Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің жалғыз операсы

Бетховеннің жалғыз операсы – «Фиделио» (/f//ɪ/'/d//eɪ//l//j//oʊ/;), бастапқыда «Леонора, немесе Әйелдер махаббатының жеңісі» (Leonore, oder Der Triumph der ehelichen Liebe), Op. 72 – неміс композиторы Людвиг ван Бетховеннің жалғыз операсы. Либреттоны бастапқыда Жан Николас Буйлидің француз тіліндегі нұсқасынан Жозеф Соннлейтнер дайындаған. Операның премьерасы 1805 жылғы 20 қарашада Венадағы «Театр ан дер Виен» театрында өтті. Келесі жылы Бетховеннің досы Стефан фон Брейнинг либреттоны қайта жазып, шығарманы үш актіден екі актіге қысқартты. Георг Фридрих Трейцке либреттомен жұмыс істегеннен кейін, соңғы нұсқасы 1814 жылғы 23 мамырда «Kärntnertortheater» театрында қойылды. Либреттоны қайта қараумен бірге Бетховен музыканың да кейбір бөліктерін өңдеді. Дәстүр бойынша, тек соңғы нұсқасы «Фиделио» деп аталады, ал алдыңғылары «Леонора» деп танылады. Либреттода «Фиделио» атты түрме күзетшісі кейпіндегі Леонораның саяси түрмедегі өлімге кезіккен күйеуі Флорестанды қалай құтқаратыны айтылады. Буйлидің сюжеті Бетховеннің эстетикалық және саяси көзқарастарына сай келеді: жеке құрбандық, батырлық және соңында жеңіске жету туралы әңгіме. Бостандық пен әділдік үшін күрес, Еуропадағы заманауи саяси қозғалыстарды бейнелейтін бұл тақырыптар Бетховеннің «орталық кезеңінің» ерекшелігі болып табылады. Операдағы ерекше сәттерге «Түрмешілер хоры» («O welche Lust» – «О, қандай қуаныш!»), саяси тұтқындар хорының бостандыққа арналған мадағы, Флорестанның Леонораны періште ретінде көріп, оны құтқарып алатыны және құтқару операциясының өтетін көрінісі жатады. Финалда Леонораның батылдығы мен ерлігі солистер мен хордың кезектесіп орындауымен тойланады.

Композиция және XIX ғасырдың орындау тарихы

Фиделионың композициялық тарихы ұзақ және күрделі болды. Музыканың кейбір бөліктері бастапқыда бұрынғы, бірақ аяқталмаған опера үшін жазылған. Бетховен Фиделионы үш рет қайта жазды; бұл шығарма Бетховенді соншалықты мазалады, ол ешқашан тағы бір опера жазбауға ант берді. Фиделионың қашықтағы бастауы 1803 жылға дейін барып жетеді, сол кезде либреттошы және импресарио Эммануэль Шиканедер Бетховенмен опера жазу туралы келісімге келді. Келісімге Шиканедердің үлкен қала маңындағы театры – Theater an der Wien-нің бөлігі болған пәтер кешенінде Бетховенге тегін тұру мүмкіндігі кірді. Бетховен Шиканедердің Vestas Feuer атты жаңа либреттосын музыкаға қоюға тиіс еді, бірақ бұл либретто Бетховенге ұнаған жоқ. Ол бір айдай оған музыка жазып, содан кейін Фиделионың либреттосы оның назарына келгенде оны тастап кетті. Бетховеннің Vestas Feuer-ге жұмсаған уақыты толығымен зая кеткен жоқ, өйткені Фиделиодан екі маңызды бөлім – Писарроның "Ха! Қандай сәт!" және Леонора мен Флорестанның "O namenlose Freude" дуэті бастапқыда Vestas Feuer үшін жазылған болатын. Бетховен Фиделио үшін Vestas Feuer-ден бас тартып, Вена театрында біраз уақыт тұрды және 1804 жылы Шиканедер театр директоры лауазымынан алынғаннан кейін оның міндеттемелерінен босатылды. Фиделионың өзі, Бетховен 1804 жылы Vestas Feuer-ден бас тартып, бастаған, алғаш рет 1805 жылы қойылды және композитор оны 1806 және 1814 жылдары келесі қойылымдарға қарай кеңінен қайта қарады. Бетховен "Леонора, немесе Әйелдер махаббатының жеңісі" ("Leonore, oder Der Triumph der ehelichen Liebe") деген атауды қолданғанымен, 1805 жылғы қойылымдар Пьер Гавоның "Леонора, немесе Әйелдер махаббаты" (1798) және Фердинандо Пэрдің "Леонора" (1804) операларымен шатасудан сақтану үшін театрдың талабы бойынша "Фиделио" деп аталды. Бетховен 1806 жылы либреттосын және 1810 жылы "Леонора" деген атпен вокалдық партитурасын жариялады. Қазіргі кездегі қағида бойынша 1805 (үш акті) және 1806 (екі акті) нұсқаларында Леонора атауын, ал 1814 жылғы соңғы қайта қарауда Фиделио атауын қолдану қабылданған. Бірінші нұсқасы, үш актілі неміс либреттосы Жан Николас Буйлидің француз тіліндегі нұсқасынан Джозеф Соннлайтнердің бейімдеуімен, 1805 жылғы 20 қарашада Вена театрында көрсетілді, ал келесі екі түні қосымша қойылымдар өтті. Бұл қойылымдардың табысына Венаның француз әскерінің оккупациясы кедергі келтірді, көрермендердің көп бөлігі неміс операсына қызығушылық танытпаған француз әскери шенеуніктері болды. Бұл премьерадан кейін Бетховеннің достары операны қайта қарастырып, екі актіге дейін қысқартуды ұсынды, ол бұл жұмысты жақын досы Стефан фон Брейнингтің көмегімен жасады. Композитор сонымен қатар жаңа увертюра жазды (қазір "Леонора №3"; төмендегі бетке қараңыз). Опера осы түрінде 1806 жылғы 29 наурызда және 10 сәуірде алғаш рет қойылды, үлкен жетістікке ие болды. Бетховен мен театр басшылығы арасындағы келіспеушіліктер одан әрі қойылымдарды болдырмады. 1814 жылы Бетховен операсын тағы да қайта қарады, Георг Фридрих Трейцке либреттосына қосымша жұмыс жасады. Бұл нұсқа алғаш рет 1814 жылғы 23 мамырда Kärntnertortheater театрында, тағы да Fidelio деген атпен қойылды. 17 жасар Франц Шуберт көрермендердің арасында болды, ол билет алу үшін мектеп кітаптарын сатқан. Бетховен, саңырау болғанына қарамастан, Михаэль Умлауфтың "көмегімен" қойылымды дирижерлік етті, кейіннен ол Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының премьерасында да осы қызметті атқарды. Писарро рөлін кейіннен Шубертпен ынтымақтастығымен танымал болған Иоганн Майкл Вогль сомдады. Операның бұл нұсқасы үлкен жетістікке ие болды және Фиделио сол кезде бері опералық репертуардың бөлігі болып табылады. Тәнтігерлер сюжеттің Глюктің "Орфео мен Эвридика" (1762) операсымен ұқсас екенін атап өткенімен, - басты кейіпкердің жұбайын қайтарып алу үшін эмоцияларын бақылауы немесе жасыруы керек жер асты құтқару миссиясы - операны құрастыру кезінде Бетховеннің немесе либреттошылардың біреуінің мұны есінде болғаны белгісіз. Бетховеннің басқа ешбір шығармасы оған соншалықты көңілсіздік пен ашу келтірген жоқ. Опера жазу және қоюдың қиындықтарын ол соншалықты жағымсыз деп тапты, тағы бір опера жазбауға ант берді. Ол Трейцкеге жазған хатында: "Мен сізді, сүйікті Трейцке, осы опера маған шейіт тәжіне ие болатынына сендіремін. Сіздер ынтымақтастығыңызбен кеме апатынан ең жақсысын сақтап қалдыңыз. Осы үшін мен сізге мәңгілік алғыс айтамын". Толық партитура 1826 жылға дейін жарияланбады, ал барлық үш нұсқа Бетховеннің Opus 72 ретінде белгілі. Венадан тыс алғашқы қойылым 1814 жылғы 21 қарашада Прагада өтті, ал 1822 жылғы 3 қарашада Венада қайта қойылды. Екі актілі нұсқасы 1832 жылғы 18 мамырда Лондонның King's Theatre театрында, ал 1839 жылғы 9 қыркүйекте Нью-Йорктің Park Theatre театрында сахналанды.

Аувертуралар

Бетховен «Фиделио» операсы үшін сәйкес увертюра жасауға тырысты және ақырында төрт нұсқамен жұмыс істеді. Оның 1805 жылғы премьераға арналған алғашқы әрекеті қазір «Леонора №2», до мажорда белгілі. Бетховен 1806 жылғы қойылымдар үшін осы нұсқаны өңдеп, «Леонора №3» увертюрасын жасады, ол да до мажорда. Көптеген тыңдаушылар соңғысын төрт увертюраның ең ұлысы деп санайды, бірақ ол өте драматикалық, толыққанды симфониялық шығарма болғандықтан операның (көбінесе жеңіл) бастапқы көріністерін басып тастады. Сондықтан Бетховен 1808 жылы Прагадағы жоспарланған қойылым үшін оны қысқартуға тырысты; бұл қазір «Леонора №1» деп аталатын нұсқа деп есептеледі. Соңында, 1814 жылғы қайта қойылымға Бетховен жаңадан кірісіп, жаңа музыкалық материалмен қазір «Фиделио» увертюрасы ретінде белгілі ми мажорда шығарма жазды. Бұл жеңіл увертюра операның бастауы ретінде ең жақсы нәтиже бергендіктен, Бетховеннің соңғы ниеттері қазіргі заманғы қойылымдарда құрметтеледі. Густав Малердің екінші актідегі екі көрініс арасында «Леонора №3» орындау дәстүрін енгізгенін кейбіреулер айтады, бұл жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін кең таралған, бірақ Дэвид Кернс бұл дәстүрдің 19 ғасырдың ортасына дейін, яғни Малерден бұрын пайда болғанын мәлімдейді. Бұл жерде ол жаңа ғана өткен құтқару көрінісінің музыкалық қайталануы қызметін атқарады.

1-ші акті

Жакино мен Марзелин Рокконың үйінде жалғыз. Жакино Марзелиннен қашан үйленуге келісетінін сұрайды, бірақ ол Фиделиоға ғашық болғаннан кейін оған ешқашан үйленбейді дейді, Фиделионың шын мәнінде Леонора екенін білмейді ("Қазір, жаным, енді біз жалғызбыз"). Жакино кетеді, ал Марзелин Фиделионың әйелі болуды қалайтынын білдіреді ("Егер мен сенімен біріксем"). Рокко кіреді, Фиделионы іздеп, ол жаңадан жөнделген шынжырлардың ауыр жүгін алып кіреді. Рокко Фиделиоға мақтау айтады және оның кішіпейіл жауабын қызының жасырын қызығушылығы деп қате түсіндіреді. Марзелин, Фиделио, Рокко және Жакино Марзелиннің Фиделиоға деген махаббаты туралы квартет әндейді ("Менді керемет сезім толтырады", сондай-ақ Canon Quartet деп те аталады). Рокко Фиделиоға губернатор Севильяға кеткеннен кейін Марзелин мен Фиделионың үйленетінін айтады. Алайда ол оларға ақшасы болмаса, бақытты бола алмайтынын айтады ("Ақшаң болмаса"). Фиделио Рокконың неге тұтқындарға көмекке жол бермейтінін білуді талап етеді, әсіресе ол үнемі тыныға алмай қайтып келетін сияқты. Рокконың айтуынша, ол жерде Фиделионы алып кете алмайтын тұйық бар, онда екі жылдан бері әлсіреп жатқан адам бар. Марзелин әкесіне Фиделионы осындай қорқынышты көріністен аулақ ұстауын сұрайды, бірақ Фиделио оны жеңуге жеткілікті батылдығы бар екенін мәлімдейді. Рокко мен Фиделио батылдық туралы ән айтады ("Жарайды, балам, жақсы"), ал Марзелин олардың құттықтауына қосылады. Роккодан басқалары кетіп қалды. Пизарро сақшыларымен бірге кіргенде шеру ойналады. Рокко Пизарроға министрдің ертең күтпеген сапармен келіп, Пизарроның қатыгездігі туралы айыптауларды тергейтінін ескертеді. Пизарро министрдің түрмеде отырған, өліп қалды деп ойлаған Флорестанды табуына жол бермеу керектігін айтады. Оның орнына Пизарро Флорестанды өлтіреді ("Ха, қандай сәт!"). Пизарро белгі ретінде министр келгенде кернейдің дауысын естітуді бұйырады. Ол Роккоға Флорестанды өлтіру үшін ақша ұсынады, бірақ Рокко бас тартады ("Қазір, қарт, біз тез болуымыз керек!"). Пизарро Флорестанды өзі өлтіретінін айтады және Роккоға тұтқырдың еденінде оған қабір қазуды бұйырады. Қабыр дайын болғаннан кейін Рокко дабыл қағып, Пизарро тұмшаққа кіріп, Флорестанды өлтіреді. Фиделио Пизарроның сөзін естіп, ашуланады, бірақ Флорестанды құтқаруға үміттеніп, ("Қайда жүрсің, соншалықты тез?" және "Кел, үміт, соңғы жұлдыз болсын"). Жакино тағы да Марзелинге үйленуге өтініш білдіреді, бірақ ол одан әрі бас тартады. Фиделио Флорестанды табуға үміттеніп, Роккодан байғұс тұтқындарға бақта серуендеп, әдемі ауа райынан ләззат алуға рұқсат етуін сұрайды. Марзелин де оған жалбарынады, ал Рокко тұтқындар босатылған кезде Пизарроның назарын аударуға келіседі. Уақытша босатылуына қуанып, тұтқындар қуана ән айтады ("О қандай қуаныш"), бірақ оларды түрменің губернаторы Пизарро ұстауы мүмкін екенін еске түсіріп, көп ұзамай тынышталады. Пизарромен кездескеннен кейін Рокко қайта кіріп, Фиделиоға Пизарроның үйленуіне рұқсат беретінін және Фиделионың да Роккомен тұтқырдағы айналмаларына қосылуға рұқсат етілетінін айтады ("Айтыңыз, қалай болды?"). Рокко мен Фиделио Флорестанның камерасына баруға дайындалады, оны бір сағат ішінде өлтіріп, көму керектігін біледі. Фиделио дірілдеді; Рокко Фиделионың келуін тоқтатуға тырысады, бірақ Фиделио үзіліссіз. Олар кетуге дайындалғанда, Жакино мен Марзелин Роккоға жүгіруді айтады, өйткені Пизарро тұтқындарға серуендеуге рұқсат берілгенін біліп, ашулы ("О, әке, әке, тез!"). Олар кетер алдында Пизарро кіріп, түсіндірмені талап етеді. Рокко тез ойланып, тұтқындарға испан патшасының есім күніне орай аздап еркіндік берілгенін айтады және Пизарроға ашуын төмендегі тұтқындарға қалдыруды ұсынады. Пизарро оған тез арада қабір қазуды айтады, содан кейін тұтқындардың қайтадан тұтқындалатынын хабарлайды. Рокко, Леонора, Жакино және Марзелин түрмедегілерді қамауға алып, оларды камераларына қайтаруда ("Қош бол, жылы күн сәулесі").

2-ші акті

Флорестан өзінің камерасында, тұмсықтың тереңінде жалғыз. Ол ең алдымен Құдайға деген сенімін білдіреді, содан кейін әйелі Леонораның оны құтқаруға келгенін көреді (Gott! Welch Dunkel hier!—"Құдай! Бұл қандай қараңғылық!" және In des Lebens Frühlingstagen—"Өмірдің көктемгі күндері"). Флорестан құлап, ұйықтап кетеді, ал Рокко мен Фиделио оның қабірін қазғызады. Олар қазған кезде Рокко Фиделиодан асығырақ қазуды талап етеді (Wie kalt ist es in diesem unterirdischen Gewölbe!—"Осы жер асты камерасында қаншалықты суық!" және Nur hurtig fort, nur frisch gegraben—"Жұмысқа кірісіп, тез қаз!"). Флорестан оянып, Фиделио оны таниды. Флорестан түрмесі Пизарроға тиесілі екенін білгенде, әйелі Леонораға хабар жіберуді сұрайды, бірақ Рокко бұл мүмкін емес дейді. Флорестан бір тамшы су сұрап жалбарынады, ал Рокко Фиделиодан оған беруін өтінеді. Флорестан Фиделионы танымайды, ол әйелі Леонораның маскировкасы екенін білмейді, бірақ Фиделиоға жақсылықтың сыйақысы жұмақта болатынын айтады (Euch werde Lohn in besseren Welten—"Жақсы әлемдерде сіздің еңбегіңізге сыйлық берілер"). Фиделио Роккодан Флорестанға нан кесегін беруге рұқсат беруін сұрайды, ал Рокко келіседі. Рокко бұйрықтарын орындайды және Пизарроға дабыл береді, ол пайда болып, бәрі дайын ба деп сұрайды. Рокко дайын екенін айтады және Фиделиоға тұтқыннан кетуді бұйырады, бірақ Фиделио оның орнына жасырынады. Пизарро Флорестанға өзінің кім екенін ашады, ол оны кісі өлтіруде айыптайды (Er sterbe! Doch er soll erst wissen—"Ол өлсін! Бірақ алдымен ол білуі керек"). Пизарро пышақ шығарып ұстағанда, Фиделио Флорестан мен оның арасына секіріп, өзінің Леонора, Флорестанның әйелі екенін ашады. Пизарро оны өлтіру үшін пышағын көтереді, бірақ ол тапаншасын шығарып, оны атумен қорқытады. Содан кейін трубаның даусы естіліп, министрдің келгені хабарланады. Жакино әскерлермен бірге кіреді, ол министр қақпада күтіп тұрғанын хабарлайды. Рокко әскерлерге губернатор Пизарроны жоғарғы қабатқа шығарып салуды бұйырады. Флорестан мен Леонора жеңіске жеткендерін әнмен тойлайды, ал Пизарро кек алатынын жариялайды, ал Рокко болашақта не болатынынан қорқады (Es schlägt der Rache Stunde—"Кек алу сағаты соғып тұр"). Флорестан мен Леонора бірге махаббат дуэтін орындайды (O namenlose Freude!—"Аты жоқ қуаныш!"). Бұл жерде кейде "Леонора No. 3" увертюрасы орындалады. Тұтқындар мен қала тұрғындары әділеттілік күні мен сағатына ән айтады (Heil sei dem Tag!—"Күнге амандық!"). Министр Дон Фернандо тирандықтың аяқталғанын жариялайды. Рокко Леонора мен Флорестанмен бірге кіріп, Дон Фернандодан оларға көмектесуін сұрайды (Wohlan, so helfet! Helft den Armen!—"Сонымен көмектесіңдер! Кедейлерге көмектесіңдер!"). Рокко Леонораның күйеуін құтқару үшін Фиделио болып қалай маскировкаланғанын түсіндіреді. Бұрын Фиделиоға ғашық болған Марзелин осы жағдайға таңғалады. Рокко Пизарроның кісі өлтіру жоспарын сипаттайды, ал Пизарро түрмеге алып кетеді. Флорестанды Леонора шынжырларынан босатады, ал көпшілік күйеуін құтқарып, адал Леонораны мақтайды (Wer ein holdes Weib errungen—"Жақсы әйелге ие болған").

Аспаптар

Оркестр құрамында 1 пикколо, 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот, контрафагот, 4 валторна, 2 труба, 2 тромбон, литавра және скрипкалар тобы бар. Сондай-ақ сахна сыртындағы труба да бар.