Кіріспе
Статистикалық талдауда кездейсоқ емес іріктеуден туындайтын қателік. Іріктеу қателігі – бұл жеке адамдарды, топтарды немесе деректерді талдау үшін дұрыс кездейсоқтық сақталмай, олардың іріктелуінен туындайтын қателік, соның салдарынан алынған үлгі талдауға арналған популяцияны дұрыс көрсетпейді. Оны кейде іріктеу әсері деп те атайды. "Іріктеу қателігі" термині көбінесе үлгілерді жинау әдісінен туындайтын статистикалық талдаудың бұрмалануын білдіреді. Егер іріктеу қателігі ескерілмесе, зерттеудің кейбір қорытындылары қате болуы мүмкін.
Selection bias is the bias introduced by the selection of individuals, groups, or data for analysis in such a way that proper randomization is not achieved, thereby failing to ensure that the sample obtained is representative of the population intended to be analyzed. It is sometimes referred to as the selection effect. The phrase "selection bias" most often refers to the distortion of a statistical analysis, resulting from the method of collecting samples. If the selection bias is not taken into account, then some conclusions of the study may be false.
Сынама алудың теріс әсері
Үлгілеу қатесі – бұл халықтың кездейсоқ емес үлгісінен туындайтын жүйелі қателік, оның салдарынан халықтың кейбір мүшелерінің іріктелу ықтималдығы басқаларына қарағанда төмендеп, бұрмаланған үлгіге әкеледі. Бұрмаланған үлгі – барлық қатысушылар тең салмақталмаған немесе объективті ұсынылмаған халықтың (немесе адам емес факторлардың) статистикалық үлгісі ретінде анықталады. Ол көбінесе іріктеу қатесінің бір түрі ретінде жіктеледі, кейде нақты үлгіні іріктеу қатесі деп аталады, бірақ кейбіреулер оны жеке қателік түрі ретінде қарастырады. Үлгілеу қатесінің ерекшелігі (барлық жағдайда қабылданбаса да) – ол сынақтың сыртқы жарамдылығын (оның нәтижелерінің халықтың қалған бөлігіне таралу мүмкіндігін) төмендетеді, ал іріктеу қатесі негізінен қолдағы үлгідегі айырмашылықтар немесе ұқсастықтар үшін ішкі жарамдылық мәселелерін қарастырады. Осыған орай, үлгіні немесе когортаны жинау процесінде туындаған қателер үлгілеу қатесіне, ал кейінгі кез келген процестегі қателер іріктеу қатесіне әкеледі. Үлгілеу қатесінің мысалдары: өздігінен іріктелу, сынаққа қатысушыларды алдын ала тексеру, сынақ субъектілерін/тестілеуді толық аяқтамағандарды есептен шығару, зерттеу аймағына жақында көшіп келген немесе одан кеткен субъектілерді алып тастау арқылы көші-қон қатесі, ұзақ мерзімді қатесі (жақсы болжаммен аурудың баяу дамуы анықталады) және алдын ала уақыт қатесі (ауру салыстыруға алынған топтардағы қатысушыларға қарағанда ертерек диагностикаланады, бірақ аурудың орташа ағыны бірдей болады).
Уақыт аралығы
Қажетті нәтижелерді қолдайтын кезде сынақты оның нәтижелері бойынша мерзімінен бұрын тоқтату. Сынақ ең жоғары мәнде (көбінесе этикалық себептермен) мерзімінен бұрын аяқталуы мүмкін, бірақ бұл ең жоғары мәнге барлық айнымалылардың орташа мәні шамалас болса да, ең үлкен дисперсиясы бар айнымалы жетеді.
Зерттеулер
Мета-талдауға қосылатын зерттеулерді іріктеу (сондай-ақ комбинаторлық мета-талдауды қараңыз). Эксперименттерді қайталап жасау және ең жақсы нәтижелерді ғана баяндау, мүмкін басқа эксперименттердің зертханалық тіркемелерін "калибрлеу сынақтары", "аспаптық қателер" немесе "алдын ала сараптамалар" деп қайта атау. Деректерді іздеуден алынған ең маңызды нәтижені бір ғана эксперимент ретінде көрсету (бұл логикалық тұрғыдан алдыңғы тармақпен бірдей, бірақ оны одан аз адалдықсыздық деп есептеуге болады).
Қалқыма
Артқылау бейімділігі – қатысушылардың жоғалуынан (артқылаудан) туындайтын таңдау бейімділігінің бір түрі, онда сынақ аяқталмай қалған сынақ субъектілері/тестілеулер ескерілмейді. Бұл, тек процестен өткен ("аман қалған") субъектілерді ғана талдауға қосатын аман қалушылық бейімділігімен немесе тек процесте сәтсіз болған субъектілерді ғана талдауға қосатын сәтсіздік бейімділігімен тығыз байланысты. Оған оқуды тоқтату, жауапсыздық (жауап беру деңгейінің төмендеуі), қатысудан бас тарту және протоколдан ауытқулар жатады. Бұл, әсер мен/немесе нәтиже бойынша теңсіздік болғанда, бұрмаланған нәтижелерге әкеледі. Мысалы, диета бағдарламасын сынау кезінде зерттеуші сынақтан шығып кеткендердің барлығын қабылдамай қоюы мүмкін, бірақ сынақтан шығып кеткендердің көпшілігі олар үшін бағдарлама тиімсіз болған адамдар болады. Интервенциялық және салыстыру тобындағы қатысушылардың әртүрлі жоғалуы зертенеін интервенцияға қарамастан, осы топтардың сипаттамаларын және нәтижелерін өзгерте алады. Зерттеушілердің алғашқы іріктеу және зерттеу кезеңінде жиналған жеткіліксіз идентификациялық ақпарат пен байланыс деректері салдарынан, қатысушылармен байланыс орнату мүмкін болмай қалуы да мүмкін.
Бақылаушыны таңдау
Философ Ник Бостром деректер зерттеу жобасымен және өлшеумен ғана емес, сонымен қатар зерттеу жүргізуге біреудің болуы қажеттігімен сүзгіленеді деп санайды. Егер байқаушының немесе зерттеудің болуы деректермен байланысты болса, байқау таңдау эффектілері туындайды және антропоморфтық ойлау қажет болады. Мысалы, Жердің бұрынғы соққылар тарихын қарастырайық: егер үлкен соққылар жаппай жойылуға және ұзақ мерзімге интеллектуалды байқаушылардың эволюциясына кедеріс келтіретін экологиялық бұзылыстарға әкелсе, онда ешкім жақын арада үлкен соққылардың кез келген белгісін байқамайды (өйткені олар интеллектуалды байқаушылардың дамуына мүмкіндік бермес еді). Осылайша, Жерге соққылардың тарихында әлеуетті бұрмалаушылық бар. Астрономиялық экзистенциалдық тәуекелдер де таңдау қателігіне байланысты төмен бағалануы мүмкін, сондықтан антропоморфтық түзету енгізілуі керек.
Еріктілер бейімділігі
Зерттеулердегі өзіндік таңдау қатесі немесе еріктілердің қатысуы зерттеудің дұрыстығына қосымша қауіп тудырады, себебі мұндай қатысушылар зерттеудің бағытталған тобынан өзгеше ерекшеліктерге ие болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, еріктілер көбінесе төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдарға қарағанда жоғары әлеуметтік жағдайдан шығып отырады. Сонымен қатар, тағы бір зерттеу көрсеткендей, әйелдер ерлерге қарағанда зерттеулерге ерікті түрде қатысуға көбірек бейім. Еріктілердің қатысуынан туындайтын бұл қателік зерттеудің өмірлік циклының барлық кезеңінде, қабылдаудан бастап, нәтижелерді бақылауға дейін байқалады. Жалпы айтқанда, ерікті жауаптар жеке альтруизмге, мақұлдауға ұмтылуға, зерттеу тақырыбымен жеке байланысқа және басқа да себептерге байланысты болуы мүмкін. Егер деректер сәйкестендіру немесе болжау мақсатында таңдалса, деректер айнымалыларының кез келген жиынтығы үшін сәйкестендіру немесе болжаудың дәлдік функциясын анықтау үшін коалициялық ойын құруға болады.