Кіріспе

Мали саясаткері және 1991–1992 және 2002–2012 жылдар аралығында президенті Амаду Тумани Туре (4 қараша 1948 – 9 қараша 2020) – Мали саясаткері. Ол Малидің алғашқы көппартиялық сайлауын өтпелі үкімет төрағасы (1991–1992) ретінде қадағалады, кейіннен Малидің екінші демократиялық жолмен сайланған президенті болды (2002–2012). Туре 1991 жылы наурыз айында халықтық төңкеріс режимді құлатқанда президент Мусса Траоренің жеке күзетшісі (және парашют полкының) басшысы болды; полковник Туре кейін президентті тұтқындап, төңкерісті алға жылжытты. Ол жаңа Конституция мен көппартиялық сайлауды қамтамасыз еткен бір жылдық әскери-азаматтық кезеңге басшылық етті, содан кейін 1992 жылғы 6 маусымда билікті Малидің алғашқы демократиялық жолмен сайланған президенті Альфа Умар Конареге тапсырды. Конаре Турені генерал шеніне көтерді. Он жылдан кейін, әскерден кеткен соң, Туре саясатқа азамат ретінде кіріп, 2002 жылғы президенттік сайлауда кең қолдаумен жеңіске жетті. Ол 2007 жылы екінші және соңғы мерзімге оңай қайта сайланды. 2012 жылдың 22 наурызында, қызметтен кетуге дайындалып жатқанда, наразы әскерлер оны жасырынуға мәжбүр еткен төңкеріс жасады. Малиде конституциялық тәртіпті қалпына келтіру келісімі аясында Туре 8 сәуірде президенттік лауазымынан кетті, ал он бір күннен кейін елден кетуге мәжбүр болды.

Ерте өмір

Амадю Тумани Туре 1948 жылғы 4 қарашада Мопти қаласында дүниеге келді, онда бастауыш мектепке барды. 1966 жылдан 1969 жылға дейін мұғалім болу мақсатымен Бамакодағы Бадалабугу стандартты орта мектебінде білім алды. Кейіннен ол әскерге қабылданып, Кати әскери колледжін бітірді. Парашют корпусының құрамында ол тез дамып, Кеңес Одағы мен Франциядағы көптеген оқу курстарынан өткеннен кейін 1984 жылы парашютшілер коммандосының командирі болды.

Саяси және әскери мансап

1991 жылдың наурыз айында үкіметке қарсы демонстрацияларды күшпен басу 23 жылдық әскери билікке қарсы халық төңкерісіне ұласқаннан кейін, қарулы күштер Мали халқына оқ атудан бас тарды, ал президенттік күзет басшысы Турэ президент Мусса Траорені тұтқындады. Әлемде ATT әріптерімен танылған полковник Турэ (сол кездегі шені) Халықтың әл-ауқатын жақсарту жөніндегі ауыспалы комитеттің төрағасы болды және комитет ел үкіметін демократияға көшіру үшін жұмыс істеген кезде мемлекет басшысының міндетін атқарды. Ол 1991 жылдың 29 шілдесі мен 13 тамызы аралығында Мали Конституциясын жасаған және 1992 жылғы парламенттік және президенттік сайлауды белгілеген ұлттық конференцияға төрағалық етті. Сайлау қорытындысы белгілі болғаннан кейін Турэ билікті жаңадан сайланған президент Альфа Умар Конареге тапсырды. Қызметтен өз еркімен кеткеннен кейін ол "Демократия сарбазы" деген лақап атын алды. 2001 жылдың маусым айында Турэ Орталық Африка Республикасында болған сәтсіз төңкеріс әрекетінен кейін БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның арнайы өкілі болып қысқа мерзімге тағайындалды.

Сайлау және президенттік (2002-2012)

2001 жылдың қыркүйегінде ол әскери қызметтен зейнетке шығуын сұрады және 2002 жылғы президент сайлауында кандидат ретінде саясатқа қатысты. Бірінші турда ол 28,71% дауыспен бірінші орынды иеленді, ал екінші турда 64,35% дауыспен жеңіп, 35,65% дауыс жинаған ADEMA партиясының кандидаты, бұрынғы министр Сомаила Сиссені жеңді. Турэ 2002 жылдың 8 маусымында қызметке кірісті. Оның президенттік кезеңі ерекше болды, себебі ол ешқандай саяси партияға мүше болған жоқ және үкіметіне елдің барлық саяси партияларының өкілдерін тартты. 2002 жылғы сайлаудан кейін ол Ахмет Мохамед аг Хаманиді Премьер-министр етіп тағайындады, бірақ 2004 жылдың 28 сәуірінде Хаманидің орнын Оусман Иссуфи Майга басты, ол 2007 жылдың 28 қыркүйегінде Модибо Сидибемен ауыстырылды. 2006 жылы үкімет туарегтердің көтерілісшілерімен бейбіт келісімге қол қойып, оларға кеңірек автономия берді. Турэ 2007 жылдың 27 наурызында 2007 жылдың сәуірінде өтетін президент сайлауында екінші мерзімге түсу ниетін білдірді. 12 мамырда жарияланған ресми нәтижелерге сәйкес, Турэ сайлауда 71,20% дауыспен жеңіске жетті. Басты оппозициялық кандидат, Ұлттық Ассамблея төрағасы Ибрагим Бубакар Кейта 19,15% дауыс алды; Кейта және тағы үш кандидат кіретін «Демократия және Республика үшін фронт» коалициясы ресми нәтижелермен келіспеді. Алайда, шетелдік байқаушылар сайлаудың ашық және әділ өткенін растады. Турэ 2007 жылдың 8 маусымында екінші президенттік мерзіміне ант берді.

Малидің инфрақұрылымын жақсартумен қатар, Турэ елдегі алғашқы ұлттық медициналық сақтандыру жүйесін құрды.

2012 жылғы төңкеріс

2012 жылдың басында Мали әскерінің бір бөлігі Турэ үкіметінің Малидің солтүстігіндегі 2012 жылғы бүлікке қатысты әрекеттеріне наразылық білдірді. Нигермен шекарадағы Агуэль-Хок қаласында 80-нен астам малилік сарбаздың қаза болуы армиядағы наразылыққа алып келді, сарбаздар мен олардың әйелдері президент Турэні оқ-дәрі жетіспеушілігіне байланысты тиімсіз басқаруда айыптады. 21 наурызда Бамако қаласына жақын Катидегі әскери казармадағы сарбаздар келіп тұрған қорғаныс министріне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, ал бұл көтеріліс мемлекеттік төңкеріске ұласты. Сержанттар мен капралдар тобы Бамакодағы бірнеше маңызды нысандарды, оның ішінде президенттік сарайды, мемлекеттік телеарна штабын және бірнеше әскери казармаларды басып алды. Олар капитан Амаду Саного басшылығымен Демократияны және мемлекеттік билікті қайта орнату жөніндегі Ұлттық комитет (CNRDRE) атты уақытша үкімет құрды және Турэні оның үкіметінің тиімсіздігі үшін айыптап, оны құлатылғанын жариялады. Президент Турэ көтерілісшілерге қолға түспеді. Екі аптадан астам уақыт бойы Турэнің қайда екені белгісіз болды және CNRDRE оны ұстағанын көрсетпеді. Алайда CNRDRE Турэнің "жағдайы жақсы" екенін мәлімдеді, ал Нигерия үкіметінің мәлімдемесі, Турэні қолдағанмен, оның көтерілісшілер тарапынан "ұсталғанын" хабарлады. Бірақ Турэге адал сарбаздардың сөзіне сенсек, ол қауіпсіз және Бамакодан тыс жердегі әскери казармада үкімет тарапынан қолдау білдірген әскери күштердің күзетінде болды. 8 сәуірде Турэ Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ЭКОУАС) делдалымен жасалған келісімге сәйкес Малиді конституциялық тәртіпке қайтару мақсатында отставкаға кететінін жариялады. ЭКОУАС өкілдеріне ол: "Ең бастысы, мен мұны елге деген махаббатым үшін жасадым" деді. 19 сәуірде Турэ көршілес Сенегалға саяхатқа кетті. Амаду Тумани Турэ Малиге бес жылдан кейін, 2017 жылдың 24 желтоқсанында оралды.

Басқа жұмыстар

1993 жылы Турэ балалар денсаулығы қоры Fondation pour l'enfance-ті құрды. Президенттік кезеңінде бұл қорды бірінші ханым Тур Лоббо Траоре басқарды. Турэ Жер хартиясы халықаралық комиссиясының құрамына кірді.