Кіріспе
Carpobrotus edulis – Оңтүстік Африкаға тән, Carpobrotus туысына жататын, жерге жаталай өсетін, суккулент жапырақтары бар өсімдік. Оның көптеген атаулары бар: готтентот инжірі, қышқыл инжір, мұз өсімдігі немесе тас жол мұз өсімдігі.
Carpobrotus edulis is a ground creeping plant with succulent leaves in the genus Carpobrotus, native to South Africa. Its common names include hottentot fig, sour fig, ice plant or highway ice plant.
Сипаттама
Carpobrotus edulis – төселіп өсетін, шөлді суккулент түрі. Ол жыл бойы өседі, жеке өркен бөліктері жылына 1 метрден астамға өседі. Диаметрі кем дегенде 50 метрге (165 фут) жете алады. Жапырақтары күңгірт жасыл немесе сары жасыл түсті. Олар көбінесе түзу болып келеді және ұш жағында тік тісті жиектері бар. Сары гүлдері сәуірден қазанға дейін гүлдейді және диаметрі әртүрлі болады. Көсабақ жапырақтарының екеуі гүл жапырақтарынан ұзын, олар гүл жапырақтарынан артық созылады. Гүлдер таңертең ашылып, күннің жарқынында толыққандай ашылады және түнде жабылады. Жемісі көп бөлімді, жасыл түстен сары түске дейін піседі. Өсімдіктің құрамында процианидиндер және пропеларгонидиндер бар.
Таксономия
Бұл түр, Aizoaceae тұқымдасына жататын, құрмагүлділер (fig marigold) отбасының мүшесі. Carpobrotus туысының шамамен 30 түрінің бірі. Бұрын Mesembryanthemum туысына жатқызылған және кейде Mesembryanthemum edule деп те аталады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қышқыл инжір Оңтүстік Африканың жағалау және ішкі беткейлерінде, Солтүстік Кейп провинциясының Намакваленд аймағынан бастап Батыс Кейп, содан кейін Шығыс Кейпке дейін өседі. Ол көбінесе қираған жерлерде алғашқы өсімдік ретінде кездеседі.
Экология
Гүлдерді жалғыз аралар, бал аралары, ағаш аралары және көптеген қоңыздар тозаңдатады. Жапырақтарды тасбақалар жейді. Гүлдерді антилопалар мен бабуиндер жейді. Жемістерді бабуиндер, кеміргіштер, шошқақұйрықтар, антилопалар жейді, сондай-ақ олар тұқымдарды таратуға көмектеседі. Бұл шоғырлар қоңыр қабықтылар, кескіштер және скинктерге пана болады. Карпобротус шоғырларында көбінесе ісік жыландары және басқа да жыландар, мысалы, Кап кобрасы кездеседі, олар жемістерге тартылған шағын кеміргіштерді күтіп отырады.
Инвазивті түр ретінде
Carpobrotus edulis әлемнің көптеген аймақтарында табиғи түрде таралып, Австралия, Калифорния және Жерорта теңізі сияқты бірнеше аймақтарда инвазивті түрге айналған, олардың барлығы ұқсас климатқа ие. Мұз өсімдігі өсіруден қашып, инвазивті болып кетті, кең аумақты монотипті аймақтар құрап, биологиялық әртүрлілікті төмендетіп, қоректік заттар, су, жарық және кеңістік үшін қауіп төңкерілген немесе жойылып бара жатқан бірнеше өсімдік түрлерімен тікелей бәсекелеседі, осылайша ауыр экологиялық проблема тудырады. Carpobrotus edulis-тің инвазиялық түр ретінде табысқа жетуіне бірнеше маңызды бейімделу механизмдері себеп. Өсімдік жоғары клоналды өсу деңгейін көрсетеді, бұл қасиет көбінесе табысты инвазивті түрлерге тән. Инвазивті мұз өсімдігі сонымен қатар жоғары фенотиптік пластикалық қасиеттерге ие, бұл оған жағалаудағы жартастар сияқты әртүрлі орта жағдайларына, сондай-ақ қоректік заттарға бай ормандарға бейімделуге мүмкіндік береді. Мұндай пластикалық қасиет, әсіресе климаттың өзгеруіне байланысты, оның одан әрі таралуына қатысты алаңдаушылық тудырады. Гибридтесу арқылы инвазивті Carpobrotus edulis генетикалық әртүрлілікті және бейімделу қабілетін арттыратын жаңа қасиеттерге ие болады. Бұл түр басқа Carpobrotus түрлерімен, мысалы, Carpobrotus chilensis-пен оңай генетикалық алмасуға түседі, нәтижесінде бірегей генетикалық комбинациялары бар гибридтік түрлер пайда болады, олар жергілікті флорадан оқсып өседі және оны басып озады. Хлоропласт ДНК талдауы Carpobrotus edulis және Carpobrotus chilensis арасындағы генетикалық ұқсастықтың жоғары деңгейін көрсетті, бұл олардың ортақ ата-бабаға ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Оңтүстік және шығыста, сондай-ақ Дублин округіндегі Howth Head жартастарында кездеседі.
Жерорта теңізі
Жерорта теңізі жағалауында Carpobrotus жылдам таралып, қазір жағалаудың бір бөлігі толығымен осы өсімдікпен жабылып қалды. Бұдан өзге, тағы бір инвазивті түр – қара егеуқұйрық, өзінің нәжісі арқылы мұз өсімдігінің таралуын күшейтетіні анықталды. Мұз өсімдігі егеуқұйрық үшін тамақ көзі болып табылатындықтан, екеуі де бір-бірінен пайда көреді, бұл құбылыс инвазивті өзара тиімділік деп аталады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда монокультуралар қалыптасып, жағалаудың құмды төбелердің экожүйесінің үлкен аумақтарын жабады. C. edulis және оның будандары қалаусыз организмдер саналады және Ұлттық Зиянды Өсімдіктер Келісіміне енгізілген.
Америка Құрама Штаттары
Мұз өсімдігі 16 ғасырда кемемен келген болса да, C. edulis 1900 жылдардың басында құм төбелерді бекіту үшін белсенді түрде енгізілген. Оның шырыны лосьон негізіне қосылып, тері аурулары, көгалдар, күн күйігі және еріндердің жарылуы сияқты сыртқы мәселелерге қолданылуы мүмкін.