Кіріспе
Kalanchoe (,/k//æ//l//ə//ŋ/'/k//oʊ//.//iː/ KALəngKOHee), сондай-ақ Kalanchöe немесе Kalanchoë деп те жазылады, Crassulaceae тасбақшалар тұқымдасына жататын, көбінесе Мадагаскар мен тропикалық Африкада өсетін шамамен 125 түрлі тропикалық, шырынды өсімдіктердің туысы. Каланхоэ түрі 1979 жылы советтік "Салют-1" ғарыш станциясына жіберілген, ғарышқа аттандырылған алғашқы өсімдіктердің бірі болды. Көптеген каланхоэлер күніне 6-8 сағат күн сәулесіне мұқтаж, бірақ кейбіреулері бұған шыдамайды және жарқын, тікелей емес күн сәулесінде немесе жартылай көлеңкеде жақсы өседі.
Kalanchoe (,/k//æ//l//ə//ŋ/'/k//oʊ//.//iː/ KALəngKOHee), also written Kalanchöe or Kalanchoë, is a genus of about 125 species of tropical, succulent plants in the stonecrop family Crassulaceae, mainly native to Madagascar and tropical Africa. A Kalanchoe species was one of the first plants to be sent into space, sent on a resupply to the Soviet Salyut 1 space station in 1979. The majority of kalanchoes require around 6–8 hours of sunlight a day; a few cannot tolerate this, and survive with bright, indirect sunlight to bright shade.
Сипаттама
Көбінесе бұталар немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бірақ кейбіреулері бір немесе екі жылдық болады. Ең ірісі – Мадагаскардан шыққан Kalanchoe beharensis – биікке дейін жетеді, бірақ көптеген түрлері биік емес. Каланхо гүлдері гүл шоқпарларының ішкі бетінде жаңа жасушаларды өсіру арқылы ашылады, бұл оларды сыртқа қарай итеруге, ал гүл шоқпарларының сыртқы бетінде – жабуға мүмкіндік береді. Каланхо гүлдері 8 торапшасы бар 4 бөлікке бөлінеді. Гүл шоқпарлары түтікшеге біріктірілген, бұл Cotyledon сияқты басқа туысқан туқымдастарға ұқсас.
Таксономия
Каланхоэ тұқымдасын алғаш рет 1763 жылы француз ботаник Мишель Адансон сипаттады. Бриофиллум тұқымдасын 1806 жылы Солсбери сипаттады, ал Кичингия тұқымдасын Бейкер 1881 жылы жаратты. Кичингия қазір Каланхоэдің синонимі ретінде қарастырылады, ал Бриофиллум да жеке тұқым ретінде қарастырылған. Атауы кантон тіліндегі 伽藍菜 (Jyutping: gaa1 laam4 coi3) деген атаудан шыққан. Каланхоэ цератофилла және Каланхоэ лациниата екеуі де Қытайда 伽蓝菜 (көрінетіндей "Будда монастырының [самгарама] шөбі") деп аталады. Мандарин қытай тілінде бұл айтылуы өте жақын емес (qiélán cài, бірақ мүмкін jiālán cài немесе gālán cài, себебі бір таңбаның бірнеше айтылуы бар), бірақ кантон тіліндегі gālàahm choi жақын.
Тарату және экология
Бұл туыс негізінен Ескі әлемге тән. Тек бір түрі ғана Америкадан шыққан. Оның 56 түрі Оңтүстік және Шығыс Африкада, ал 60 түрі Мадагаскар аралында кездеседі. Ол Оңтүстік-Шығыс Азия мен Қытайда да таралған. Бұл өсімдіктер қызыл пирот бауырсағының тамақтануына арналған. Көбелек жұмыртқаларын жапыраққа түсіреді, ал олардан шыққан бауырсақтар жапырақтардың ішінде тесік жасап, жасушаларын жейді.
Өсіру және пайдалану
Бұл өсімдіктер сәндік үй өсімдіктері және тасты немесе суккуленттер бағында өсіріледі. Олардың көбейтудің оңайдығы, азын су талап етуі және әдетте жапырақтардың үстінде шоғырланған гүлдердің алуан түсті болуымен танымал. Bryophyllum бөлімі – бұрын жеке түрге бөлінген, оған "ауа өсімдігі" Kalanchoe pinnata сияқты түрлер кіреді. Бұл өсімдіктерде жаңа жекелеген өсімдіктер жапырақ шеттеріндегі ойыстардағы кішкентай өсімдіктер (бүлбілдер немесе геммалар) арқылы вегетативті түрде дамиды. Бұл жас өсімдіктер ақырында құлап, тамыр жарады. Гүлдейтін және тұқым беретін осы түрдің бір түрінде еркек өсімдіктер табылған жоқ, сондықтан оны көбінесе "мыңдаған ана" деп атайды: Kalanchoe daigremontiana – жыныссыз көбеюдің мысалы. "Тесса" және "Венди" сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатталды.
Дәстүрлі медицина
Дәстүрлі медицинада каланхоэ түрлері инфекция, ревматизм және қабыну сияқты ауруларды емдеу үшін қолданылған. Каланхоэ экстракттерінің иммунодепрессивтік әсері де бар. Каланхоэ пинната Тринидад және Тобагода гипертонияны емдеуде дәстүрлі ем ретінде қолданылатыны тіркелген. Каланхоэ түрлерінен әртүрлі буфадиенолид қосылыстары бөліп алынған. Kalanchoe daigremontiana-дан бес түрлі буфадиенолид бөліп алынған. Олардың екеуі – дайгремонтианин және берсальдегенин 1,3,5 ортоацетаты – айқын седативтік әсерге ие екені көрсетілген. Олар сонымен қатар жүрек гликозидтерімен байланысты күшті оң инотроптық әсерге ие, ал жоғары дозаларда орталық нерв жүйесіне әсері күшейеді. Kalanchoe pinnata-дан бөліп алынған буфадиенолидтер құрамына ісік дамуын тежеуге күшті әсер ететін бриофиллин А, аз белсенді берсальдегенин 3 ацетаты және бриофиллин С кіреді. Бриофиллин С сонымен қатар инсектицидтік қасиеттерді де көрсеткен.