Тарново қаласына қарсы жорықтарының базасы болды. Ол кезде қала жергілікті мұсылман орталығы және ноғай ханның ислам дінін қабылдауымен байланысты болған атақты түрік дервиші Сары Салтұқтың резиденциясы болды. Араб географы Әбульфеда қала туралы айтып, оны «Әл Уалақ» (валахтар) аумағында орналастырды, халқының көп бөлігі түркі тілдес және византиялықтармен басқарылды. Солтүстік Добруджада Исаккея орталығымен византиялық деспоттық болды, ол кейде 1332–1337 жылдар аралығында «Сақчи» деген атпен Ноғайдың Алтын Ордасының вассалы болды. Исаккеяда татарлар маңызды монета соғу орталығын ұстады, ол 1286–1351 жылдар аралығында грек және араб әріптерімен таңбаланған монеталар соқты. Күміс және мыс монеталардың әртүрлі түрлері соғылды, соның ішінде хандардың есімдерімен Алтын Орданың белгісі бар монеталар, сондай-ақ Ноғай хан мен оның ұлы Чеке есімдері (1296–1301 жылдар аралығында соғылған). 14 ғасырдың соңында оны Валахияның Мирча Батры биледі, ол қайтыс болғанға дейін бір жыл биледі. 1417 жылы қала Дунайдағы басқа қамалдармен бірге Османдықтар басып алды, олар Мехмед I-дің Дунай шекарасының бөлігі ретінде гарнизонмен қоршалған қамал салды. Қала 1462 жылы Осман империясына қарсы жорықтары кезінде Влад Цепеш қайтадан басып алды, жергілікті мұсылман болгар, татар және түрік халқын (түріктермен бірге болады деп күтілді) өлтірді, Исаккея мен Новоселода 1350 адам өлтірілді, бүкіл Болгариядағы 23 000-нан астам адамнан. 1462 жылғы 11 ақпанда Маттиас Корвинусқа жазған хатында ол былай деді: 1484 жылы оны Мехмед II басқарған Осман әскері қайтадан басып алды, ол Добруджаны, қазіргі Болгарияның көп бөлігін, кейіннен Буджак пен Едисанды қамтитын Силистра (Ози) провинциясына қосты. Цепештің қырғыны мен қирауы Исаккеяның этникалық құрамын және сыртқы түрін толығымен өзгертті, ол 16 ғасырда шағын, негізінен христиандық ауыл болып қалды. Баязид II-нің Килия мен Аккерманды жаулап алуы солтүстіктен қауіпті жойды, Мехмед II-нің Валахияға қарсы жеңістері батыстан қауіпті жойды, сондықтан сұлтан Исаккея бекінісін қайта құруға себеп таппады, сондай-ақ гарнизонды орналастыру да қажет емес еді. 1574 жылы Молдавияның воеводасы Иоан Вода Кумплит Осман әскерінің өзеннен өтуіне жол бермеу үшін Пяркалаб Еремия Голияны әскермен бірге Облучицаға (Исаккея) жіберді. Алайда Голиа 30 алтын қап үшін Иоаннға сатқындық жасады, бұл Молдавия әскерінің жеңілісіне және Иоаннның өлім жазасына кесіледі. 16 ғасырдың басында Төменгі Дунайдағы Осман шекарасына жаңа қауіп төнді: 1603 жылы Осман шекарасынан өтіп, Облучицаға жеткен Украинадан келген казактар қалаға от қойып, оны өртеп жіберді. Сұлтан Осман II казактарға қарсы бірқатар науқандарды бастады және шекараны нығайтудың бір бөлігі ретінде 1620 жылы Исаккеяда жаңа бекініс салынды, бірақ басқа жерде. 1598 жылғы 6 қазанда Михай Витеазул Осман әскерін жеңіп, Облучица қаласын қайтадан басып алды. Келесі жылы, 1599 жылғы наурызда Осман әскері қаланы қайтарып алды және Валахияға шабуыл жасай бастады, Михайдың жауабы Дунайдан шығып, Облучица қаласына шабуыл жасау болды. Михайдың 1601 жылы қайтыс болғаннан кейін қала Османдықтар қайтадан басып алды. 1673 жылғы желтоқсанда Осман әскерінің лагерінде Исаккеяда Думитраску Кантакузино Молдавия князі болып сайланды.

Қазіргі тарих

Ресей империясы мен Осман империясы арасындағы 18-19 ғасырлардағы соғыстар кезінде Исакея екі жақтан да бірнеше рет басып алынды, бірнеше рет өртенді және екі жақ та оны толығымен қиратып, тастап кетті. 1711 жылғы Прут өзені жорығында орыстар Осман империясының Исакея арқылы Дунайды кесіп өтуін тоқтатуға тырысты, бірақ сәтті болмады, екі әскер Прут өзеніндегі Станилештиде шайқасты. Исакея 1770 жылдары үш рет қоршауға алынды: 1770, 1771 және 1779 жылдары. 1771 жылы Кагул шайқасынан кейін орыстар оны жаулап алды, орыстар бекіністер мен мешіттерді қиратты. Аймақтағы көптеген басқа елді мекендерден айырмашылығы, ол толығымен жойылған жоқ, бірақ он жылдық соғыстан кейін 150 үй ғана тұрды. Исакея маңында Жозе де Рибас басқарған орыс флотилиясы Осман флотилиясымен шайқасып, оны тұтқынға алды. Исакеяның османдық қорғаушылары қашып, артында қалған бекіністерді қиратты. Біраз уақыттан кейін османдықтар оны қайта басып алды, бірақ 1791 жылдың наурыз айында генерал-лейтенант Галитцин оны қайтадан жаулап алды. Соғыстан кейін Дунайға еуропалық комиссия құрылды, ол Исакея мен Қара теңіз арасындағы Дунай сағасындағы шөгіндіні тазартатын болды. Алайда, Дунайдағы сауданың өсуі Исакеяға көп әсер етпеді. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысының басында орыстар Румынияның теміржолдарынан пайдаланып, Галацта көптеген әскер жинады. 4000 орыс әскері Дунайды Мәчіннен 14 км оңтүстікке өтіп, 22 маусымда 1877 жылы Осман гарнизонына қарсы жеңіске жетті. Орыс жеңістері Исакея гарнизонының османдық қолбасшысын қорқытып, Осман әскерлері қаладан шығып, Добруджаның бүкіл солтүстік бөлігін орыс әскерлеріне қалдырды. Қала 1877 жылдың 26 маусымында майор-генерал Янов басшылығымен 14-ші армиямен соғыссыз басып алынды. Осман империясына қарсы соғыста Ресейдің Румыниямен бірлескен жеңісінен кейін Ресей Румыниядан Оңтүстік Бессарабияны қайтарып алды, ал өтемақы ретінде жаңа тәуелсіз Румыния мемлекеті Добруджа аймағын, оның ішінде Исакея қаласын алды. 1915 жылы Николае Иорга Исакеяны «тау беткейінде орналасқан шағын және қарапайым үйлердің жиынтығы» деп сипаттады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Добруджа Ресей және Румыния әскерлері құраған күштердің операциялық аймағында болды. Бірінші орыс бөлімі соғыс жарияланған күні (1916 жылдың 27 тамызы) Дунайды Исакеяда кесіп өтіп, Орталық державалардың одақтасы Болгарияға қарай жылжыды. Фламанд шабуылының сәтсіздігінен кейін орыстар шегінуді бастады. Румыния жеңілгеннен кейін Бухарест келісіміне қол қойды, оған сәйкес Румыния Добруджаның оңтүстік бөлігін Болгарияға берді, ал қалғаны (Исакеяны қоса) Орталық державаларға берілді. 1918 жылдың 11 қарашасындағы қарулы тоқтау шартының талаптарымен келісім күшін жойды және Исакея Румынияға қайтарылды. 2022 жылдың ақпанында Украинаға ресейлік басқыншылық кезінде мыңдаған украиналықтар Исакеяда Румынияға пароммен өтіп, пана іздеді.

Демография

Халықтың басым бөлігін православиелік христиан румындар құрайды, бірақ 4% мұсылман түріктері де бар. 1516 жылы бұл 163 шаңырақтың болған таза христиандық ауыл болды; 1518 жылы 256 христиан үйі болды. 16 ғасырдың соңына қарай қалада 332 христиан шаңырағы және 25 мұсылман шаңырағы болды, олардың жартысы жаңа мұсылмандар еді. 2012 жылғы жергілікті сайлауда Морару Ильиді жеңіп шықты. Морару 2016 және 2020 жылдары қайта сайланды. Басты сауда тауарлары – ірі қара мал, қой, шарап, мата және ағаш болды. Өнеркәсіп жақын жердегі карьерден тас өндіруге, ағаш өңдеуге, темекі өңдеу фабрикасына және шарап зауытына негізделген. 2004 жылдан бері қалада Румыния мемлекеті қаржылай қолдайтын белуга балықтарын көбейту зерттеу станциясы орналасқан. Бұл белуга балықтарын мөлдірлендіру бойынша әлемдегі алғашқы ғылыми-зерттеу станциясы, ол балық шаруашылығымен айналысады, сонымен қатар Дунайға жіберу үшін белуга балықтарын өсіреді, шамамен 3000 белуга балығын босатады. Қала Дунайдағы порт болып табылады, онда кемелерді тоқтатуға екі орын бар. Ол негізінен астық пен тас тиеу үшін жүк кемелеріне қолданылады. Исакеа – Украина мен Болгарияны байланыстыратын Исакеа – Негру Вода газ құбырының Румыниядағы кіреберіс нүктесі (1980 жылдары салынған кішкентай құбырдың орнына 2000 және 2002 жылдар аралығында салынған), ол Ресейден Болгарияға, Грекияға және Түркияға табиғи газ жеткізеді. Оның диаметрі 1200 мм және сыйымдылығы 28 миллиард м3/жыл. Қала сонымен қатар 400 кВ Isaccea – Vulcăneşti электр желісінің кіреберіс нүктесі болып табылады, осы желі арқылы Румыния Молдованың Днестр аймағындағы Ресейге тиесілі Кучурган электр стансасынан электр энергиясын импорттайды. 2012 жылға дейін Исакеада сарқынды суларды тазарту станциясы салынады, оның 80,2% Еуропалық Одақтың ынтымақтастық қорынан қаржыландырылады.