Жозеф Смит жасаған Киелі Жазулардың қайта қаралуы

Кіріспе

Жозеф Смит жасаған Киелі кітапты қайта қарау

Жозеф Смит аудармасы (ЖСТ), сондай-ақ "Рухпен шабыттандырылған Киелі жазбалар" (IV) деп аталады. Бұл – соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының негізін қалаушы Жозеф Смит жасаған Киелі кітапты қайта қарау. Смит бұл ЖСТ/IV-тің адамдардың құтқарылуына қатысты "маңызды көптеген нәрселер, [ол] Киелі кітаптан алынып тасталғанын немесе жинақталғанға дейін жоғалғанын" қалпына келтіруге арналғанын айтқан. Смит оны толық деп санамай қайтыс болды, бірақ оның жұмысының көп бөлігі шамамен он жыл бұрын жасалған. Бұл еңбек – Киелі кітаптың Король Джеймс нұсқасы (КЖВ), маңызды қосымшалар мен түзетулермен бірге. Бұл қасиетті мәтін болып саналады және Мәсіх қауымының (CoC), бұрынғы соңғы күндердің қасиеттілерінің Иса Мәсіхтің қайта ұйымдастырылған шіркеуінің және басқа соңғы күндердің қасиеттілері шіркеулерінің қанонының бір бөлігі болып табылады. Жозеф Смит аудармасынан алынған үзінділер сондай-ақ соңғы күндердің қасиеттілерінің LDS басылымының түсіндірмелерінде және қосымшасында келтірілген. Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуінің Киелі кітап басылымында JST-ден алынған үзінділер түсіндірмелер мен қосымшада бар. Ол ресми түрде тек "Бағалы інжу-маржанға" енген кейбір үзінділерді қасиетті деп мойындады. Бұл үзінділер – Мұса кітабы және Смит Матай ішіндегі бір бөлігін қайта қарауы.

Басқа мәтіндерді қолдану

Кейбір ғалымдар Смит Ескі Келісімнің псевдоэпиграфаларына қол жеткізген және осы мәтіндерден алынған түсініктерді өзінің аудармасына енгізгенін болжайды. 2017 жылдың наурызында Бригам Янг университетінің (BYU) профессоры Томас А. Уэймент және оның бакалавр зерттеуші көмекшісі Хейли Уилсон Леммон, BYU-дың Бакалавр зерттеулері журналында Смит мефодист теологы Адам Кларктың белгілі Киелі кітапқа түсіндірмесінен көп қарыз алғанын көрсететін хабарлама жариялады. Олар «Смит аудармасы мен Адам Кларктың Киелі кітапқа түсіндірмесі арасындағы тікелей параллелизмдер соншалықты көп және нақты, оларды жай ғана кездейсоқ немесе сәйкес келу деп санау мүмкін емес» деседі. Олар бұл дәлелдердің «Смит Кларкқа ашық сүйенгенін көрсетуге» жеткілікті екенін айтады. 2018 жылдың мамырында Уилсон Леммон зерттеу қолжазбасының көшірмелерін BYU Діни білім беру деканатына тапсырғанын мәлімдеді. Уэймент пен Уилсон Леммон кейіннен осы көшірмелерді ХҮ күнді шіркеуінің Бірінші Президенттігіне және Он Екі Апостолдың кворумына жіберді. Бұл Уэймент пен белгісіз шіркеу басшыларының кездесуіне әкелді, содан кейін олар «жасыл жарық» алып, жариялауға рұқсат алды. Уэймент пен Уилсон Леммонның зерттеулері 2020 жылдың 26 маусымында Юта университеті баспасынан шыққан «Ежелгі кітаптарды жасау: Джозеф Смит аударма жобалары және мормон христиандығының дамуы» еңбегінде толық жарияланды. Уэймент содан кейін 2020 жылдың шілдесінде Journal of Mormon History журналында осы тақырыпта тағы бір мақала жариялады. 2020 жылдың қазанында соңғы күнгі қасиетті JST зерттеушісі және бұрынғы BYU профессоры Кент П. Джексон Уэймент пен Уилсон Леммонның тұжырымдамасына қарсы пікірді Interpreter: A Journal of Latter-day Saint Faith and Scholarship журналында жариялады. Джексон «Кларктың түсіндірмесіне сілтеме жасайтын ешбір мысал оның еңбегінен табылмады, ал олардың көп бөлігін басқа жолдармен оңай түсіндіруге болады. Кездесетін сирек сәйкестіктер бұлыңғыр, үстірттік және кездейсоқ. Мен Адам Кларк пен JST арасында байланыс жоқ деп санаймын» деді. Аударма процесінде, Киелі кітаптағы қиын мәселелерге тап болғанда, Смит өзіне, өзінің серіктестеріне немесе шіркеуіне қатысты аяндарды диктантпен жазып беретін. Нанымдар мен келісімдер кітабындағы аяндардың шамамен жартысы осы аударма процесімен байланысты, соның ішінде Апокрифтер туралы мәліметтер (ХҮ күнді шіркеуінің Д&К 91 бөлімі, КофК Д&К 88), даңқтың үш дәрежесі (ХҮ күнді шіркеуінің 76 бөлімі, КофК 85 бөлімі), неке мен көп некелердің мәңгілік табиғаты (ХҮ күнді шіркеуінің 132 бөлімі), өлгендер үшін крещение туралы ілімдер (ХҮ күнді шіркеуінің 124 бөлімі, КофК 107 бөлімі) және рухани билік туралы әртүрлі аяндар (ХҮ күнді шіркеуінің 84, 88, 107 бөлімдері, КофК 83, 104 бөлімдері). Жалпы алғанда, JST/IV басылымдарындағы 3410 аят KJV-ден мәтіндік құрылымы бойынша өзгешеленеді (салыстыру үшін JST/IV аяттарының нөмірі негіз ретінде қолданылады). Ескі Келісімде өзгертілген 1289 аяттың ішінде 25-і Мұса кітабының 1-тарауына қосылған қосымшаларға сәйкес келеді, ал 662-сі Жаратылыс кітабында кездеседі. Сондықтан, JST/IV Ескі Келісіміндегі өзгертілген аяттардың жартысынан астамы және JST/IV Киелі кітабындағылардың 20 пайызы Мұса кітабының 1-тарауы мен Жаратылыс кітабында кездеседі, ал ең көп өзгерістер Жаратылыс кітабының 1–24 тараларында байқалады. Жаратылыс кітабындағы өзгерістер Жаңа Келісімге қарағанда төрт есе жиі, ал Ескі Келісімнің қалған бөліктеріне қарағанда жиырма бір есе жиі кездеседі. Жаратылыс кітабындағы өзгерістер саны жағынан ғана емес, сонымен қатар доктриналық және тарихи кеңейту дәрежесі жағынан да маңызды. Джеффри М. Брэдшоу бұл баса назар аударудың себебі «Джозеф Смит Жаратылыс кітабының 1–24 тарауларын қайта қараған және кеңейткен кезде, сондай-ақ Жаңа Келісімдегі тиісті үзінділерді және мысалы, Мұса мен Илияның оқиғаларын кейіннен аударған кезде, ғибадатханаға қатысты ілімдерді ертерек үйренген болуы мүмкін» деп болжайды. Қосымша дәлелдер Мұса кітабының өзінің Джон В. Уэлч айтқандай, ғибадатхана мәтіні ретінде қарастырылуы мүмкін екенін көрсетеді.

Some scholars infer that Smith had access to Old Testament pseudepigrapha and included insights from these texts in his translation. In March 2017, Brigham Young University (BYU) professor Thomas A. Wayment and his undergraduate research assistant Haley Wilson Lemmón published a notice in BYU's Journal of Undergraduate Research suggesting that Smith borrowed heavily from Methodist theologian Adam Clarke's famous Bible commentary. They contend that "direct parallels between Smith's translation and Adam Clarke's biblical commentary are simply too numerous and explicit to posit happenstance or coincidental overlap." They further posit that this evidence is sufficient to "demonstrate Smith's open reliance upon Clarke" before suggesting Sidney Rigdon was likely responsible for urging the use of Clarke's source material. In a May 2018 interview, Wilson Lemmón indicated that she had provided copies of the research manuscript to the dean of BYU Religious Education. Wayment and Wilson Lemmón subsequently provided copies to the First Presidency and Quorum of the Twelve Apostles of the LDS Church. This prompted a meeting between Wayment and unidentified church authorities, after which they "got the green light" to publish. Wayment and Wilson Lemmón's findings were then published in full on June 26, 2020 in Producing Ancient Scripture: Joseph Smith's Translation Projects in the Development of Mormon Christianity published through University of Utah Press. Wayment then published another article on the topic in the July 2020 issue of the Journal of Mormon History. In October 2020, Latter day Saint JST scholar and then former BYU professor Kent P. Jackson published a rebuttal to the findings of Wayment and Wilson Lemmón in Interpreter: A Journal of Latter day Saint Faith and Scholarship. Jackson argues that "none of the examples provide can be traced to Clarke's commentary, and almost all of them can be explained easily by other means The few overlaps that do exist are vague, superficial, and coincidental I do not believe there is Adam Clarke JST connection at all[.]" During the process of translation, when he came across troubling biblical issues, Smith often dictated revelations relevant to himself, his associates, or the church. About half of the revelations in the Doctrine and Covenants are in some way connected to this translation process, including background on the Apocrypha (LDS D&C section 91 CofC D&C 88), the three degrees of glory (LDS section 76 CofC Section 85), the eternal nature of marriage and plural marriage (LDS section 132), teachings on baptism for the dead (LDS section 124 CofC Section 107), and various revelations on priesthood (LDS sections 84, 88, 107 CofC Sections 83, 104). Overall, 3,410 verses in the printed editions of JST/IV differ in textual construction from the KJV (this uses the verse numbering of the JST/IV as the basis for comparison). Of the total of 1,289 verses changed in the Old Testament, 25 correspond to the additions of Book of Moses chapter 1, and 662 occur in the Book of Genesis. Hence, more than half of the changed verses in the JST/IV Old Testament and 20 percent of those in the entire JST/IV Bible are contained in Moses chapter 1 and Genesis, with the most extensive modifications occurring in Genesis chapters 1–24. As a proportion of page count, changes in Genesis occur four times more frequently than in the New Testament and twenty one times more frequently than in the rest of the Old Testament. The changes in Genesis are not only more numerous, but also more significant in the degree of doctrinal and historical expansion. Jeffrey M. Bradshaw has suggested that one reason for this emphasis may have been "early tutoring in temple related doctrines received by Joseph Smith as he revised and expanded Genesis 1–24, in conjunction with his later translation of relevant passages in the New Testament and, for example, the stories of Moses and Elijah." Additional evidence suggests that the Book of Moses itself could be seen as a temple text, in the sense discussed by BYU professor John W. Welch.

Мәсіх қауымының жариялауы және пайдалануы

Смит JST/IV жарияланбастан бұрын қаза болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, аудармаға қатысты қолжазбалар мен құжаттарды оның жесірі Эмма Смит сақтап қалды, бірақ ол оларды Он екі елшінің кворумына беруден бас тартты. Бірақ Виллард Ричардс, көрінетін, Бригам Янгтың тапсырмасымен, одан қолжазбаны сұрады. Осы себепті, Янгтың ізбасарлары Солтүстік Лейк аңғарына көшкенде, олармен бірге Киелі кітаптың жаңа аудармасы болмады. Смит қайтыс болғаннан кейін, Джон Милтон Бернизель Эмма Смиттен өзінің KJV Киелі кітабына жазбаларды көшіру үшін қолжазбаны пайдалануға рұқсат сұрады. Бернизель 1845 жылғы көктемнің көп бөлігін осы жобамен өткізді. ЛДС шіркеуінің архивінде Бернизельдің Киелі кітабы сақтаулы, бірақ онда түзетулердің жартысынан да азы бар және оны жариялауға болмайды. Көп жылдар бойы «Бернизель Киелі кітабы» Солтүстік Лейк аңғарында тұратын ЛДС шіркеуінің мүшелері үшін JST/IV көзінің жалғыз нұсқасы болды. 1866 жылы Эмма Смит қолжазбаны өзі мүшесі болған, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілерінің қайта ұйымдастырылған шіркеуіне (RLDS Church) және оның президенті, пайғамбары Жозеф Смит III-ке тапсырды. 1867 жылы RLDS шіркеуі IV-тің алғашқы басылымын жариялады және оған авторлық құқық алды. Қазір Мәсіх қауымы деп аталатын RLDS шіркеуі, өзінің баспа бөлімшесі «Геральд Хаус» арқылы «Илхами Киелі жазбалар» аудармасын жариялайды. 1867 жылғы басылымға авторлық құқық мерзімі аяқталды және осы басылымның фотокөшірмесі жеке компания тарапынан жарияланды. 1944 жылы RLDS шіркеуі 1867 жылғы түпнұсқа басылымдағы кейбір қателерді жойған «жаңа түзетілген басылымды» шығарды. 2024 жылы Мәсіх қауымы тарихи орындар, құжаттар мен заттарды 192,5 миллион долларға сатып алғанның бір бөлігі ретінде Жозеф Смит аудармасында қолданылған түпнұсқа қолжазбалар мен Киелі кітапты Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуіне тапсырды. Бүгінде Мәсіх қауымының баспа бөлімшесі «Геральд Паблишинг Хаус», «Илхами аударма» мен NRSV екі нұсқасын да сатады. Мәсіх қауымы NRSV-ді «жақсы, соңғы аударма» деп санайды.

Smith was killed prior to the publication of the JST/IV. At his death, the manuscripts and documents pertaining to the translation were retained by his widow, Emma Smith, who would not give them to the Quorum of the Twelve, although Willard Richards, apparently acting on behalf of Brigham Young, requested the manuscript from her. Consequently, when Young's followers moved to the Salt Lake Valley, they did so without the new translation of the Bible. Following Smith's death, John Milton Bernhisel asked permission of Emma Smith to use the manuscript to copy notes into his own KJV Bible. Bernhisel spent much of the spring of 1845 working on this project. The LDS Church has Bernhisel's Bible in its archives, but it contains less than half of the corrections and is not suitable for publication. For many years the "Bernhisel Bible" was the only JST/IV source for LDS Church members living in the Salt Lake Valley. In 1866, Emma Smith gave the manuscript into the custody of the Reorganized Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (RLDS Church), of which she was a member, and her son Joseph Smith III, its prophet president. In 1867, the RLDS Church published the first edition of the IV and obtained a copyright for it. The RLDS Church, now known as Community of Christ, publishes the Inspired Version of the Holy Scriptures through the Herald House, its publishing arm. The copyright has expired on the 1867 edition and a bound photo reproduction of that edition is published by a private concern. In 1944, the RLDS Church issued a "new corrected edition" that eliminated some of the errors made in the original 1867 edition. In 2024, the Community of Christ transferred ownership of the original manuscripts and Bible used in the Joseph Smith Translation to the Church of Jesus Christ of Latter day Saints as part of a $192.5 million acquisition of historic sites, documents, and objects. Today, Herald Publishing House, Community of Christ's publishing arm, sells both the Inspired Version and the NRSV. Community of Christ considers the NRSV to be a "good, recent translation".

JST/IV қолжазбалары бойынша стипендия

LDS ғалымдары RLDS шіркеуінің 1944 жылғы IV басылымын түпнұсқа қолжазбалармен салыстыруға мүмкіндік алмағандықтан, LDS шіркеуінің мүшелері оны бастапқыда шектеулі түрде қабылдады. 1960 жылдардан бастап, JST/IV мәтінінің негіздерін зерттеу CofC ғалымы Ричард П. Говард пен LDS ғалымы Роберт Дж. Мэтьюстің пионерлік еңбегімен күш алды. Мэтьюстің толыққанды зерттеудің қорытындысы RLDS-тің 1944 жылғы және одан кейінгі JST/IV басылымдары Смит пен оның хатшыларының жұмысын адал түрде бейнелегенін растады – сол кездегі қолжазбалардың түсінігіне сәйкес. Community of Christ ұйымының толық ынтымақтастығымен, сегіз жыл бойы тынымсыз еңбек еткеннен кейін, 2004 жылы JST/IV түпнұсқа қолжазбаларының факсимильді транскрипциясы жарияланды.

ЛДС шіркеуіндегі көзқарастар

LDS шіркеуі бастапқыда RLDS-тің жариялаған "Рухани Киелі кітап" нұсқасына күдікпен қарады және оған қарағанда "Рухани Киелі кітап" нұсқасын артық көрді, бірақ бұл күдік 1970 жылдары "тез жойылды". Бүгінде LDS шіркеуі JST/IV-нің құрылуын Смит "жазушыларға шабыттанған өзгерістер мен қосымшаларды диктанттағаны" ретінде сипаттайды. Дегенмен, LDS шіркеуі JST/IV-тегі өзгерістердің тек бір бөлігін ғана канон ретінде қабылдайды. Джозеф Смит – Матай және Мұса кітабы, Матай 24-тің және Жаратылыс кітабының 1–7 тарауларының аудармалары мен ашылу арқылы кеңейтілген нұсқаларын қамтиды және LDS-тің Ұлы Бағалы Жүгершісіне енгендіктен, LDS шіркеуінің негізгі кітаптарының бөлігі ретінде канонизацияланған JST/IV-тің жалғыз бөліктері болып табылады. Бұған қоса, аудармадағы маңызды доктриналық 600-дан астам аят қазіргі LDS шіркеуі басылымындағы "Киелі кітаптың" үзінділері ретінде қосылған. Бұл қадам LDS шіркеуінде JST/IV-тің қолданылуын және қабылдануын арттырды. 1974 жылы LDS шіркеуіне тиесілі "Church News" газетінің редакциондық мақаласында былай делінген:
"Рухани Киелі кітап "Киелі кітаптың" шіркеудің ресми нұсқасы ретінде алмастырмайды, бірақ пайғамбар Джозеф Смит жасаған түсіндірулер мен өзгерістер көптеген Киелі кітап жолдарына түсінік пен пайдалы түсініктеме береді". Он екі елшінің кворумының мүшесі Брюс Р. Макконки (1915–1985) JST/IV туралы: "Жозеф Смит аудармасы немесе Рухани Киелі кітап, қазіргі жер бетіндегі ең жақсы Киелі кітаптан мың есе артық" деді. Кейбір мормон ғалымдары 1828 жылы "аударма" термині қазіргідей тар мағынада емес, ал Смиттың еңбегі сол кезде тілдер арасындағы аударма емес, ағылшын мәтінін қайта қарау деп саналған; "тіл емес, идеялардың" өзгеруі. Смит JST/IV қолжазбасын жасау үшін еврей немесе грек тілін оқымағаны белгілі, бірақ 1836 жылдан бастап еврей тілін оқыды. LDS ғалымы Роял Скоузен JST/IV-де жасалған әрбір өзгеріс аян етілген мәтін болып табылады деп ойлауға бола ма екенін талқылайды. JST/IV-тің нақты мәтінінен алынған аргументтерден басқа, мәтінді көшіру, көшіру және жариялауға дайындаумен айналысқан хатшылардың сенімділігі мен қадағалау деңгейі туралы сұрақтар туындайды. Жұмыстың әртүрлі кезеңдерінде жасалған қайта қарау процесінің сипаты да әртүрлі. Мысалы, Жаратылыс кітабының көптеген тараулары Мұса кітабы ретінде канонизацияланған және "[сөзбе-сөз аян етілген мәтінге ұқсайды]", ал Жаңа Келісімнің екі бөлімін зерттеуден алынған мәліметтер екі рет қайта қарағаннан кейін "Жаңа Келісімнің ЖСТ-і сөзбе-сөз аян етілмейтінін, бірақ көбінесе Джозеф Смиттың мәтіндегі бірдей қиындықтарға әртүрлі жауаптарына байланысты екенін" көрсетеді.

The LDS Church initially viewed the RLDS published Inspired Version with suspicion, and favoured the Authorized King James Version (KJV) over it, although this suspicion "rapidly faded" during the 1970s. Today, the LDS Church describes the creation of the JST/IV as Smith dictating "inspired changes and additions to scribes." However, the LDS church accepts only a portion of the changes found in the JST/IV as canon. Joseph Smith–Matthew and the Book of Moses, containing translations and revelatory expansions of Matthew 24 and Genesis 1–7, respectively, are contained in the LDS Pearl of Great Price; thus, they are the only portions of the JST/IV that the LDS Church has canonized as part of its standard works. Additionally, over 600 of the more doctrinally significant verses from the translation are included as excerpts in the current LDS Church edition of the KJV. This step has ensured an increase in the JST/IV's use and acceptance in the LDS Church today. A 1974 editorial of the LDS Church owned Church News stated:
"The Inspired Version does not supplant the King James Version as the official Church version of the Bible, but the explanations and changes made by the Prophet Joseph Smith provide enlightenment and useful commentary on many biblical passages." Regarding the JST/IV, Bruce R. McConkie (1915–1985) of the Quorum of the Twelve Apostles said, "The Joseph Smith Translation, or Inspired Version, is a thousand times over the best Bible now existing on earth". Some Mormon scholars argue that the term "translation" was broader in meaning in 1828 than it is today, and Smith's work was at the time considered a revision of the English text, rather than a translation between languages; one of "ideas rather than language". It is known that Smith had not studied Hebrew or Greek to produce the JST/IV manuscript, although Smith did later study Hebrew from 1836 on. LDS scholar Royal Skousen discusses whether one should assume that every change made in the JST/IV constitutes revealed text. Besides arguments that can be made from the actual text of the JST/IV, there are questions regarding the reliability and degree of supervision given to the scribes who were involved in transcribing, copying, and preparing the text for publication. Differences are also apparent in the nature of the revision process that took place at different stages of the work. For example, while a significant proportion of the Genesis passages that have been canonized as the Book of Moses "[look] like a word for word revealed text," evidence from a study of two sections in the New Testament that were revised twice indicates that the later "New Testament JST is not being revealed word for word, but largely depends upon Joseph Smith's varying responses to the same difficulties in the text."