Кіріспе
Euphorbiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Euphorbiaceae тұқымдасына жататын, әдетте "сүрегі" деп аталатын өте кең таралған және әртүрлі гүлді өсімдіктер туысы. "Euphorbia" атауы ағылшын тілінде кейде Euphorbiaceae тұқымдасының барлық өкілдерін білеу үшін қолданылады (туыстың типтік екенін ескере отырып), тек осы туыстың өкілдерін ғана емес. Euphorbia туысының өкілдері шағын, бір жылдық өсімдіктерден алып, ұзақ өмір сүретін ағаштарға дейін жетеді, ал ең биігі – Euphorbia ampliphylla, биіктігі кем дегенде ... метрге жетеді. Бұл туысқа шамамен 2000 түр жатады, бұл оны гүлді өсімдіктердің ең ірі туыстарының біріне айналдырады. Rumex және Senecio туыстарымен қатар, оның хромосомалық саны да өте кең. Оны алғаш рет 1753 жылы Карл Линней "Species Plantarum" еңбегінде сипаттаған. Кейбір Euphorbia түрлері кеңінен коммерциялық мақсатта қолданылады, мысалы, Рождествода безендірілетін поинсетия. Олардың кейбіреулері әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі немесе олардың ерекше гүл құрылымының эстетикалық әдемілігі үшін жиналады және бағаланады, мысалы, тікенді тәж (Euphorbia milii). Оңтүстік Африка мен Мадагаскар шөлдерінде өсетін суккуленттер Солтүстік және Оңтүстік Америка кактустарына ұқсас физикалық қасиеттерге және пішінге ие болғандықтан, оларды жиі қателікпен кактус деп атайды. Кейбіреулері ландшафт дизайнында әсем немесе ерекше пішіндерінің, сондай-ақ құрғақшылыққа және ыстыққа төзімділігінің арқасында әшекейлік өсімдік ретінде қолданылады. Джуба табиғаттану тарихы сияқты әртүрлі тақырыптарда көп жазған. Евфорбос кактусқа ұқсас бір түрдің (қазір Euphorbia obtusifolia ssp. regis jubae деп аталады) құлпынай ретінде қолданылғанын жазған.
Euphorbia is a very large and diverse genus of flowering plants, commonly called spurge, in the family Euphorbiaceae. "Euphorbia" is sometimes used in ordinary English to collectively refer to all members of Euphorbiaceae (in deference to the type genus), not just to members of the genus. Euphorbias range from tiny annual plants to large and long lived trees. with perhaps the tallest being Euphorbia ampliphylla at or more. The genus has roughly 2,000 members, making it one of the largest genera of flowering plants. It also has one of the largest ranges of chromosome counts, along with Rumex and Senecio. It was first described by Carl Linnaeus in 1753 in Species Plantarum. Some euphorbias are widely available commercially, such as poinsettias at Christmas. Some are commonly cultivated as ornamentals, or collected and highly valued for the aesthetic appearance of their unique floral structures, such as the crown of thorns plant (Euphorbia milii). Succulent euphorbias from the deserts of Southern Africa and Madagascar have evolved physical characteristics and forms similar to cacti of North and South America, so they are often incorrectly referred to as cacti. Some are used as ornamentals in landscaping, because of beautiful or striking overall forms, and drought and heat tolerance. Juba was a prolific writer on various subjects, including natural history. Euphorbos wrote that one of the cactus like euphorbias (now called Euphorbia obtusifolia ssp. regis jubae) was used as a powerful laxative.
Сипаттама
Өсімдіктер бір жылдық, екі жылдық немесе көп жылдық шөптер, ағаш тәрізді бұталар немесе күйдіретін, уытты сүтті шырышты ағаштар. Тамырлары жұқа немесе қалың, ет тәрізді немесе түйірлі болады. Көптеген түрлері аз-кем шырынды, тікенді немесе тікенсіз болады. Басты сабағы және көбінесе суккулент түрлерінің тармақтары қалың, ет тәрізді, көбінесе қанатты және биік болады. Суккулент ағаштар мен ірі бұталар негізінен Оңтүстік және Шығыс Африкада кездеседі, бірақ Euphorbia neutra Бразилияның Каатинга аймағына, ал Euphorbia royleana Гималай етегінде өседі. Жапырақтары қарсыласып, кезектесіп немесе торап орналасуы мүмкін. Суккулент түрлерінде жапырақтары көбінесе кішкентай және аз өмір сүреді. Жапырақ сағақтары көбінесе кішкентай, жартылай тікендерге немесе бездерге айналады немесе болмайды.
Гүлдері мен жемістері
Еуфорбия тұқымдасының барлық мүшелері сияқты, шырша гүлдерінің гүлдері жеке жынысты болады. Эуфорбияда гүлдер циатий (көпше түрі – циатиялар) деп аталатын гүлшоғырында орналасады. Циатийдегі әрбір аталық немесе аналық гүлде тек қана оның маңызды жыныстық бөлігі болады – аталықтарда тұмсық, ал аналықтарда – мойынша. Гүлдердің тозаңдаушыларды тарту үшін жапырақшалары, гүл жапырақтары немесе нектары жоқ, бірақ өсімдіктің гүл емес бөліктері мен осы рөлді атқаратын нектар бездері болады. Эуфориалар – осындай гүл құрылымына ие жалғыз өсімдіктер. Тозаңдаушыларды тартатын нектар бездері мен нектары циатийдің астындағы және оны қолдайтын, кесе тәрізді бөлік – инвулюкрада орналасады. Эуфорбия тұқымдасындағы "инвулюкра" терминін Астра тұқымдасының мүшелеріндегі "инвулюкра" терминімен шатастырмау керек. Астра тұқымдасының инвулюкрасы – бұл гүлдің жабылмаған күйінде оны қоршап, жабық гүлбасын жабатын және гүл ашылғаннан кейін оның астындағы гүл төсегін қолдайтын филларийлер деп аталатын жапырақшалардың жиынтығы. Инвулюкра циатофиллдер немесе циатиалдық жапырақтар деп аталатын, жапырақша тәрізді өзгерген құрылымдармен (әдетте жұптарда) жоғарыдан қамтамасыз етіледі. Циатофилл көбінесе гүлдің гүл жапырақтары сияқты көрінеді. Эуфорбия гүлдері өте кішкентай, ал тозаңдаушыларды тартатын әртүрлі формалары мен түстері циатийде, инвулюкрада, циатофилде немесе оларға жалғасқан бездер сияқты қосымша бөліктерде кездеседі. Көптеген гүлдердің жиынтығы формаласып, біртұтас гүл ретінде көрінуі мүмкін, бұл құбылыс Астра тұқымдасында псевдантий деп аталады, және Эуфорбияда да кездеседі. Көптеген түрлер бір өсімдікте аталық және аналық гүлдері болатын моноэцийлі болып келеді, бірақ кейбіреулері диоэцийлі, аталық және аналық гүлдері әртүрлі өсімдіктерде орналасады. Циманың орталық циатиясы әдетте тек аталық болады, ал бүйірлік циатиялар екі жынысты гүлдерді ұстайды. Кейде жас өсімдіктер немесе қолайсыз жағдайда өсетіндері тек аталық гүлдерін шығарып, жетілгенде немесе өсу жағдайлары жақсарғанда ғана аналық гүлдерін шығарады. Бір мойыншаға дейін қысқартылған аналық гүлдер әдетте үш бөлікке бөлінеді, көбінесе әр ұшында екі мойынша болады. Аталық гүлдерде көбінесе екі-екіден тұмсықтары болады. Нектар бездері әдетте беске бөлінеді, бірақ бірнешеу болуы мүмкін. Латэкс шырышты қабықтармен (көз, мұрын, ауыз) жанасқанда қатты ауырсынулы қабынуды тудырады. Сондай-ақ, шырын көзге әсер ететін жеңіл және ауыр кератувеитке әкелуі мүмкін. Теріге тиген латексті дереу және мұқият жуып тастау керек. Қатырған латекс суда ерімейді, бірақ сүт немесе сабын сияқты эмульгатормен алынып тастауға болады. Қабыну пайда болған жағдайда дәрігерге қаралу қажет, өйткені шырынның әсерінен көздің ауыр зақымдануы, соның ішінде тұрақты соқырлыққа ұшырау мүмкіндігі бар. Оның улы қасиеттері жақсы белгілі: эфиопиялық Кебра Нагаст кітабында жылан патшасы Арве Эуфорбияның шырынымен өлтіріледі.
Қолданылуы
Бау-бақшада өсірілетін бірнеше сүректің түрлері бар, олардың ішінде жұлдызша гүлі (poinsettia, E. pulcherrima) және шырынды E. trigona. Е. pekinensis дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады, онда ол 50 негізгі дәрілік шөптің бірі саналады. Кейбір Euphorbia түрлерін Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) личинкалары тағам ретінде пайдаланады, мысалы, сүректі жейтін молықтар (Hyles euphorbiae және Hyles tithymali), сондай-ақ алып нұрлы көбелек. Ингенол мебутаты – актиникалық кератозды емдеуге қолданылатын зат, ол Euphorbia peplus-тан табылған дитерпеноид. Еуфорбия Африканың көптеген аймақтарында қоршау өсімдігі ретінде жиі қолданылады.
Қақтардың қате анықталуы
Халық арасында эуфорбиялар кактустармен, әсіресе сабақты суккуленттермен ең көп шатастырылатын өсімдік түрлерінің бірі болып табылады. Эуфорбиялар латексі бар, жабысқақ, сүтті ақ түсті сұйықтық бөліп шығарады, ал кактустар мұндай етпейді. Эуфорбия тұқымдасының үлкен түрінің айналасындағы көптеген шағын "серіктес тұқымдастар" оның ішінде терең орналасқан. Осының салдарынан, Chamaesyce тұқымдасы сияқты, кеңінен қабылданбаған таксондар, сондай-ақ Cubanthus, Elaeophorbia, Endadenium, Monadenium, Synadenium және Pedilanthus сияқты кіші тұқымдастар Euphorbia тұқымдасына қосылды. Euphorbiinae кішітүрінің бүкіл құрамы қазір тек Euphorbia тұқымдасынан ғана тұрады.
and Pedilanthus were transferred to Euphorbia. The entire subtribe Euphorbiinae now consists solely of the genus Euphorbia.
Гибридтер
Еуфорбия бақшада қолдану үшін кеңінен гибридтендірілді, көптеген сорттары саудада қолжетімді. Сонымен қатар, кейбір гибридтік өсімдіктер табиғатта да кездеседі, мысалы, E. × martini Rouy – E. amygdaloides пен E. characias subsp. characias араласқан нөсіл, Францияның оңтүстігінде табылған.