Кіріспе

Американдық режиссер Тодд Хейнс (/h//eɪ//n//z/; 1961 жылдың 2 қаңтарында туған) – американдық кинорежиссер, сценарист және продюсер. Оның фильмдері төрт онжылдыққа созылады және белгілі музыканттардың тұлғаларын, бұзылған және антиутопиялық қоғамдарды, сондай-ақ жыныстық рөлдердің шашыраңқылығын зерттейтін тақырыптарды қамтиды. Хейнс алғаш рет 1987 жылғы «Superstar: The Karen Carpenter Story» атты даулы қысқаметражды фильмімен көпшіліктің назарына ілікті, ол Барби қуыршақтарын актерлер ретінде пайдаланып, әнші Карен Карпентердің өмірі мен өлімін көрсетеді. «Superstar» культты классикаға айналды. Оның толықметражды режиссерлік дебюті «Пойзон» (1991) – СПИД дәуіріндегі квирлік көзқарастар мен бұрмалауды зерттейтін тудырғыш туынды, ол оны жаңа трансгрессивті киноның өкілі ретінде бекітті. «Пойзон» Sundance кинофестивалінің қазылар алқасының бас жүлдесін жеңіп алды және Жаңа квир киноның маңызды туындысы саналады. Хейнс екінші толықметражды фильмі «Safe» (1995) үшін де мақтау алды, ол бірнеше химиялық сезімталдық дамытқан үй шаруасының символдық портретін бейнелейді. Кейін «Safe» фильмі The Village Voice Film Poll бойынша 1990-шы жылдардың ең жақсы фильмі деп танылды. Оның келесі фильмі «Velvet Goldmine» (1998) – 1970-ші жылдардың глам-рок дәуіріне арналған құрмет. Фильм 1998 жылғы Канн кинофестивалінде үздік көркемдік үлесі үшін арнайы жюри жүлдесін алды. Хейнс «Far from Heaven» (2002) фильмімен үлкен танымалдыққа ие болды және «Үздік түпнұсқа сценарийі» номинациясы бойынша алғашқы «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Ол «I'm Not There» (2007), «Carol» (2015), «Wonderstruck» (2017), «Dark Waters» (2019) және «May December» (2023) сияқты сыншылардың жоғары бағасын алған фильмдерді, сондай-ақ «The Velvet Underground» (2021) деректі фильмін түсіруді жалғастырды. Хейнс HBO мини-сериалы «Mildred Pierce» (2011) режиссері және сценарийшісі де болды, ол үшін үш рет Primetime Emmy Award номинациясын алды.

Ерте өмір және білім

Хейнс 1961 жылдың 2 қаңтарында Лос-Анджелесте дүниеге келді және қаланың Энсино ауданында өсті. Оның әкесі, Аллен Э. Хейнс, косметика импорттаушысы болса, анасы, Шерри Линн (қызметтік аты Семлер) актерлік өнерді оқыды. Хейнс анасының жағынан еврей. Оның кіші әпкесі – Sophe Lux тобының Гвиннет Хейнс. Хейнс кінематографияға ерте жасынан қызығушылық танытып, оқушы кезінде "Өзін-өзі өлтіру" (1978) атты қысқаметражды фильм түсірді. Ол Браун университетінде өнер және семиотиканы оқыды, онда француз ақыны Артур Рембодан (кейін Хейнс "Мен осында емеспін" фильмінде сілтеме жасайтын тұлға) шабыттанған "Ассасиндер: Рембо туралы фильм" (1985) атты алғашқы қысқаметражды фильмін түсірді. Браун университетінде ол Кристин Вахонмен танысты, ол оның барлық көркем фильмдерін өндірді. Браун университетін бітіргеннен кейін Хейнс Нью-Йоркке көшіп, тәуелсіз кино саласына қатысты, тәуелсіз киноны қолдау мақсатындағы коммерциялық емес ұйым – Apparatus Productions-ты құрды. "Cinematic/Sexual: An Interview with Todd Haynes" журналындағы сұхбатында, академиялық білімінің кино түсіру практикасына әсер еткен-етпегені туралы сұраққа жауап берген Хейнс, жоғары сынып мұғалімінің оған бағалы сабақ бергенін айтты: "Шындық фильмнің сәттілігін немесе сәтсіздігін, сондай-ақ ол сізге тигізетін әсерін бағалау критерийі бола алмайды. Бұл қарапайым, бірақ көзді ашатын, фильмге қатысу тәсілі болды".

1987-1993: Алғашқы еңбектері және кішкентай фильмдер

1987 жылы Бард колледжінде магистратура студенті болған кезде Хейнс «Супержұлдыз: Карен Карпентер тарихы» атты қысқа фильм түсірді. Бұл фильмде американдық поп-әнші Карен Карпентердің өмірі Барби қуыршақтарының актерлік шеберлігімен бейнеленеді. 1991 жылы Хейнстің «У» атты толық метражды фильмі оған үлкен танымалдық пен дау тудырды. Фильмнің сексуалдық тақырыптары дауға себеп болды. Бір топ адам фильмде гомосексуалдардың анальдық секс жасаған ашық порнографиялық көріністері бар деп мәлімдеді, бірақ фильмде мұндай көріністер жоқ еді. «У» фильмі 1991 жылғы Санденс кинофестивалінің қазылар алқасының бас жүлдесін жеңіп алып, Хейнсті жаңа талант және жаңа буынның дауысы ретінде таныстырды. Фильм жазушысы Б. Руби Рич «У» фильмін жаңадан пайда болған «Жаңа квир кино» қозғалысының маңызды туындысы деп атады, оның негізгі ерекшелігі – қалыпты емес сексуалдық бағытты қоғамдық құрылымға қарсы күш ретінде көрсетуі. Хейнстің келесі қысқа фильмі «Доттиге жазалау» (1993) 1960 жылдардың басындағы тыныш және мейірімді алты жасар баланың жазалаумен байланысты әртүрлі жағдайларын зерттейді, ең бастысы – оның кумирі, Дотти есімді телесериал жұлдызымен байланысты жағдай. Фильм PBS телеарнасында көрсетілді. Кэролдың ауруы, себебі анықталмаған, 1980 жылдардың ортасындағы ЖИТС дағдарысына ұқсас, 1980 жылдардағы Рейгандық Америкадағы ұқсас жайсыз және көбінесе айтылмаған «қауіп» ретінде қарастырылды. «Safe» фильмі сыншылардың жоғары бағасын алды, Мурға толық метражды фильмдегі алғашқы басты рөлін берді және Хейнске кең танымалдық әкелді. Кейін кинотарихшы Дэвид Томсон оны «1990 жылдардың ең әсерлі, түпнұсқа және табысты фильмдерінің бірі» деп сипаттады. Хейнс келесі толық метражды фильмі «Керемет алтын кені» (1998) үшін түбегейлі жаңа бағытты таңдады, онда Кристиан Бейл, Эван Макгрегор, Джонатан Рис Майерс және Тони Коллетт бас рөлдерде ойнады. Фильмнің атауы Дэвид Боуидің «Velvet Goldmine» әнінен алынған. Көбінесе Англияда түсірілген фильм 1970 жылдардың глэм-рок дәуіріне арналған қасақана хаостық құрмет көрсетіп, Дэвид Боуи, Игги Поп және Лу Ридтің рок тарихы мен мифологиясына көп сүйенді. Оскар Уайльдты глэм-роктың рухани әкесі ретінде қарастыратын фильм дәуірдің жыныстық және жеке бастылық эксперименттерін, сәнді бисексуалдығын көрсетеді және глэм-роктың гей жасөспірімдер үшін қашқындарға айналу және өзін-өзі білдірудің бір жолы ретіндегі трансформациялық күшін мойындайды. Фильмде Артур (Бейл) кейіпкері бейнеленеді, ол 1970 жылдардағы жасөспірім кезінде глэм-рокқа құмар болған ағылшын журналисі. Ол он жылдан кейін бұрынғы кумирлерін іздеу үшін оралып келеді: Брайан Слейд (Рис Майерс), қауырсын боа киген андрогин, «Максвелл Демон» деген екінші бір жағы бар, ол Зигги Стардуст кейіпкеріндегі Боуиге ұқсайды, және Курт Уайлд (Макгрегор), Игги Поп стиліндегі рокер. Бұл оқиғалар кейбір жағдайларда шындыққа тым жақын болып келетін глэм-рок аңыздарын ойыншықтап қайта жасайды. Слейд бисексуалдық пен декаденциямен әуестеніп, содан кейін өзінің өлімін тікелей эфирде сахнаға қойып, сахнадан жоғалып кетеді, бұл Боуидің 1970 жылдардың соңында глэм-роктан бас тартуы мен оны кейінге қалдырып, гетеросексуалдық поп-жұлдыз ретінде қайта құруымен сабақтас. Фильмде Слейд пен Уайлд кейіпкерлерінің арасындағы махаббат оқиғасы, Боуи мен Ридтің болжамды сексуалдық қатынасы туралы әңгімелерді еске түсіреді. Курт Уайлд кейіпкері гомофобтық медициналық тәжірибелердің құрбаны болған Ридтің жасөспірімдік кезіндегі тәжірибесін еске түсіріп, гомосексуализмін емдеу үшін жасөспірім кезінде мәжбүрлі электр тогымен емдеуге тырысады. Хейнс глэм-рок кезеңіндегі түпнұсқа музыканы пайдалануға ниеттенді және («Супержұлдыздан» сабақ алып) фильмді түсіру алдында Дэвид Боуиге оның музыкасын саундтректе пайдалануға рұқсат сұрады. Боуи бұдан бас тартты, сонда Хейнс басқа суретшілердің оригинал әндерін және фильмдегі суреттерге қазіргі рок-топтар жазған глэм-рок музыкасын қолданды, соның ішінде Suede тобының музыкасын да пайдаланды. «Керемет алтын кені» 1998 жылғы Канн кинофестивалінде басты конкурста көрсетіліп, үздік көркемдік үлесі үшін арнайы қазылар алқасының сыйлығын жеңіп алды. Бастапқыда сыншылардың мақтауына қарамастан, фильм сыншылардың аралас пікірлерін алды. Киім дизайнері Сэнди Пауэлл өзінің костюм дизайны үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылып, сол жылы «Шекспир махаббатпен» еңбегі үшін «Оскарды» жеңіп алды.

2002-2014 жылдар: мансаптық өрлеу және танымалдық

Хейнс өзінің ең үлкен сыншылық және коммерциялық жетістігіне «Far from Heaven» (2002) фильмімен қол жеткізді. Бұл Дуглас Сирк фильмдерінен шабыттанған 1950 жылдардағы драма, онда Коннектикут штатындағы үй шаруасы Кэти Уиттакер (Джулианна Мур) күйеуінің (Дэннис Куэйд) құпия түрде гомосексуал екенін біледі және кейіннен афроамерикалық бағбаны Реймондқа (Дэннис Хейсберт) ғашық болады. Фильм Сирктің киноөнеріне құрметпен және тікелей еліктеусіз құрмет көрсету ретінде жұмыс істейді, Сирк мелодрамаларының стильді декорациясын, түстерін, костюмдерін, операторлық жұмысын және жарықтандыруын мұқият қайта жасайды. Кэти мен Реймондтың қарым-қатынасы Джейн Уайман мен Рок Хадсонның «Барлық нәрсе жұмақта рұқсат» фильміндегі әлеуметтік жіктелулерден туған махаббатқа ұқсас, ал Кэтидің Сибилмен (Виола Дэвис) – оның афроамерикалық үй қызметшісімен – қарым-қатынасы Лана Тернер мен Хуанита Мурдың «Өмірге еліктеу» фильміндегі достығын еске түсіреді. Осы кезеңнің кинематографиялық тіліне сәйкес келе отырып, Хейнс жыныстық және нәсілдік саясатты жаңартады, Сирктің дәуірінде мүмкін болмайтын жағдайларды (расааралық махаббат және гомосексуалдық қарым-қатынастар) көрсетеді. Хейнс сонымен қатар Сирктің қуантышымен аяқталуына қарсы тұрады, фильмді 1940 және 1950 жылдардағы «жасқа толған» мелодрамаларға, мысалы «Милдред Пирске» жақын меланхолиялық нотамен аяқтауға мүмкіндік береді. «Far from Heaven» Венеция кинофестивалінде көрсетіліп, сыншылардың жоғары бағасын алды және көптеген киножүлделерді жеңіп алды, соның ішінде Мурға арналған «Вольпи кубогын» және төрт «Оскар» номинациясын: Мурдың басты рөлі үшін, Хейнстің түпнұсқа сценарийі үшін, Элмер Бернштейннің музыкасы үшін және Эдвард Лакманның операторлық жұмысы үшін. «Far from Heaven» төрт санатта да жеңіліске ұшырады, бірақ фильмнің жетістігі тәуелсіз киноның танылуына және Хейнске кең аудиторияның назарын аударды. «I'm Not There» Венеция кинофестивалінде көрсетілді, онда Хейнс жюридің бас жүлдесін жеңіп алды, ал Бланшетт «Вольпи кубогын» жеңіп алды, соңынан үздік екінші рөлдегі әйел актер үшін «Оскар» номинациясын алды. Хейнстің келесі жобасы Джеймс М. Кейннің романы мен Джоан Кроуфордтың 1945 жылғы фильміне негізделген HBO арнасы үшін түсірілген бес сағаттық мини-сериал болды. Сериалда Кейт Уинслет басты рөлде ойнады, сондай-ақ Гай Пирс, Эван Рейчел Вуд, Мелисса Лео, Джеймс ЛеГрос және Хоуп Дэвис қатысты. Түсірілім 2010 жылдың ортасында аяқталды және сериал 2011 жылдың 27 наурызында HBO арнасында көрсетіле бастады. Ол 21 «Эмми» сыйлығына ұсынылып, бесеуін жеңіп алды, ал Уинслет өзінің рөлі үшін «Алтын глобус» сыйлығын жеңіп алды.

20152019: Жетісті мансап

Хайнстың алтыншы толық метражды фильмі – Патриция Хайсмиттің 1952 жылғы «Тұздың бағасы» романының бейімделуі. Басты рөлдерде Кейт Бланшетт, Руни Мара, Сара Полсон және Кайл Чандлер ойнаған. Фильм 2015 жылғы Канн кинофестивалінде жарысқа түсіп, «Квир Пальма» жүлдесі мен Мараға «Үздік әйел актер» сыйлығын бөлісіп жеңіп алды. «Кэрол» сыншылардың жоғары бағасын алды және алты «Оскар», бес «Алтын глобус», тоғыз «BAFTA» және алты «Тәуелсіз рух» сыйлықтарына ұсынылды. «The Independent» басылымының Джеффри МакНаб фильмін мақтап, «Хейнс кез келген «айырмашылықты» мойындаудан бас тартатын қоғамдағы кернеуді жасырын және бұрмалаушылықпен ашып көрсетеді» деп жазды. МакНабб былай қосты: «Олардың екеуіне де Тодд Хейнс режиссер ретінде көмектесті, ол олардың әрбір актерлік өнерінің әрбір нюансына сезімтал». 2017 жылдың 20 қазанында Хейнстің «Wonderstruck» фильмі шықты, ол 2017 жылдың 18 мамырында Канн кинофестивалінде көрсетілген болатын. Фильм Брайан Селзниктің осы аттас балалар кітабының экранизациясы. «Wonderstruck» фильмінде Джулианна Мур ойнайды, ал оны Хейнстің серігі Кристин Вачон және «Amazon Studios» шығарды, сондай-ақ фильмді таратады. Фильмде 1927 және 1977 жылдары өмір сүрген екі саңырау бала өздерін табу үшін жеке ізденіс сапарына шығады. 2017 жылдың 15 қазанында «NPR» радиосына берген сұхбатында балаларға арналған фильм түсіргені туралы сұраққа Хейнс былай деп түсіндірді: «Мен балалардың табиғатындағы және қиындықтар мен белгісіздікке қарсы тұру қабілетіндегі және осы қиындықтарды жеңу үшін күш-жігер жұмсаудағы бір белгілі нәрсеге үн қосуды сезіндім». Фильмге аралас пікірлер айтылды, бірақ Эдвард Лакманның қара-ақ түсті операторлық жұмысы жоғары бағаланды. Хейнс «Participant Media» үшін «Dark Waters» фильмін түсірді. Фильм Натаниел Ричтің «Нью-Йорк Таймс» журналында жарияланған «Дупонттың ең жаман түсіне айналған заңгер» мақаласына негізделген. Бұл фильм корпоративтік қорғаушы адвокат Роберт Билот және оның америкалық конгломерат «DuPont» компаниясына қарсы қозғалған экологиялық сот ісі туралы. Басты рөлдерде Марк Раффало мен Энн Хэтэуэй ойнаған, ал түсірілім 2019 жылдың қаңтар айында Цинциннатиде басталды. Фильм 2019 жылдың 22 қарашасында кең экрандарға шықты.

2021 қазіргі

Хейнс өзінің алғашқы деректі фильмін, The Velvet Underground, 2021 жылдың 7 шілдесінде Канн кинофестивалінде көрсетті, ал 2021 жылдың 15 қазанында кинотеатрларда және Apple TV+ платформасында кеңінен көрсетілді, бұл фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Фильм деректі фильмдерге тән қалыпты сюжеттерден бас тартып, монтаждың кең қолданылуы арқылы сол кездің атмосферасын жасайды. "Монтаждың мүмкіндіктері біз ойлағаннан әлдеқайда күрделі", - дейді Хейнс. "Көрермендердің өздері сюжеттегі кемшіліктерді толтырып, жаңа ойлар ашып, бұл идеялардың қайта тірілгенін сезінуін қаладым, себебі олар сіздер арқылы өтеді, жай ғана лекция естігендей айтылмайды." Хейнс "Критиктер таңдауы" сыйлығының "Ең үздік алғашқы деректі фильм" номинациясына ие болды. Хейнстің соңғы фильмі, May December, оның көптен бері жұмыс істеген әріптесі Джулианна Мурмен және Натали Портман мен Чарльз Мелтонмен бірге түсірілді. Мэри Кей Летурно ісіне негізделген фильм, ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы актрисаның олардың өткені туралы фильмге зерттеу жүргізу үшін келгеннен кейін сынаққа ұшырайды. Сценарийі Сами Берчтің, ал әңгімесі Берч пен Алекс Механикке тиесілі. Фильм Джорджия штатының Саванна қаласында түсіріліп, 2022 жылдың желтоқсан айында аяқталды. Фильм оң пікірлер алды, Variety журналынан Питер Дебрюдж жазғандай, "Тодд Хейнс Американың сендалыстарға деген құмарлығын және актерлік процестің мәнділігін ашады, сонымен қатар басқа адамдардың ниеттерін толыққанды түсіну мүмкін еместігін көрсетеді." Фильм төрт "Алтын глобус" сыйлығына ұсынылды, оның ішінде "Үздік фильм – Музыкалық немесе комедиялық фильм" номинациясы да бар. Хейнс өзі "Ең үздік режиссер" номинациясы бойынша Independent Spirit Award сыйлығына ие болды.

Болашақ жобалар

2015 жылы ол HBO арнасы үшін 2012 жылғы «The Source Family» деректі фильмінің негізінде телесериал дамытып жатқаны хабарланды. Хейнс Пегги Лидің өмірбаянына арналған «Жылу» атты фильмге режиссерлік етеді, сценарийі Нора Эфронның 2012 жылы қайтыс болғанға дейін жазған нұсқасына негізделген. Басты рөлді Мишель Уильямс ойнайды, ал Риз Уизерспун бұл рөлден бас тартып, оның орнына продюсерлікке қатысты. Билли Айлиш атқарушы продюсер болу мүмкіндігін талқылап жатыр. Қазіргі кезде басты сценарийші – Дуг Райт. Хейнс 2023 жылдың қыркүйегінде 30-шы жылдардағы екі ер адамның махаббат тарихын бейнелейтін, жыныстық мазмұнды фильмде жұмыс істеп жатқанын айтты, оның басты рөлінде Хоакин Феникс ойнайды. Хейнс Гернан Диаздың осы аттас романы негізінде HBO арнасының «Trust» сериалын режиссерлік етеді деп күтілуде, ал Милдред Пирс сериалындағы жұмысынан кейін Кейт Уинслет бас рөлді сомдайды.

Стиль және тақырыптар

AllMovie жазады: "Хейнс сюжеттік құрылымды бұзатын, трансгрессивті, күрделі эротизммен резонансқа түсетін провокациялық фильмдер жасаумен танымал. Өзін гей фильмдері түсіретін гей режиссер деп сипаттамаса да, Хейнстің есімі Жаңа Квир Кино қозғалысымен және Америкада және одан тыс жерлерде квир мәдениетінің шеңберін зерттеу және қайта анықтау жұмысымен байланысты болды." Хейнстің туындылары жеке тұлға мен сексуалдық қатынасқа қатысты постмодернистік идеялармен, оларды әлеуметтік тұрғыдан құрылған ұғымдар ретінде қарастырады, ал жеке тұлғаны – ағылшын және өзгергіш күй ретінде зерттейді. Оның кейіпкерлері міндетті түрде қоғамнан шеттеген адамдар, олардың "бүліктіруші" жекелігі мен сексуалдық бағыты оларды қоғамның қалыпты нормаларымен қақтығысқа түсіреді. Хейнс әлемінде сексуалдық қатынас (әсіресе "қалыптан тыс" немесе дәстүрлі емес сексуалдық қатынас) – әлеуметтік нормаларды бұзатын, ал үстем билік құрылымдарымен көбінесе қатыгездікпен басып тасталатын күшті күш. Хейнс суретшілерді ең соңғы бүліктіруші күш ретінде көрсетеді, себебі олар міндетті түрде қоғамдық нормалардан тыс тұруы керек, ал суретшінің шығармашылық өнімі – жеке және әлеуметтік бостандыққа ең үлкен мүмкіндік береді. Оның көптеген фильмдері танымал суретшілер мен музыканттардың беймәлім портреттері (Карен Карпентер «Супержұлдызда», Дэвид Боуи «Керемет алтын кеніш» фильмінде және Боб Дилан «Мен осында емеспін» фильмінде). Хейнстің фильмдерінде көбінесе формалды кинематографиялық немесе сюжеттік тәсілдер қолданылады, олар жеке тұлға мен сексуалдық қатынасқа қатысты қалыпты ұғымдарға қарсы шығып, көрерменге фильмнің жасанды екенін еске салады. Мысалы, «Супержұлдызда» актерлердің орнына Барби қуыршақтарын пайдалану немесе «Мен осында емеспін» фильмінде басты кейіпкерді бірнеше актер бейнелеуі. Стильдік тұрғыдан алғанда, Хейнс формализмді натурализмнен жоғары қояды, көбінесе кино стильдерін иеленіп, қайта жаңартады, соның ішінде «Poison», «Velvet Goldmine» және «I'm Not There» фильмдеріндегі деректі фильмдер, «Far from Heaven» фильміндегі Дуглас Сирк мелодрамасын қайта жаңарту және «I'm Not There» фильмінде 1960-шы жылдардағы көркем киноға кеңінен сілтеме жасау.

Жеке өмір

Хейнс ашық гей және дінге сенбейтінін айтады. Он жылдан астам Нью-Йорк қаласында тұрғаннан кейін, 2002 жылы Хейнс Орегон штатының Портленд қаласына көшті. Ол 2002 жылдан бері архив өндірушісі Брайан О'Кифпен бірге. 2014 жылы «Тодд Хейнс: Сұхбаттар» деген атпен жеке сұхбаттар жинағы жарық көрді.