Кіріспе

Босния және Герцеговина халқының 96% -дан астамы оның үш автохтонды құраушы халықтарының біріне жатады: босниялықтар, сербтер және хорваттар. "Құраушы" термині осы үш этникалық топтың конституцияда нақты айтылғанын және олардың ешқайсысын азшылық немесе иммигрант деп санауға болмайтынын көрсетеді. Үш этникалық топты ерекшелейтін ең оңай танылатын белгі – олардың діні: босниялықтар негізінен мұсылман, сербтер негізінен шығыс православиелік, ал хорваттар католик. Босниялықтар, хорваттар және сербтер лингвистикада серб-хорват тілі деп танылатын көп орталық тілдің штокавия диалектісінде сөйлейді. Стандартты тіл мәселесі осылай шешілді: үш құраушы халықтың білім беру және мәдени мекемелері мемлекеттік деңгейде ресми тілдер саналатын стандартты түрлерде жұмыс істейді: босния, хорват және серб тілдері. 2005 жылы жарияланған Y хромосома гаплотоптары туралы зерттеуде "Босния және Герцеговинаның үш негізгі тобы, кейбір сандық айырмашылықтарға қарамастан, Балқан аймағына тән бір көне гендік қордың үлкен бөлігін ортақ пайдаланады" деп көрсетілді. Дегенмен, зерттеу сербтер мен босниялықтардың генетикалық жағынан хорваттарға қарағанда бір-біріне жақын екенін анықтады.

Тарихи негіздер

Босния патшалығының өмір сүрген кезеңінде орта ғасырлық дәуірде нақты босниялық ұлттық сана қалыптаспады. Осман билігі тұсында Босния мен Герцеговина халқы, қалалық зиялылардың бір бөлігі (өздерін хорват немесе серб санағандардан басқа) ұлттық категорияларға жатпады. Босния мен Герцеговина халқы негізінен діни белгісі бойынша өзін таныстырды: мұсылмандарды – "түрік", христиандарды – "хриšćani", православиеліктерді – "грек", католиктерді – "kršćani" немесе "латын" деп атады. Католиктер мен православиеліктердің әрқайсысы өздерінің діни қауымдастықтарында (миллеттерінде) ұйымдастырылды, олардың ішкі тәуелсіздігі болды. Католиктер көбінесе хорваттармен, ал православиеліктер сербтермен өзін сәйкестендірді. Мұсылмандар үшін өзіндік сана жергілікті жеңілдіктерді қорғаумен байланысты болды, бірақ ол Осман империясына адалдықты күмәнге түсірмеді. "Босниялық" термині сол кезде ұлттық емес, аймақтық мағынада қолданылды. 1878 жылы Австро-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны басып алғанда, ұлттық сәйкестендіру босниялық мұсылмандар үшін жат ұғым болды. Жаңа австро-мажар билігі хорват және серб ұлтшылдығын басу үшін ұжымдық босниялық өзіндік сананы қалыптастыруға тырысты, тіпті мәдени бірлестіктердің атауларында хорват немесе серб атауларын қолдануға тыйым салды. Ұжымдық сана идеясы хорват, серб және мұсылман элиталарының қарсылығына ұшырады және тек жаңадан пайда болған мұсылман жаңашылдарының аз тобы ғана қабылдады. Босния мен Герцеговинадағы христиан элитасы хорват және серб өзіндігін өздерінің жеке басы ретінде қабылдады, бұл елде хорват және серб ұлтшылдығының тез өсуіне әкелді. Ал мұсылмандар діни және жер иеленуші элиталардың айналасына бірігіп, діни тәуелсіздік талап етті. Австро-Мажар билігі ақырындап Босния мен Герцеговинадағы осындай бірігуді қабылдап, кейін қолдады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Босния мен Герцеговина жаңадан құрылған Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдығына (кейін Югославия деп аталды) қосылды. Сербтер, хорваттар және словендер – құраушы ("ескі") ұлттар болды. Жаңа үкімет Босния мен Герцеговинадағы этникалық топтар арасындағы билік тепе-теңдігін өзгерткенімен, Австро-Мажарстаннан мұра етілген қоғамдық бірлік сақталды. Бұл әсіресе сайлау үрдісінде көрінді. Осындай жағдай тек Босния мен Герцеговинада ғана емес, бүкіл Югославияда болды. Сербтер мен хорваттар өздерінің партияларына дауыс берді (олардың бірнешеуі болды), ал мұсылмандар тек бір партияға – Югослав мұсылман ұйымына (JMO) дауыс берді. Александр I патшалық құрған кезде, біртұтас югослав өзіндігін қалыптастыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Босния мен Герцеговинадағы серб және хорват халқы Белград пен Загребті өздерінің ұлттық орталықтары деп қарастырды, сонымен бірге екі топ арасындағы қайшылықтар күшейді. Сонымен қатар, мұсылман элитасының әлсіреуі мұсылмандар арасында өзіндік сана дағдарысын тудырды. Хорват және серб ұлтшылдығы олардың назарына таласқанда, олар ұлттық бейтараптыққа немесе югославизмге тығырылған. 1939 жылы серб және хорват саяси басшылары Босния мен Герцеговинаны бөлу туралы келісімге келді, Хорватия Бановинасын құрды. Ол құрылғаннан кейін JMO басшылары мен мұсылман діни элитасы Босния мен Герцеговинаның автономиясы үшін қозғалыс құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1941 жылы Германия Югославияға басып кірді және Босния мен Герцеговинаны қоса, өзінің марионеттік мемлекетін – Тәуелсіз Хорватия мемлекетін (NDH) құрды. Сол кезде Босния мұсылмандарының көпшілігі өздерін этникалық хорваттар деп санайтын. Осы кезеңде дәстүрлі қоғамдық бірлік жойылды, оның орнына эксклюзивті ұлтшылдықтар үстемдік құрды: хорват усташелері сербтерді қатты қуғынға салды, ал серб четниктері жазалау ретінде мұсылмандарды өлтірді. Коммунистік Югославия партизандары елдегі фашизмге қарсы күштердің ең күшті күшіне айналды. Партизан қозғалысы сербтерге, мұсылмандарға және хорваттарға үндеді, бірақ оның қызметінің көп бөлігі бастапқыда сербтер ұйымдастырды. 1943 жылы Босния мен Герцеговинадағы партизандардың басты саяси органы – Босния мен Герцеговинаның Ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесі Босния мен Герцеговинаны "барлық сербтердің, мұсылмандардың және хорваттардың толық теңдігіне" кепілдік беретін ерекше аумақ ретінде жариялады. Социалистік Югославия құрылғаннан кейін алты республика және бес құраушы ұлт болды, македониялықтар мен черногориялықтар (олардың өзіндігі бұрын мойындалмаған) қосылды; босниялық мұсылмандар 1960 жылдардың соңында ғана мойындалды. 1961 жылғы халық санағында жаңа этникалық санат енгізілді – "мұсылмандар", олармен 972 954 босниялық өзін сәйкестендірді. 1964 жылы мұсылмандар "халық" деп жарияланды, басқа бес "халықтар" сияқты, бірақ оларға ұлттық республика берілген жоқ. 1968 жылы Босния Орталық Комитеті "мұсылмандар – ерекше ұлт" екенін мәлімдеді. 1971 жылғы халық санағында сәйкес түрде "ұлт ретінде мұсылмандар" санаттары енгізілді.

Босния мен Герцеговинаның Конституциялық сотының шешімі

1998 жылдың 12 ақпанында Босния және Герцеговина Президенттігінің төрағасы болған Алия Изетбегович, Серб Республикасы Конституциясының және Босния және Герцеговина Федерациясы Конституциясының Босния және Герцеговина Конституциясына сәйкестігін бағалау үшін Конституциялық сотқа жүгінді. 1998 жылғы 30 наурызда өтініш беруші, аталған мемлекеттік бірліктердің Конституцияларының қай ережелерін конституциялық емес деп санайтынын нақтылады, осымен өтініш толықтырылды. 2000 жылы төрт ішінара шешім қабылданды, олармен мемлекеттік бірліктердің конституцияларының көптеген баптары конституцияға қайшы деп танылды. Бұл Босния және Герцеговина саясатына зор әсер етті, себебі елдегі қолданыстағы жағдайды Сот шешімімен үйлестіру қажеттігі туды. Үздік көпшілік (5:4) өтініш берушінің пайдасына шешім шығарды. Өз шешімінде Сот, басқалармен қатар, мынаны мәлімдеді: Бұл мәселенің ресми атауы U 5/98, бірақ ол кеңінен «Халықтардың құрамы туралы шешім» деп белгілі, бұл Соттың Босния және Герцеговина Конституциясының кіріспесінде қолданылған «құрылтайшы халықтар» деген сөз тіркесінің мағынасын түсіндіруіне сілтеме жасайды. Бұл шешім, сондай-ақ, Сотқа түскен басқа да маңызды істердің негізі болды.

Этносаралық қатынастар

Сербтер көбінесе православие дінін ұстанады, хорваттар католик, ал босниялықтар мұсылман. Бұл топтар арасындағы шиеленістер дін арқылы білдірілді, ал діни символдар ұлтшылдық мақсаттар үшін қолданыла береді. Барлық тараптарда фундаменталистер болды; сондықтан діни көшбасшылардың көзқарастарымен қолдау көрсетілген үгіт-насихатқа байланысты Босния соғысы «діни соғыстың» кейбір белгілерін алды. Тарихи стереотиптер мен әділсіздік соғыс тәжірибелерімен одан әрі нығайтылды. Екінші жағынан, соғыстың тікелей жеке тәжірибесі жеке тұлғаның этноұлтшылдық деңгейіне әсер етпейтіні анықталды. Бұл жағдай соғыстан кейінгі қарым-қатынастардың дамуына әлі де кедергі келтіруде. Этностық азаматтық соғыс өзі бір елде этноұлтшылдықтың күшеюіне алып келмейді; алайда, бұл жағдай контекстке байланысты. Соғысқа дейін Босния мен Герцеговина Батыс Балқандағы басқа мемлекеттермен салыстырғанда жақсы этностық қатынастарға ие болды. Соғыстан кейін этникалық біртектілікті одан әрі күшейту үшін этникалық элиталар кейде көшірілген адамдардың соғысқа дейінгі тұрғылықты жеріне оралуына кедергі келтіргені белгілі болды. Босния соғысы кезіндегі зорлық-зомбылыққа ұшыраған қауымның ауқымы, тіпті жиырма жыл өткен соң да этносаралық қатынастар мен саяси жүйеге елеулі әсерін тигізуде. Зорлық-зомбылыққа көбірек ұшыраған қауымдарда этносаралық сенім деңгейі төмендеуі және олардың этникалық саяси партияларымен байланысы күштірек екені анықталды. Бұл дәлелді Хаджич және авторлар тобының зерттеулерімен нығайтылды, олар әлеуметтік байланыстары тек өз этникалық тобымен шектелген адамдардың этносаралық сенім деңгейі төмен екенін көрсетті. Соғыс кезінде этникалық жағынан біртекті аймақтардың географиялық шоғырлануы Босния және Герцеговина Федерациясы мен Серб Республикасы арасындағы ағымдағы мемлекеттік шекараның орналасуына әсер етті. Хаджич және авторлар тобы этникалық партиялардың Босния мен Герцеговинаның дамуына зиян келтіріп, этносаралық қатынастардың жақсаруына кедергі келтіретінін айтады, себебі олар топ мүшелеріне қасақана көмектесуден аулақ болу үшін барлыққа пайдалы саясатты қабылдаудан тартынуға бейім. Этниктік мәселені саясаттастыру оны адамдардың күнделікті өмірінің, мінез-құлқының, ойлау қабілетінің және эмоциялық тәжірибесінің орталық нүктесіне айналдырады. Нәтижесінде, бұл саясаттастыру Босния мен Герцеговинаны кемінде Дейтон келісімі қабылданғаннан бері жалғасып келе жатқан нашар этносаралық қатынастарды одан әрі күшейтеді.