Кіріспе

1971 жылы өткізілген даулы психологиялық эксперимент

Стенфорд түрмесі эксперименті (СТЭ) 1971 жылдың тамызында жүргізілген психологиялық эксперимент болды. Бұл түрме ортасын екі аптаға дейін модельдеу арқылы қатысушылардың реакциялары мен мінез-құлқына жағдайдың әсерін зерттеді. Стенфорд университетінің психология профессоры Филип Зимбардо зерттеуді басқарған зерттеу тобына жетекшілік етті. Қатысушылар жергілікті қоғамдық ортадан «түрмедегі өмірді психологиялық тұрғыдан зерттеуге» қатысуға ниет білдірген ер адамдарға газеттердегі жарнама арқылы күніне 15 доллар (1971 жылы 15 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) ұсынылып, таңдалды. Еріктілер психологиялық тұрақтылығы бағаланғаннан кейін іріктелді, содан кейін кездейсоқ түрде түрмедегілер немесе түрме күзетшілері болып тағайындалды. Сыншылар осы әдістердің дұрыстығына күмән келтірді. «Күзетшілер» деп таңдалған еріктілерге оларды жекелендіру үшін арнайы формалар берілді және олар түрмедегілердің қашуына жол бермеуге нұсқау алды. Эксперимент ресми түрде «түрмедегілердің» Пало-Альто полициясымен қамауға алынуымен басталды. Келесі бес күн ішінде «күзетшілердің» түрмедегілерге жасаған психологиялық зорлық-зомбылығы күшейе түсті. Психолог Кристина Маслах жағдайды бағалау үшін келгеннен кейін, зерттеуге қатысушылардың мінез-құлқына көңілі қалды және ол Зимбардомен сөйлесті. Ол экспериментті алтыншы күні тоқтатты. СТЭ психологиялық эксперименттің этикалық емес мысалы ретінде жиі сілтеме жасалып, сынға ұшырады, ал осы және басқа эксперименттерде қатысушыларға келтірілген зиян американдық университеттерді адамдарға қатысты эксперименттер үшін этикалық талаптарды және институционалдық қарастыруды жақсартуға итермеледі, осылайша олардың да осындай зиянға ұшырауына жол бермеу үшін. Басқа зерттеушілер зерттеуді қайта жасау қиын болғанын анықтады, әсіресе осы шектеулерді ескере отырып. Сыншылар зерттеуді ғылыми емес және алаяқтық деп сипаттады. Атап айтқанда, Тибо Ле Тексье күзетшілерге Зимбардоның қорытындыларын қолдау үшін белгілі бір тәсілдермен әрекет етуді тікелей сұрағандығын анықтады, ал олар экспериментке дейін жазылған. Алайда, Ле Тексьенің мақаласын Зимбардо көбінесе жеке шабуылдарға назар аударғаны және оның қарсы аргументтеріне қайшы келетін қолда бар деректерді назарға алмағаны үшін сынға алды.

Баспа ісі

American Psychologist және басқа да сарапшы-рецензияланған журналдарда жарияланбастан бұрын, зерттеушілер Naval Research Reviews, International Journal of Criminology and Penology (IJCP) журналында зерттеу нәтижелері туралы хабарлады. Нью-Йорк университетінің және Амстердам университетінің психология оқытушысы Дэвид Амодио Зимбардоның зерттеуін сынға алып, мақаланы "көзге түспейтін журналға" жариялау Зимбардоның әріптес психологтарды зерттеуінің дұрыстығы мен сенімділігіне көндіре алмағанын көрсетті деді. Зимбардоның бұл әрекеті ғылыми мақалаларды сарапшы-рецензияланған ғылыми журналдарда жариялаудан бұрын, басқа журналдарда жариялау арқылы ғылыми ақпарат тарату дәстүрін бұзды. Зимбардоның сөзіне сәйкес, Кемелік зерттеулер кеңсесімен жасалған грант шартында деректерді Naval Research Reviews журналында жариялау талабы болған. Ол, сондай-ақ, Халықаралық криминология және пенология журналының Зимбардоны зерттеуі туралы мақала жазуға шақырғанын және ол кейін Нью-Йорк Таймс журналында зерттеу нәтижелерін кең аудиториямен бөлісу үшін мақала жазғанын айтады. Оның айтуынша, мақаланың жариялануы үшін Америка Психологиялық қауымдастығының ресми журналы American Psychologist-тің өте қатаң талаптарын орындауы қажет болды. American Psychologist журналында жарияланғаннан кейін, зерттеу нәтижелері басқа да сарапшы-рецензияланған журналдар мен кітаптарда да жарияланды. Кездейсоқ таңдау арқылы, қатысушылардың жартысына күзетші рөлі (тоғыз адам және үш қосымша) берілді, ал қалған жартысына тұтқын рөлі (сондай-ақ тоғыз адам және үш қосымша) тағайындалды.

Түрмедегі орта

Тәжірибе басталғанға бір күн бұрын, әрқайсысына үш тұтқынға арналған шағын түрме камералары құрылды. Түрме ауласы үшін кішкентай дәліз, оңашалату камерасы үшін шкаф және күзетшілер мен басшы үшін түрме камераларының қарсы жағында үлкен бөлме дайындалды. Тұтқындар күні-түні өз камераларында және аулада зерттеу аяқталғанша қамауда болады. SPE ресми сайтында қолжетімді цифрлық жазбалар 2017 жылы кеңінен талқыланды, әсіресе басшы Дэвид Джаффе күзетшілердің біріне тәжірибе үшін көбірек қатысуға және "қатаң" болуға кеңес беріп, оның мінез-құлқына әсер етуге тырысқан жазба.

Бағдарлау

Зерттеушілер эксперимент басталғанға дейін бір күн бұрын күзетшілерге бағдарламалық жиын өткізді. Онда күзетшілерге тұтқындарға дене күші қолдануға тыйым салынды, тамақ пен судан айыруға рұқсат берілмеді, бірақ заң мен тәртіпті сақтау қажеттігі туралы нұсқау берілді. Зерттеушілер күзетшілерге олардың мәртебесін көрсету үшін ағаштан жасалған таяқтар, нағыз түрме күзетшісіне ұқсас киім (жергілікті әскери дүкеннен хаки түсті көйлек және шалбар) және көзге қарауды қиындату және анонимділікті сақтау үшін айналы күн көзілдірік берді. Қадағалаудың болмауы тұтқындарға өздеріне не болатынына әсер ете алмайтындарын көрсетті, нәтижесінде олар жауап беруді тоқтатты және қарсылық танытуын тоқтатты. Көптеген адамдар бұл эксперименттің этикалық тұрғыдан күмәнді деп санайды, ең бастысы – қатысушылар өздерінің қатысуын тоқтатуға ниет білдіргеннен кейін де эксперимент жалғастырылды. Қатысушыларға кез келген уақытта ерікті түрде кете алатындары айтылса да, зерттеушілер оларға рұқсат бермеді. Стэнфорд түрмесі эксперименті қатысушыларға зиян келтірмеу үшін қағидалардың енгізілуіне әкелді. Адамдарға қатысты зерттеулер жүргізілгенге дейін, институционалдық тексеру кеңесі (АҚШ) немесе этика комитеті (Ұлыбритания) оларды тексеріп, Америкалық психологиялық қауымдастық немесе Британдық психологиялық қоғам белгілеген этикалық нормаларға сәйкес екенін растауы керек.

Ұқсас зерттеулер

1967 жылы «Үшінші толқын» эксперименті Калифорния штатының Пало-Альто қаласындағы жоғары мектеп мұғалімі Рон Джонс сыныбында нацистік партияның массалық бақылау әдістеріне ұқсас авторитарлық динамиканы қолдану арқылы екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс халқының қалай әрекет еткенін сыныпқа анық көрсету мақсатымен жүргізілді. Джонстың есептерінің растығы күмәнді болғанымен, зерттеуге қатысқан бірнеше адам оқиғаларды растады. Екі экспериментте де қатысушыларға тағайындалған рөлдеріне байланысты зерттеуден кету қиын болды. Екі зерттеу де адам табиғатын және биліктің әсерін зерттейді. Түрме экспериментінен бұрынғы тестке қарамастан, екі экспериментте де қатысушылардың жеке ерекшеліктері аз әсер етті. Милграм мен Зимбардо зерттеулері қатысушылардың әлеуметтік қысымға бейімделетінін нақты көрсетеді. Бейімделу, кейбір қатысушылардың өзін басқалардан күшті немесе әлсіз сезінуіне мүмкіндік беру арқылы күшейтіледі. Екі экспериментте де адамдардың мінез-құлқы топтық стереотиптерге сәйкес өзгереді және біз басқаларға тікелей, тіпті олардың ниеттері жаман болса да бейімделеміз. Адамдардың жақсы субъект болуға ұмтылысы, жақсылық жасауға ұмтылысынан гөрі басым екені анық көрінеді. 2007 жылы түрмедегі өмірге қатысты зерттеу қатысушылардың өзін-өзі таңдауы мен агрессивті мінез-құлыққа бейімділік арасындағы байланысты зерттеді. Олар жарнамаға жауап бергенде, қатысушылардың «агрессия, авторитаризм, Макиавеллизм, нарциссизм және әлеуметтік үстемдік көрсеткіштері 'түрмедегі өмір' деген сөздері жоқ жарнамаға жауап бергендерге қарағанда айтарлықтай жоғары болса, ал олардың эмпатия мен қайырымдылыққа бейімділігі айтарлықтай төмен болды» деп тапты.