Кіріспе

Эксперимент, онда сынақ туралы ақпарат жасырылып, бұрмалауды азайтуға тырысады. Қор немесе соқыр экспериментте, эксперимент қатысушыларына әсер ете алатын ақпарат эксперимент аяқталғанға дейін жасырылады. Сапалы соқырлау қатысушылардың күтуінен, бақылаушының қатысушыларға тигізетін әсерінен, бақылаушының субъективтілігінен, растауға бейімділіктен және басқа да көздерден туындайтын эксперименттік бұрмалауларды азайтуға немесе жоюға мүмкіндік береді. Соқырлау эксперименттің кез келген қатысушысына – субъектілерге, зерттеушілерге, техниктерге, деректерді талдаушыларға және бағалаушыларға қолданылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, соқырлау пайдалы болғанымен, оны жүзеге асыру мүмкін болмайды немесе этикалық тұрғыдан дұрыс емес. Мысалы, физиотерапиялық араласу кезінде емделушіге емделуін жасыру мүмкін емес. Жақсы клиникалық протокол соқырлауды этикалық және практикалық шектеулер шегінде мүмкіндігінше тиімді етуді қамтамасыз етеді. Эксперимент барысында қатысушы жасырылған ақпаратты анықтаса немесе басқа жолмен білсе, соқырлау жойылады. Мысалы, жанама әсерлерді сезінген науқас өзіне тағайындалған емді дұрыс болжап, соқырлығын жоюы мүмкін. Соқырлаудың жойылуы соқыр эксперименттерде, әсіресе фармакологиялық сынақтарда жиі кездеседі. Атап айтқанда, ауырсынды басатын дәрілер мен антидепрессанттарға қатысты зерттеулерде соқырлау нашар жүзеге асырылады. Зерттеу аяқталғанға дейін болатын соқырлаудың жойылуы эксперименттік қателіктерге әкелуі мүмкін, себебі соқырлау арқылы жойылған бұрмалау қайтадан пайда болады. CONSORT есеп беру нұсқаулары барлық зерттеулерде соқырлаудың жойылуын бағалауға және оның нәтижелерін есептеуге кеңес береді. Бірақ, іс жүзінде, мұндай талапты орындайтын зерттеулер өте аз. Соқырлау ғылыми әдістің маңызды құралы болып табылады және көптеген зерттеу салаларында қолданылады. Кейбір салаларда, мысалы медицинада, ол қажетті деп есептеледі. Клиникалық зерттеулерде соқыр емес сынақ ашық сынақ деп аталады.

Тарих

Бірінші белгілі соқыр эксперимент 1784 жылы Жануарлар магнетизмі жөніндегі француз корольдік комиссиясы Франц Месмердің бұрынғы серіктесі Шарль д’Эслон ұсынған мезмеризмді зерттеу үшін жүргізілді. Зерттеу барысында зерттеушілер мезмеристердің көзін байлап, оларға бұрын "өмірлік сұйықтықпен" толтырылған заттарды анықтауды тапсырды. Субъектілер мұны істей алмады. 1817 жылы ғылыми ортадан тыс жасалған алғашқы соқыр эксперимент, Стредивари скрипкасының музыкалық сапасын гитара тәрізді дизайнмен салыстырды. Скрипкашы әрбір аспапты ойнады, ал ғалымдар мен музыканттардан тұратын комиссия басқа бөлмеден тыңдады, әділдікті сақтау үшін. Екі жақты соқыр протоколдың алғашқы мысалы – 1835 жылы Фридрих Вильгельм фон Ховен, Нюрнбергтің ең жоғары дәрежелі денсаулық сақтау қызметкері, сондай-ақ Фридрих Шиллердің жақын досы жасаған Нюрнберг тұзының сынағы. Бұл сынақ гомеопатиялық еңкейтудің тиімділігін сынап көрді. Бернардтың эксперименттің бақылаушысы сыналып жатқан гипотезаны білмеуі керек деген ұсынысы, ғылыми байқауды тек білімді және хабардар ғалым жүргізгенде ғана объективті жарамды бола алады деген Ағарту дәуіріндегі кең таралған көзқараспен күрт қайшы болды. Соқыр зерттеуші болған алғашқы зерттеуді 1907 жылы В. Х. Р. Риверс және Х. Н. Уэббер кофеиннің әсерін зерттеу үшін жүргізді. Зерттеушілерді соқыр ету қажеттілігі 20 ғасырдың ортасында кеңінен мойындалды.

Бәсекелестік

Зерттеу жеткілікті түрде маскировкаланбаған кезде бірқатар қате пікірлер пайда болады. Егер пациент өзі қабылдаған емді білсе, оның жеке баяндамалары өзгеше болуы мүмкін. Сол сияқты, зерттеушілерді маскировкаламау байқаушының субъективтілігіне әкеледі. Маскировкаланбаған деректерді талдаушылар өздерінің бұрынғы сенімдерін растайтын талдауға бейім болуы мүмкін (растау қате пікірі). Бұл қате пікірлер көбінесе санасыз ықпалдың нәтижесі болып табылады және зерттеуге қатысушылар оларға ықпал етпейтініне сенген жағдайда да кездеседі.

Терминология

Медициналық зерттеулерде соқырландыруды сипаттау үшін "бір соқыр", "екі соқыр" және "үш соқыр" терминдері жиі қолданылады. Бұл терминдер (сәйкесінше) бір, екі немесе үш тараптың белгілі бір ақпараттан хабарсыз қалған эксперименттерді сипаттайды. Көбінесе, "бір соқыр" зерттеулерде пациенттер емдеуге тағайындалуынан хабарсыз болады, "екі соқыр" зерттеулерде пациенттер де, зерттеушілер де емдеуге тағайындалуынан хабарсыз болады, ал "үш соқыр" зерттеулерде пациенттер, зерттеуші және басқа үшінші тарап (мысалы, мониторингтік комитет) емдеуге тағайындалуынан хабарсыз болады. Дегенмен, бұл терминдердің мағынасы зерттеуден зерттеуге өзгеруі мүмкін. CONSORT нұсқауларында бұл терминдердің қолданылуы ұсынылмайды, себебі олар түсініксіз. Мысалы, "екі соқыр" термині деректерді талдаушылар мен пациенттердің, немесе пациенттер мен нәтижелерді бағалаушылардың, немесе пациенттер мен араласуды жүзеге асыратын адамдардың хабарсыз болғанын білдіруі мүмкін, және т.б. Бұл терминдер сонымен қатар қандай ақпарат жасырылғанын және соқырландырудың қаншалықты бұзылғанын жеткізе алмайды. Соқырландырылған тараптардың санын көрсету жеткіліксіз. Эксперименттің соқырландыруын сипаттау үшін кімнің қандай ақпараттан хабарсыз болғаны және әрбір соқырландырудың қаншалықты тиімді болғаны туралы мәлімет беру қажет.

Көзді ашып алу

"Жасырындықты жою" – бұл ақпарат жасырылған адамға белгілі болған кезде соқыр экспериментте пайда болатын жағдай. Клиникалық зерттеулерде пациент өзінің емделу тобын анықтағанда жасырындықты жою кездейсоқ түрде болуы мүмкін. Эксперимент аяқталғанға дейін болатын жасырындықты жою – бұл қателіктерге (bias) әкелуші фактор. Соқыр эксперименттерде жасырындықтың белгілі бір деңгейде ерте жойылуы жиі кездеседі. Егер соқырлық толық болмаса, оның табысы бір жағынан жасырындық жоқ (немесе жасырындықтың толық сәтсіздігі), екінші жағынан толыққанды соқырлық және арасында нашар немесе жақсы соқырлықпен бағаланады. Осылайша, зерттеулерді соқыр немесе соқыр емес деп қарастыру – бұл жалған дихотомияның мысалы. Жасырындықты жоюдың сәттілігі зерттеуге қатысушыларға жасырылған ақпарат туралы сұрақтар қою арқылы бағаланады (мысалы, қатысушы дәрі-дәрмек немесе плацебо алды ма?). Толыққанды соқыр экспериментте жауаптар жасырылған ақпаратты білмеумен сәйкес келуі керек. Алайда, егер жасырындықты жою орын алса, жауаптар жасырындықтың жойылу деңгейін көрсетеді. Жасырындықты жоюды тікелей өлшеу мүмкін емес, бірақ қатысушылардың жауаптарынан шығару керек, сондықтан оның өлшенген мәні қойылған сұрақтардың сипатына байланысты болады. Нәтижесінде, жасырындықты толыққанды объективті түрде өлшеу мүмкін емес. Дегенмен, соқырлықтың сапасы туралы негізделген пікірлер жасауға болады. Нашар соқырланған зерттеулер дәлелдер иерархиясында соқырланбаған зерттеулерден жоғары және жақсы соқырланған зерттеулерден төмен тұрады.

Зерттеуден кейінгі соқырлық

Зерттеуден кейінгі маскировканы ашу – зерттеу аяқталғаннан кейін жасырын деректердің жариялануы. Клиникалық зерттеулерде зерттеуден кейінгі маскировканы ашу қатысушыларды олар алған емге қатысты хабардар ету мақсатында жүзеге асырылады. Зерттеу аяқталғаннан кейін маскировканы ашу міндетті емес, бірақ көбінесе зерттеуге қатысушыларға көрсетілетін құрмет ретінде жасалады. Зерттеу аяқталғаннан кейін болатын маскировканы ашу, бұрмалаушылыққа алып келмейді, себебі деректерді жинау және талдау осы кезде толыққан болады.

Алдын ала соқырлық

Ерте соқырлықтан арылу – зерттеу аяқталғанға дейін болатын кез келген соқырлықтан арылу. Зерттеуден кейінгі соқырлықтан айырмашылығы, ерте соқырлықтан арылу – бұл қателіктерге (bias) әкелуші фактор. Кодты бұзу процедурасы қашан субъектіні ертерек соқырландыру керектігін анықтайды. Кодты бұзу процедурасы тек төтенше жағдайларда ғана соқырлықтан арылуға рұқсат беруі керек. Кодты бұзу процедурасына сәйкес жүзеге асырылған соқырлықтан арылу қатаң түрде құжатталады және есептеледі. Ерте соқырлықтан арылу қатысушы тәжірибелік жағдайлардан оларға жасырын ақпаратты білгенде де болуы мүмкін. Жағымсыз әсерлердің (немесе әсерлердің) емдеу тобында болуы – соқырлықтың жиі кездесетін себебі. Фармакологиялық зерттеулерде белсенді плацебо қолдану арқылы ерте соқырлықтан арылуды азайтуға болады, ол екі топта да жағымсыз әсерлердің болуын қамтамасыз ету арқылы емдеуді жасырады. Дегенмен, жағымсыз әсерлер – соқырлықтың жалғыз себебі емес; емдеу мен бақылау топтарының кез келген байқалатын айырмашылығы ерте соқырлыққа ықпал етуі мүмкін. Соқырлықты бағау кезінде мәселе туындайды, себебі субъектілерден жасырын ақпаратты болжауды сұрағанда, олар осы ақпаратты анықтауға тырысуы мүмкін. Зерттеушілер бұл ерте соқырлыққа ықпал етуі мүмкін деп болжайды. Сонымен қатар, кейбір клиникалық зерттеулерге қатысушылар әлеуметтік желілер мен хабарлама тақталарынан ақпарат жинап, белсенді емделу алған-алмағанын анықтауға тырысады. Зерттеушілер пациенттерге клиникалық зерттеулерді талқылау үшін әлеуметтік желілерді пайдаланбауды кеңес берсе де, олардың шоттары бақыланбайды. Бұл мінез-құлық соқырлықтың көзі болып саналады. CONSORT стандарттары мен жақсы клиникалық тәжірибе нұсқаулары барлық ерте соқырлықтан арылу туралы есеп беруді ұсынады. Іс жүзінде, қасақана соқырлықтан арылу туралы ақпарат сирек хабарланады. Кейбір зерттеушілер клиникалық зерттеулерде соқырлықтың тиімділігін міндетті түрде бағалауды ұсынды, бірақ оны жүзеге асыру қиын. Мысалы, хирургиялық және хирургиялық емес араласуларды соқыр зерттеулерде салыстыру қиын. Кейбір жағдайларда соқырлық процесі үшін жалған операция қажет болуы мүмкін. Жақсы клиникалық протокол соқырлықты этикалық және практикалық шектеулер шегінде мүмкіндігінше тиімді етуді қамтамасыз етеді. Әртүрлі салалардағы фармакологиялық зерттеулердің нәтижелері соқырлықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Соқырлықтан арылу пациенттерге де, клиникалық дәрігерлерге де әсер ететіні көрсетілді. Бұл дәлелдер фармакологиялық зерттеулерде соқырлықтың өте тиімді деген жалпы қабылдауға қарсы келеді. Фармакологиядан тыс клиникалық зерттеулерде де соқырлықтан арылу фактілері анықталды.

Ауырсыну

2018 жылғы мета-талдау көрсеткендей, 408 рандомизацияланған бақыланатын сынақтың тек 23-інде ғана соқырлауды бағалау туралы мәліметтер келтірілген (5.6%). Зерттеу жинақталған деректерді талдағаннан кейін соқырлаудың жалпы сапасы нашар екенін және соқырлау "сәтті болмаған" деген қорытындыға келді. Бұған қоса, фармацевтикалық компаниялардың қаржылық қолдауы және жанама әсерлердің болуы соқырлауды бағалау туралы есеп беру жиілігінің төмендеуімен байланысты болды.

Депрессия

Зерттеулер антидепрессанттарды сынауда кең ауқымды жасырындықтың жойылғанына дәлелдер тапты: кем дегенде үштен екі бөлігі науқастар өздеріне тағайындалған емді дұрыс анықтады. Жасырындықтың жойылғаны клиникалық дәрігерлерде де орын алады. Науқастар мен дәрігерлердің жасырындығын жақсарту әсердің күшін азайтады. Зерттеушілер жасырындықтың жойылғаны антидепрессанттарды сынауда әсердің күшін арттырады деген қорытындыға келді. Кейбір зерттеушілер антидепрессанттар депрессияны емдеуде тиімді емес және жүйелі қателіктерге байланысты плацебодан жақсы нәтиже береді деп санайды. Олар антидепрессанттарды белсенді плацебо деп есептейді.

Акупунктура

Акупунктураны соқыр зерттеу мүмкіндігі күмәнді болғанымен, 2003 жылғы 47 рандомизацияланған бақыланатын сынақтарды қарап шығу нәтижесінде пациенттерді акупунктурамен емдеуге қатысты соқырлаудың кем дегенде төрт әдісі анықталды: 1) нақты акупунктуралық нүктелерге беткей тігу, 2) емделіп жатқан жағдайға қатысты емес акупунктуралық нүктелерді пайдалану, 3) нақты акупунктуралық нүктелерден тыс жерге ине енгізу және 4) теріге енбеу үшін жасалған плацебо инелерді қолдану. Авторлар «қолданылған жалған емнің түрі мен сынақтардың нәтижелері арасында нақты байланыс жоқ» деген қорытындыға келді. 2018 жылғы акупунктура бойынша зерттеуде теріге енбейтін инелерді жалған ем ретінде қолданғанда, пациенттердің 68%-ы және акупунктура мамандарының 83%-ы өздерінің топқа бөлінуін дұрыс анықтады. Авторлар соқырлау орындалмағанын, бірақ болашақта жетілдірілген плацеболар акупунктурада жақсы соқырланған зерттеулер жүргізу мүмкіндігін ұсынуы мүмкін деген қорытындыға келді.

Физикадан

Физикада деректерді жасырып талдау стандартты тәжірибе саналады. Деректерді талдау аяқталған соң, деректерді ашуға рұқсат беріледі. Талдау нәтижелеріне қарамастан деректерді жариялау туралы алдын ала келісім жасасу, жариялануға қатысты бұрмалаушылықты болдырмау үшін мүмкін.

Сот медицинасында

Полиция фотосуреттерді көрсету кезінде, офицер куәгерге бірнеше суретті көрсетеді және қылмысты жасаған адамды анықтауын сұрайды. Офицер әдетте күдіктіні кім екенін білетіндіктен, ол куәгерге қылмыс жасаған деп ойлайтын адамды таңдауға (ең болмағанда, бейсаналы түрде) әсер етуі мүмкін. Құқық қорғау саласында күдіктіні кім екенін білмейтін офицер фотосуреттерді көрсететін "көрсету процедурасын" енгізуге бағытталған қозғалыс күшейіп келеді.

Музыка саласында

Симфониялық оркестрлерге қатысты сынақтар жюри орындаушыны көре алмас үшін перде артында өткізіледі. Жюрилердің орындаушының жынысын білмеуі нәтижесінде әйелдерді жұмысқа алу көрсеткіші артады. Музыкалық аспаптардың сапасын салыстыру үшін де «көрсетілмейтін» сынақтар қолданылуы мүмкін.