Кіріспе

Шығыс Калифорниядағы түпкілікті американдық тайпа

Солтүстік Пайют халқы – дәстүрлі түрде АҚШ-тың Ұлы Аймақта, қазіргі шығыс Калифорния, батыс Невада және оңтүстік-шығыс Орегон аймақтарында өмір сүрген нумик тайпасы. Солтүстік Пайюттардың байланыс орнағанға дейінгі өмір салты олардың өмір сүрген қатал шөлдік ортаға толыққанды бейімделген. Әр ру немесе топ белгілі бір аумақты иеленген, көбінесе балық пен су құстарын қамтамасыз ететін көл немесе ылғалды жерлерге орналасқан. Көптеген жағдайларда көршілес топтар қатысқан, аң аулауға ұйымдастырылған шаралар көршілес аймақтардан қоян мен мүйізді малдарды әкелген. Жеке адамдар мен отбасылар топтар арасында еркін жүріп-тұрған сияқты. Солтүстік Пайюттар бастапқыда көшпелі өмір салтын ұстанған, жануарлардың қоныс аудару жолдары мен маусымдық тағамдарды іздеп бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүрген. Олар әртүрлі отбасылық топтардан тұратын шағын, тәуелсіз топтарда өмір сүрген. Қазіргі Солтүстік Пайют тайпаларының кейбірінде ерлер «фермаларда, кендерде және жақын маңдағы қонақүйлерде маусымдық жұмыс істейді», ал әйелдер «жуу, нан пісіру, үй шаруасында және қонақүйлерде қызмет етеді, сондай-ақ ауылдық ауруханада жұмыс істейді». Мысалы, Пайюттар өздерінің оңтүстігінде және батысындағы Кламат тайпасымен «үнемі соғысқан». Жылан соғысы (1864–1868 жж.); және 1878 жылғы Баннок соғысы. Бұл оқиғалар көбінесе отарлаушылар мен Пайюттар (жеке немесе топта) арасындағы мүлік дауынан басталып, бір топтың екіншісіне қарсы шабуылымен және соңында қарсы тараптың қарсы шабуылымен аяқталған, көбінесе АҚШ армиясының қарулы араласуына әкелген. Пайюттар арасында жаңадан келген еуразиялық жұқпалы аурулар, мысалы, еуропалықтар арасында эндемикалық болған шешек, салдарынан өлім-жітім жоғары болды. Жергілікті тұрғындарда иммунитет болмаған. Сара Виннемукканың «Пиюттар арасындағы өмір» (1883) кітабы осы кезең туралы бірінші қолдан баяндама береді. АҚШ үкіметі алғаш рет Орегон штатының шығысында Солтүстік Пайют үшін Мальхер резервациясын құрды. Ол Солтүстік Пайюттарды сонда шоғырландыруды көздеген, бірақ бұл стратегия жұмыс істемеді. Резервацияның көптеген топтардың дәстүрлі аймақтарынан алыс орналасқандығы және оның нашар экологиялық жағдайына байланысты көптеген Солтүстік Пайюттар сол жерге барудан бас тартты. Ал барғандар көп ұзамай қайтып кетті. Олар мүмкіндігінше дәстүрлі өмір салтын сақтап қалды. Жерлерінің экологиялық бұзылуы оны мүмкін етпегенде, олар ақтардың фермаларында, ранчоларында немесе қалаларда жұмыс іздеді. Олар шағын үндістер колонияларын құрды, онда көптеген шошондар және Рено аймағында уошо тайпасы да қосылды. Кейін үкімет Невада штатындағы Пирамида көлі және Дак долында үлкен резервациялар құрды. Сол кезде қалалардың немесе ауыл шаруашылық аудандарының жанындағы шағын де-факто резервациялардың үлгісі қалыптасты, көбінесе Солтүстік Пайют және Шошон тайпаларының араласқан халқымен. ХХ ғасырдың басында федералды үкімет осы колонияларға жер беруді бастады. 1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заңға сәйкес бірнеше жеке колониялар федералды түрде тәуелсіз тайпалар ретінде танылды.

Мифология

Адамдар АҚШ-тың батыс және солтүстік-батыс аймағында 11 000 жылдан бері қоныстанды. Солтүстік Пайют халқының пайда болуы туралы бір әңгімеде, Сагехен (Centrocercus деп те аталады) деген құс, зор су тасқынынан аман қалған жалғыз құс болған. Сагехен от жағып, оны күтіп, үлкейтіп өсірген. Су тасқыны тартып, адам пайда болды. Оның аты Нюмоцзохо еді, ол адам жейтін. Адам жеушілер (оның өзі де, оның тайпаластары да осылай аталды) бір әйелден басқа барлық тума халқының адамдарын өлтірді. Сол әйел аймақта саяхаттап, түрлі адамдармен кездесіп, тірі қалу үшін күшін сарп етті. Соңында ол тауларда тұратын бір еркекке үйленді. Олардың төрт баласы болды: екі Пайют (бір ұл, бір қыз) және екі Пит Ривер (бір ұл, бір қыз). Балалардың екі тобы әр түрлі тайпадан болғандықтан жиі ұрысып, таласып жүрді. Әкесі (кейбіреулер оны Қасқыр деп есептейді) оларды әр түрлі суларға тастады. Осыдан кейін олар ажырасып, кездескен сайын ұрысып, дауласып жүрді. Осылайша Пайюттар пайда болды және олардың мекені Невада, Калифорния және Орегон штаттарында орнады. Тайпаның егдеулер мүшелері бұрынғы аталары мен туыстарынан естіген оқиғаны есте сақтап, әзіл-қалжыңмен, құлшыныспен айтатын. Екі жыныстың өкілдері де әңгіме айту, өнер және дәстүрлі медицинамен айналысты. Солтүстік Пайюттар 20-ғасырға қадам басқанда гендерлік рөлдер өзгере бастады. Ерлер маусымдық жұмыстарда жұмыс істесе, әйелдер көбінесе кір жуу және медицина саласында еңбек етті. Бұл өзгеріске себебі, маусымдық жұмыс істейтін ерлер маусым біткен соң жұмыссыз қалатын, ал әйелдердің жұмысы тұрақты болды. Осылайша әйелдер отбасының негізгі күнкөрісін қамтамасыз етушіге айналды. Саясатта да өзгерістер болды. Кейбір әйелдер тайпалық кеңестерге кедергі келтіргенімен, Сара Уиннемукка ханшайым екенін мәлімдеп, осы назарды өз халқының мүддесін қорғау үшін пайдаланды және көпшіліктің назарына ілікті.

Медициналық мәдениет және наным-сенімдер

Шаманизм көптеген американдық түпкілікті тайпалардың арасында, соның ішінде Солтүстік Пайют халқының арасында кең таралған. Шаман – Солтүстік Пайют халқы пухагим деп атайтын емші. Солтүстік пайюттар физикалық әлемге өмір сыйлайтын пуха деп аталатын күшке сенеді. Бұл – осы әлемнің бір бөлігі болып табылатын элементтерді, өсімдіктер мен жануарларды қозғалтатын күш. Адамдар осы әлемнің бір бөлігі ретінде қарастырылады, олар жоғары немесе төмен емес, жай ғана тағы бір құрамдас бөлік. Солтүстік Пайют халқы «материя мен жерлер форма, мағына және табиғат пен адам құбылыстарымен байланыста жүкті» деп санайды. Олар Klamath тайпасының арасында Yahuskin (Yahooskin) (немесе Yahu kni «алыс төмендегі халық» немесе Y'ayn'a kni «Тау халықтары») деген атпен белгілі, көбінесе Жылан үндістері деп аталады, сондай-ақ Жоғарғы Спраг өзенінің Жыландары немесе тіпті Жоғарғы Спраг өзенінің Klamath тайпасы деп те аталады. Олар Орегонның биік шөлінің шамамен 5000 шаршы миліне жуық аумағын мекендеген, Гуз, Сильвер, Харни және Уорнер көлдерінің жағалауларында және қазіргі Орегон штатының Лейк және Харни округтері орналасқан аймақтағы Спраг өзенінің бойында аң аулаған. Klamath тайпасы батыста, Модок тайпасы оңтүстікте, Хунипуитука (Walpapi) пайюттары солтүстікте, Вададокадо және Кидутокадо пайюттары шығыста мекендеген. Олар федералды түрде Klamath тайпасының бір бөлігі ретінде танылған. Дюютайохикаду: «Бұғы жеушілер», күміс және жаз көлдерінің маңында тұратын Yahuskin тайпасының жергілікті тобы. Паавитувиварай: «Ақ тас тұрғындары», ықтимал, ежелгі Чеваукан көлі аймағында тұратын Yahuskin тайпасының тағы бір жергілікті тобы (қазіргі Аберт көлі мен Жаз көлі бассейндерін қамтиды). Вададокадо, Вадатика немесе Ваадикади: «Вада тамыры мен шөп тұқымын жеушілер», сондай-ақ Харни аңғарының пайюттары деп те аталады. Олар Мальхер көлінің жағалауында, Орегон штатының орталық бөлігіндегі Каскад таулары мен Айдахо штатының Бойздан солтүстікке қарай орналасқан Пайетт аңғарының арасында, сондай-ақ Пудэр өзенінің бастауының маңында, Джон Дей өзенінің солтүстігінде, Стинс тауының айналасындағы шөл сияқты оңтүстікке қарай жерлерді мекендеген. Олар федералды түрде Бернс Пайют тайпасының бөлігі ретінде танылған және Уорм-Спрингс тайпаларының конфедерациясының бөлігі болып табылады. Tsösö'ödö tuviwarai: «Суықта өмір сүретіндер» немесе Tsitsiadi, олар Орегон штатындағы Стинс тауының айналасында шамамен 2600 шаршы мильге жуық шөл даласында өмір сүрді. Шығысында Таготка, оңтүстікте Ацакудоква tuviwarai және Моадокадо (Агаипанинадёкадо), батысында Кидутокдо, солтүстігінде Вададокадо пайют тайпалары мекендеген. Олар федералды түрде Форт Макдермит пайют және шошон тайпаларының бөлігі ретінде танылған. Koa'aga'itöka: «Тұрғызылған құбырларда ұсталған лосось жеушілер», олар Жылан өзенінің бойындағы Жылан өзенінің шатқалы бойымен шамамен 7500 шаршы мильді мекендеген, солтүстікте Нез Персе, шығыста Солтүстік Шошон, оңтүстікте Таготка Пайют, батыста Таготка мен Вададокадо Пайют тайпалары өмір сүрген. Олар Форт-Холл үнді резервациясының Шошоне Баннок тайпасының бөлігі ретінде федералды түрде танылған. Kidütökadö, Gidu Ticutta: «Сары ішті мармот жеушілер» немесе Gidi'tikadii: «Граундхог жеушілер», сондай-ақ Солтүстік Калифорния Пайюттары немесе Сюрприз Доғасы Пайюттары деп те аталады. Олар Гуз көлінің айналасында, солтүстік Калифорнияның Сюрприз Доғасында және Орегондағы Уорнер Доғасында, сондай-ақ Орегон-Невада шекарасы бойындағы Уорнер тауларының шығыс таулары бойындағы аңғарда өмір сүрген. Олардың аумағы шамамен 5000 шаршы мильді құрады, батысында Ачомави, солтүстік-батысында Гоятока (Яхаскин), солтүстік-шығысында Вадокода, шығысында Цозод'ууувайри мен Моодокода (Агааниндокода), оңтүстігінде Камодокода Пайют тайпаларымен шектеседі. Олар федералды түрде Форт-Бидуэлл үнді қауымы ретінде танылған. Камодокадо немесе Каму Тикутта: «Жаяндарды жеушілер», олар Пирамида көлінің солтүстігінде, Дым ағысы мен Гранит ағысы шөлдерінде өмір сүрген. Олар федералды түрде Йерингтон Пайют тайпасы Йерингтон колониясы мен Кэмпбелл ранчосы ретінде танылған. Моадокадо: «Жабайы пияз жеушілер», сондай-ақ Агайпанинадкодо немесе Агай Панина Тикутта («көл балық жеушілер», сөзбе-сөз «Саммит көлінің балық жеушілер» немесе «Троут көлінің балық жеушілер») деп те аталады. Олар Невададағы Саммит көлінің (Агаипанинад) айналасында және Айдахоның оңтүстік шекарасы бойымен Кидокадоның шығысында өмір сүрген. Олар Невада штатының Саммит-Лейк Пайют тайпасы ретінде танылған. Atsakudökwa tuviwarai, Atsakudokwa Tuviwa ga yu немесе Atsa Kudok Wa: «Қызыл Mesas-та өмір сүретіндер», олар Неваданың солтүстік-батысында Орегон-Невада шекарасы бойындағы Санта-Роза тауларында, Уақытсыз төбелердің солтүстігінде, батыста Джексон тауларында, солтүстік-шығыста Апат шыңында және шығыста Санта-Роза тауларына дейін өмір сүрген. Куинн өзені ең маңызды су көзі болған. Олар федералды түрде Форт Макдермит пайют және шошон тайпасының бөлігі ретінде танылған. Sawawaktödö: «Шалфей жеушілер» немесе Sawakudökwa tuviwarai: «Тауларда өмір сүретін шалфей жеушілер», олар Уиннемукка аймағында Осгуд таулары мен Сонома тауларының шығысында Джексон тауларының батысында, Уақытсыз төбелер мен Санта-Роза тауларының солтүстігінде және Оңтүстік Таулы даласында өмір сүрген. Олар федералды түрде Форт Макдермит пайют және шошон тайпаларының бөлігі ретінде және Невада штатының Уиннемукка үнді қауымы ретінде танылған. Yamosöpö tuviwarai немесе Yamosopu Tuviwa ga yu: «Жараланған аңғарда өмір сүретіндер», олар Невада штатындағы Paradise Valley-де, олар Crescent Valley деп атаған жерде, сондай-ақ Санта-Роза тауларында және Кіші Гумбольдт өзені бойында, Орегон-Невада шекарасының оңтүстігінде Осгуд тауларында өмір сүрген. Олар федералды түрде Форт Макдермит пайют және шошон тайпаларының бөлігі ретінде танылған. Makuhadökadö немесе Pauida tuviwarai: олар Невададағы Battle Mountain және Unionville аймағында, Гумбольдт аңғарының бір бөлігінде, Буэна Виста аңғары, Pleasant Valley, Buffalo Valley сияқты шөл аңғарларында, Сонома және Шығыс тауларында өмір сүрген. Олар федералды түрде Рено Спаркс үнді қауымы ретінде танылған. Tabussi Dükadü, Tövusidökadö, Taboosse Dukadu, Tobusi Ticutta немесе Taboose ddukaka: «Шыршық жаңғағы жеушілер» немесе «Жеуге жарамды тұқымдар, шоқ жеушілер», олар Невада тауларының етегінде өмір сүрген. Олар федералды түрде Йерингтон Пайют тайпасы Йерингтон колониясы мен Кэмпбелл ранчосы ретінде танылған. Pogai Dükadü, Pogidukadu, Pogi Dukadu, Poo zi Ticutta немесе Padutse ddukaka: «[Жабайы] пияз жеушілер» немесе «Шөп тұқымын жеушілер», олар федералды түрде Йерингтон Пайют тайпасы Йерингтон колониясы мен Кэмпбелл ранчосы және Калифорния штатының Бриджпорт Пайют үнді қауымы ретінде танылған. Tasiget tuviwarai: «Таулардың арасында өмір сүретіндер», олар Уиннемукка аңғарында өмір сүрген. Олар федералды түрде Пирамида көлі үнді резервациясының бөлігі ретінде танылған. Kuyui Dükadü, Kuyuidökadö, Kooyooe Dukadu, Kooyooe Duka'a, Cui Yui Ticutta немесе Cui ui Dicutta: «Cui ui балық жеушілер», олар Пирамида көлінің жағалауында және Төменгі Траки өзенінде, Пирамида көлі үнді резервациясының бір бөлігінде өмір сүрген. Küpadökadö немесе Koop Ticutta: «Жер тышқаны жеушілер», олар Гумбольдт көлінің жағалауында өмір сүрген, олардың аумағы шығыстан Пахсуп таулары, Камма таулары және Мажуба таулары және Гумбольдт өзені мен Sink өзенімен шектелген. Олар федералды түрде Ловелок Пайют тайпасы Ловелок үнді қауымы ретінде танылған. Toi Dükadü, Toedökadö, Toe Dukadu, Toe Tukadu немесе Toi Dicutta: «Tule жеушілер» немесе «Қамыстың жеушілері», олар Карсон шұңқырында өмір сүрген. Олар федералды түрде Fallon резервациясы мен колониясының Пайют-Шошон тайпасының бөлігі ретінде танылған. Aga'idökadö, Agai Dicutta немесе Agai Ticutta: «Кеспе балық жеушілер», қазіргі уақытта Уокер Ривер үнді резервациясында тұрады. Kudza Düka'a, Kutsavidökadö, Koodzabe Duka'a немесе Kucadikadi: «Эфидридтердің (Тұздық шыбық) дернәсілдерін жеушілер» немесе «Щелочной шыбықтың қуыршақтарын жеушілер», сондай-ақ Piaggü Dükadü, Piagi Düka'a немесе Piuga Dik...

Халық саны

Калифорниядағы көптеген жергілікті тайпалардың байланысқа дейінгі санына қатысты бағалаулар көптеген айырмашылықтарды көрсетті. Альфред Л. Кройбер 1770 жылы Калифорниядағы Солтүстік Пайют халқының саны 500 адамға жуық болды деп есептеді. Ол 1910 жылы олардың саны 300 адамға дейін азайғанын болжады. Ал басқа зерттеушілер 1859 жылы Солтүстік Пайют тайпасының жалпы саны шамамен 6000 адамды құрады деп санайды.