Кіріспе

Мэн аралының ұлттық күні – Тинвальд күні, әдетте 5 шілдеде (егер бұл сенбі немесе жексенбі болса, келесі дүйсенбіде) тойланады. Осы күні аралдың заң шығарушы органы – Тинвальд, Дугластағы әдеттегі жиын орнынан гөрі Сент-Джонс қаласында жиналады. Отyрыс бір бөлігі Сент-Джон Баптистің Корольдік шіркеуінде, ал қалған бөлігі жақын орналасқан Тинвальд төбесінде (кішкентай жасанды үйінді) ашық ауада өтеді. Бұл жиынның тарихы 10 ғасырға дейін жетеді және ол жазғы сот деп аталады. Оған Тинвальдтың екі бөлімінің өкілдері қатысады: Кілз палатасы және Заңнамалық кеңес. Манн лордының өкілі – вице-губернатор, Манн лорды немесе Ұлыбритания Корольдық отбасының басқа мүшесі қатыспаған жағдайларда төрағалық етеді. Корольдық мақұлдау алған барлық заңдар Тинвальд күні жарияланады; егер 18 ай ішінде жарияланбаса, Тинвальдтың қабылдаған заңы күшін жояды. Басқа шараларға петицияларды ұсыну және белгілі бір мемлекеттік қызметкерлердің қызметке кірісу кезінде ант беру рәсімі кіреді.

Күні

Тинвальд күні дәстүрлі түрде 24 маусымда, яғни Әулие Иоанн Баптист мерекесі күні және сонымен қатар жазғы күн тоғысы күні өткізілді. 1753 жылы Мэн аралы Ұлыбритания өткен жылы жасаған заңнан кейін Юлиан күнтізбесін Григориан күнтізбесімен алмастыруды заңдастырды, бұл 11 күндік айырмашылық тудырды. Алайда, заңда Тинвальд күнін анықтау үшін Юлиан күнтізбесі сақталды: «Жазғы Тинвальд соты осы акт қабылданбаған жағдайда өткізілген немесе өткізілуі тиіс болған күндерге сәйкес немесе соларға ұқсас күндерде өткізіледі және сақталады» делінген. Осылайша, Тинвальд күні Юлиан күнтізбесі бойынша 24 маусымда, ал Григориан күнтізбесі бойынша 5 шілдеде болды. Кейіннен ол 7 шілдеге көшірілмеді, тіпті Григориан күнтізбесі қазір Юлиан күнтізбесінен 13 күнге озып кеткен, өйткені Григориан күнтізбесінде 1800 және 1900 жылдары жылдам күндер болған жоқ. Егер 5 шілде сенбі немесе жексенбіге түсетін болса, Тинвальд күні әдетте келесі дүйсенбіде тойланады, мысалы, 2008, 2009 және 2020 жылдары болғандай. 1979 жылы Тинвальд өзінің мыңжылдық мерейтойын бір жылдық іс-шаралар фестивалімен атап өтті, ол Тинвальдті әлемдегі «ең үздіксіз парламент» ретінде көрсетті. Бұл Одиннің қарғасы деп аталған викингтердің ұзақ кемесін салуды қамтыды, ол Норвегиядан Мэн аралына ертедегі скандинавиялық саяхаттарды қайта жасады; кеме 1979 жылы Тинвальд күні Пил жағажайына жетті. 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан жәрмеңке мен базар жойылды және тек сот процестері өтті.

Қатысушылар

Жазғы соттарға кейде Манн иелері жеке басқарған, бірақ көбінесе оның өкілдері төрағалық еткен, себебі Манн иелері көбінесе аралда тұрмайтын британдық аристократтар немесе монархтар болған. 1736 жылы Атолль герцогы төрағалық еткеннен кейін, Манн лорды Тинвальд күнінің рәсімдеріне екі ғасырдан астам уақыт өткен соң қатысты. Джордж VI 1946 жылы төрағалық етті; оның ізбасары Елизавета II 1979 жылы (Тинвальдтың құрылғандығының мыңжылдық мерейтойы) және 2003 жылы тағы да төрағалық етті. Кейде Патшалық отбасының басқа мүшесі төрағалық етуі мүмкін, мысалы, 1986 жылы Принц Эдуард, ал 2000 жылы Уэльс принці. Вице-губернатордың алдында қылыш ұстаушы жүреді, ол қызыл түсті униформа киіп, Мемлекеттік қылышты алып жүреді. Мемлекеттік қылыш, шамамен, 15 ғасырға дейін сонатын болса керек, және ол сэр Джон Стэнли үшін жасалған болуы мүмкін. Қауіпсіздік үшін ұшы бұрыштаған қылышта Манкс трискелионы (Манкс туында да кездесетін дәстүрлі "үш аяқ" символы) бейнеленген. Сонымен қатар, Кіс палатасының және Заң шығарушы кеңестің мүшелері де қатысады. Кіс палатасының спикері алтынмен әшекейленген перука мен қара шапан киеді. Тинвальдтың президенті перука мен көк шапан киіп, күміс әшекейлермен безендірілген. Президенттің шапанында да трискелион бейнеленген. Мэн аралының ең жоғары сот қызметкерлері, Димстерлер, қызыл шапан мен ұзын перука киіп, рәсімге қатысады. Қазіргі уақытта үш Димстер бар, оның ішінде Бірінші және Екінші Димстер. Олардың лауазымы өте көне, бұл олардың ежелгі антының ерекше тіркесімдерінде көрініс тапқан, олар "бұл аралдың заңдарын партиялар арасында әділ түрде орындауға уәде береміз, тіпті балықтың ішіндегі сельдьдің омыртқасы ортасында жатқандай". Кейбір адамдар құрметті қонақ ретінде шақырылады. Ғұрметті қонақтарға Ұлыбританияның және басқа елдердің өкілдері кіреді, әдетте Ирландия Республикасы және кейбір Скандинавия елдері. Соңғы жылдары Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия Ұлыбританиядан бөлек өкілдерін жіберді. Соңғы жылдары белгілі қонақтар: Дэвид Уоддингтон, Барон Уоддингтон (1998), Гарет Уин Уильямс (1999), Рори О’Хенлон (1999/2005), Лиам Т. Косгрейв (2002), Норвегияның Харольд V (2002), Дэвид Стил (2002), Джек Макконнелл және британдық лорд-канцлер Чарльз Фальконнер, Торотон бароны Фальконнер (2003). Басқа қатысушыларға дін қызметкерлері, жергілікті басшылар және Мэн аралының барлық мемлекеттік лауазымды тұлғалары кіреді. Барлық қатысушылар "боллан байн" (әдетте, жусан деп аталады) киеді. Полиция және әскери бөлімдерінен жасалған отрядтар мен оркестрлер де рәсімге қатысады, сонымен қатар, жалпы жұртшылық өкілдері де қатысады. Рәсімді Тинвальд рәсімдерін ұйымдастыру комитеті үйлестіреді. Тинвальдтың президенті экс-официо төраға болып табылады; Комитеттің басқа мүшелеріне Кіс палатасының спикері және Бас министр кіреді. Жақында Тинвальд күнін жақсарту үшін Тинвальдты жетілдіру жөніндегі кіші комитет құрылды; Президент және Спикер екеуі де оған мүше, ал біріншісі төраға болып табылады.

Тинвальд төбесі

Күндізгі негізгі рәсімдер Тинвальд төбесінде өтеді, Манкс тілінде Кронок и Кейэллоун деп белгілі, немесе Сент-Джон ауылындағы Джон шіркеуінің төбесі. Осы үйіндіге аралдың барлық 17 қауымынан топырақ салынған деседі. Шамамен 12 фут (3,7 метр) биіктігіндегі үйіндіде төрт дөңгелек платформа бар, олардың мөлшері біртіндеп кемиді, соның салдарынан Тинвальд төбесі конус тәрізді пішінге ие. Тинвальд төбесінде заңдарды жариялау рәсімінің бастауы – норвегиялықтардың үйінділерден жариялау жасау дәстүріне байланысты: мысалы, Исландияда бұрын Лёгберг (Заң тасы немесе Заң төбесі) осы мақсатта қолданылған. Тинвальд төбесінің пайда болуы нақты белгісіз, бірақ ол 14 ғасырдың соңында болған. 1393 жылы ол сэр Уильям ле Скруптың тағайындалуы үшін, ал 1408 жылы сэр Джон Стэнлидің Манн лордтары ретінде тағайындалуы үшін қолданылды. Заңдарды жариялау үшін алғаш рет қолданылуы 1417 жылғы 24 маусымға дейін соқтырды, сол кезде сэр Джон Стэнли төрағалық етті. Вице-губернатор, қылыш ұстаушы және Заң шығару кеңесінің лауазым иелері мен мүшелері төбенің ең жоғары деңгейін иеленеді; келесі деңгейді Кілттер палатасының лауазым иелері мен мүшелері басып алады. Басқа лауазымды тұлғалар төменгі деңгейлерде және үйіндінің етегінде орналасады. Жоғарғы платформаны шатыр жабады. Мэн аралының туы флагштоктан желбірейді, бірақ британдық монарх төрағалық еткен кезде Патшалық туы желбірейді. Патшалық әнұран орындалғаннан кейін, бірінші Димстер және Роллдар клеркі вице-губернатордың нұсқауымен Гленфаба коронеріне "Сотты қоршауға" бұйырады. Коронер бұл міндетті былай деп жариялайды: "Мен бұл Тинвальд сотын біздің мейірімді, егеменді лорд Корольдің атынан қоршап отырмын. Ешкімнің талас-тартыс жасауына, жанжалға түсуіне немесе кез келген бұзылыс жасауына жол бермеймін және барлық адамдар шақырылғанда өз есімдерімен жауап беруі керек. Осы сотқа куә болуға осы қауымды шақырамын. Осы сотқа куә болуға осы қауымды шақырамын. Осы сотқа қатысушылардың барлығы куә болсын деп талап етемін." Yn Lhaihder (Оқырман) содан кейін осы сөздерді Манкс тілінде қайталайды. Сот қоршалғаннан кейін, алдағы жылға тағайындалған коронерлер ант береді. Алты шатырдың коронерлері басымдық ретімен төбеге көтеріледі (қазір төрт коронер бар), Гленфаба және Майкл коронерінен бастап, (Арал айналымы бойынша сағат тілімен) Айр және Гарф коронерлері, Орталық коронер және Рушен коронері. Бірінші Димстер тізе бүгіп отырған коронерлерге ант береді: "Осы кітапқа және оның қасиетті мазмұнына және Құдайдың аспанда және жерде алты күн мен жеті түн ішінде керемет түрде жасаған керемет істеріне сүйене отырып, сіз, жақсылыққа және достыққа, махаббатқа және пайдаға, туыстыққа және жақындыққа, қызғанышқа және зұлымдыққа қарамастан, сізге тағайындалған әрбір шатыр үшін коронер қызметін адал және шыншыл орындауыңыз керек. Құдай сізге көмектесін." "Құдайдың алты күн, жеті түн ішінде жасаған керемет істері" деген сөздер Жаратылыс кітабына сілтеме жасайды. Содан кейін коронерлер вице-губернатордан салтанатты таяқтарды алады. Коронерлер ант бергеннен кейін, вице-губернатор: "Білімді Димстерлер, мен сіздерді өткен жылы қабылданған және Корольдік келісім алған заңдарды ежелгі формада халыққа жариялауға шақырамын." Әрбір заңды бірінші Димстер ағылшын тілінде, ал екінші Димстер Манкс тілінде жариялайды. Димстерлер әрбір актінің атауын және оның әсерінің қысқаша сипаттамасын айтады. Мысалы, 2003 жылы Тинвальд күні "Димстерлердің функцияларын беру туралы 2003 жылғы заң" деген сөздермен бір акт жарияланды, ол Димстерлердің кейбір функцияларын Қаржы министрлігіне береді. Егер Тинвальд актісі Корольдік келісім алғаннан кейін 18 ай ішінде жарияланбаса, ол жарамсыз болады. Димстерлер заңдарды жариялағаннан кейін, жеке тұлғалар шағымдарды түзету үшін петициялар ұсына алады. Петициялар Тинвальд төбесінің етегінде Тинвальд клеркіне ұсынылады, ол оларды вице-губернаторға жеткізеді. Петициялар содан кейін Тинвальд комитетіне жіберіледі. Содан кейін, Ұлттық әнұранның бірінші шумағы орындалғаннан кейін, Мэн аралы полициясының бас комиссарының орынбасары қатысушыларды жеке-жеке төбеден шақырады және олар шіркеуге беттейді.

Жазу рәсімдері

Содан кейін Тинвальд шіркеуде қайта жиналады. Тинвальд Дугласта маңызды мәселелерді қарастырса, Сент-Джондағы заңдарды жариялау рәсіміне ғана қатысады. Рәсім кезінде вице-губернатор, Тинвальд президенті және Кэйс палатасының спикері заңдардың қабылдануын куәландыратын сертификаттарға қаламдармен қол қояды. Заңдардың жариялануы аяқталғаннан кейін вице-губернатор мен Заңнамалық кеңес шығып кетеді, ал Кэйс палатасының мүшелері өз сессияларын өткізеді. Егер Кэйс палатасында толық қарастырылмаған заң жобалары болса, бір мүше «Бүгінгі күні палатада аяқталмаған барлық заң жобалары мен басқа да мәселелер келесі заң шығару жылындағы палатаның алғашқы отырысында сол сатыда тоқтатылып, жалғастырылсын» деген ұсыныс енгізеді. Бұл ресми ұсыныс дауыспен мақұлданады, содан кейін Кэйс палатасы отырысын жабады. Палатаның алдында аяқталмаған мәселелер болмаса да, Кэйс палатасы жиналады, бірақ ешқандай ұсыныс енгізілмейді және отырыс дереу тоқтатылады. Тинвальд күнінен кейін Тинвальд соты үш қосымша отырыс үшін Дугласқа оралады, әдетте Тинвальд күнінен кейінгі сейсенбі, сәрсенбі және бейсенбі күндері өткізіледі. Алайда, егер Тинвальд күні дүйсенбіге түйіскен жағдайда, отырыстар келесі аптада ғана өтеді. Осы отырыстардан кейін Тинвальд жазғы демалысқа кетеді және қазан айына дейін қайтадан жиналмайды. 1 Қазіргі уақытта қаламдарды қолдану тоқтаған сияқты.

Басқа мерекелер

Дәстүр бойынша, Тинвальд күні жәрмеңке мен базармен аталып өтілді; бұл әдет-ғұрыптар бүгінге дейін сақталған. Соңғы жылдары Тинвальдты жетілдіру кіші комитеті бірнеше қосымша мерекелеу түрлерін енгізді. 2000 жылдан бері Тинвальд күнінің аптасы Манс Ұлттық аптасы ретінде тойланады. Кешкі уақытта концерттер ұйымдастырылады; олардың соңында Манс ұлттық әнұраны орындалады және әсем фейерверк көрсетіледі.