Кіріспе

Орегон штатындағы қалқан тәрізді жанартау, АҚШ.

Ньюберри жанартауы – АҚШ-тың Орегон штатындағы Бендтен оңтүстікке қарай 20 миль (32 км) жерде орналасқан, Ньюберри ұлттық жанартау монументі аумағындағы Каскад жотасының басты бөлігінен шығысқа қарай 35 миль (56 км) қашықтықта жатқан ірі, белсенді, қалқан тәрізді стратовулкан. Оның ең биік нүктесі – Паулина шыңы. Ньюберри – лава ағындары ескерілгенде 1200 шаршы миль (3108 км²) ауданы бар Каскадтық жанартаулық доғадағы ең үлкен жанартау. Жанартаудың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 75 миль (121 км), ені 27 миль (43 км) және жалпы көлемі шамамен… 1855 жылы Тынық мұхиты маңындағы теміржол зерттеулері үшін Орталық Орегонды зерттеген геолог және хирург Джон Стронг Ньюберридің құрметіне аталған. Жанартаудың ішінде Ньюберри кальдерасы деп аталатын үлкен кальдера орналасқан. Кальдерада екі көл бар: Паулина және Ист көлдері. Жанартау мен оның айналасында көптеген пирокластикалық конустар, лава ағындары және лава күмбездері кездеседі; Ньюберриде 400-ден астам кратер бар, бұл құрлықтағы АҚШ-тың кез келген жанартауынан көп. Бұрын жанартауда мұздықтар болған болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Аймақтың климаты құрғақ, жауын-шашын аз және жер бетінен су ағыны шамалы. Жанартаудың пайда болуы әлі толыққанды түсіндірілмеген; кейбір ғалымдар оның тәуелсіз ыстық нүктеден пайда болғанын айтса, көптеген дәлелдер оның Солтүстік Америка континенттік плитасының астындағы Тынық мұхитының Хуан-де-Фука және Горда тектоникалық плиталарының субдукциясы нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді. Ньюберри жанартауының белсенділігі шамамен 600 000 жыл бұрын басталып, голоценге дейін жалғасты, соңғы жарылысы 1300 жыл бұрын болды. Басқа қалқан тәрізді жанартаулар көбінесе тек базальтты лаваларды шығарады, ал Ньюберри жанартауы андезит және риолит лаваларын да шығарған. Бұл тау жаяу серуендеу, балық аулау, қайықпен жүзу және басқа демалыс түрлері үшін танымал орын. Жанартаудың 19 миль (31 км) радиусінде 16 400 адам, ал 62 миль (100 км) радиусінде шамамен 200 000 адам тұрады, сондықтан ол әлі де қауіпті. Белсенді жанартау саналатындықтан, одан лава ағындары, пирокластикалық ағындар, лахарлар (жанартау әрекетінен туындаған балшық ағындары, көшкіндер және қиыршық ағындары), күл жаууы, жер сілкіністері, қар көшкіндері және су тасқындары күтілуде. Осы қауіпті бақылау үшін АҚШ Геологиялық қызметі жанартау мен оның айналасын сенсорлармен үздіксіз қадағалап отырады.

География

Ньюберри жанартауының орталығы Бенд қаласынан оңтүстікке қарай 20 миль (32 км) жерде, Орегон штатындағы Дешутс, Кламат және Лейк округтерінің қиылысында орналасқан. Лава ағыстарын ескерсек, оның ауданы 1200 шаршы миль (3108 км2) құрайды. Ньюберри Каскад тау жотасының шығысында, Биік лава жазықтары аймағында жатыр, айналасынан 1067 метр (3500 фут) биікке көтеріледі. Жанартау солтүстіктен оңтүстікке қарай 121 км (75 миль) созылып, 43 км (27 миль) ені бар, жалпы көлемі шамамен белгісіз. Өте үлкен өлшемі мен жер бедерінің ерекшелігіне байланысты, оны көбінесе толыққанды тау тізбегі деп қателестіреді. Ньюберри жанартауы Каскад тауларының жаңбыр көлеңкесінде орналасқандықтан, климаты құрғақ. Ньюберри ұлттық жанартау монументі үшін климаттық деректер 2002 жылдан 2012 жылға дейін Лава Бутттың шайыр конусынан жиналды, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 228 мм құрады. Жазғы температуралар орташа есеппен , ал қысқы маусымда орташа ең төменгі және ең жоғары температураларға дейін төмендейді. Көктемде орташа температура , ал күзде орташа температура . Жыл сайын қысқы қар мен жазғы жаңбырдан тұратын жалпы жауын-шашын аймақтың ең биік бөліктерінде өзгереді, ал тіпті қатты жаңбыр кезінде де жер бетінен ағып кету сирек кездеседі. Ньюберридің бүкіл бетінде тек бір ғана арна бар, жанартаудың еңістерінде мұздықтар болған-болмағаны әлі белгісіз, себебі тауда мұздық эрозиясынан пайдалғанған аңғарлар сияқты амфитеатр тәрізді цирктер немесе лава мен мұздың жанасуының іздері жоқ. Дегенмен, алысқа жылжыған мұздық ертеректер өздерінің туған жерлерінен алыс табылды, мореналық шөгінділер жанартаудың шығыс және солтүстік-шығыс беткейлерінде орналасқан, ал таудың әртүрлі конустық нысандары мұздықтардың әсерін көрсететін "кеме" пішініне ие. Жанартаудың мұздық тарихы әлі де талқыланып жатыр, бірақ шығыс және батыс беткейлеріндегі құрғақ арналар мен құрғақ шарлауықтар жанартаудың бір кезде суды ұстағанын көрсетеді. Жанартауда екі кратерлік көл бар: Паулина және Шығыс көлдері, олар жауын-шашын мен жер асты суларының сіңуінен толады. Паулина көлінің ауданы 76 метр тереңдікке жетеді және риолит лавасынан тұратын тар тілшемен Шығыс көлінен бөлінеді. Шығыс көлінің ауданы кішірек, 55 метр (180 фут) тереңдікке ие. Көлдер тарихи тұрғыдан жанартауды қоршап тұрған арналарды суға батырып келген. 4000-2300 жылдар арасында болған үлкен су тасқыны Паулина көлінен 0,0148 км3 көлемде су шығарды, көлді қоршап тұрған Паулина жазығының үстіндегі аңғардың түбін толтырды. Бұл, көбінесе, 2 метр (5 фут) биіктігіндегі тас тіреуінің күйреуінен туындаған болуы мүмкін, жанартаулық белсенділіктен емес. Тағы бір су тасқыны 1909 жылы Дешут өзенінде, оның шағын саласы – Кіші Дешут өзенімен қосылған жерде болды.

Экология

Ньюберри ұлттық жанартау монументі Мазама экологиялық провинциясының солтүстік бөлігінің құрамына кіреді, оның топырағы базальтті тау жыныстарының үстінде эольдік пемза мен жанартау өнімдерінен тұрады. Ньюберри жанартауы аумағындағы флораға жунипер, аққақ қарағай, пондероза қарағай (соның ішінде Орегонның ең үлкен пондероза қарағайы), лоджполь қарағай, джек қарағай және ақ шырша сияқты орман түрлері, сондай-ақ индейка гүлшаны, фиолет түсті пенстемон, ащы жусан, манзанита және қар жиек шұбаты сияқты басқа да өсімдіктер кіреді. Таулық қарағай қоңыздарының таралуы салдарынан аймақтағы көптеген лоджполь қарағайлары қырылды. Ньюберри жанартауының жанындағы жануарларға жер қазғыш сұңқарлар, кенгуру егеуқұйрықтары, кесірткелер, жабырқақтар, жылан, бүркіттер, шошқақұстар, сусарлар, бобкат, қаңғыбас, Рузвельт бұғылары, үйректер және американдық пика кіреді. Ньюберриден шыққан лава ағындары әртүрлі өсімдік жамылғысын көрсетеді, ал ағындар арасында флора деңгейі өзгереді, бірақ жалпы өсімдік және түрлердің әртүрлілігі биіктікпен бірге артады. Лава ағындарындағы басым өсімдік түрлеріне мұхиттық шашыраңқы және балауызды қарақұмық, сондай-ақ қоян шүберектері жатады. Форбтар лава ағындарында кеңінен таралмаған, бірақ олар кездескен жерде Дэвидсон пенстемоны мен ыстық тас пенстемоны басым. 100 метрден жоғары биіктікте, әсіресе лава ағындарының жиектерінде дөңгелек жапырақты алюминий түбірі жиі кездеседі. Барлық лава ағындары Айдахо фескуы сияқты шөптердің топаларын, әсіресе солтүстікке қарайтын беткейлерде қолдайды. Лава Буттедегі лава ағысының бір бөлігі, жасыл жапырақты манзанитаның шашыраңқы, тығыз топаларынан басқа, құнарсыз. Лавадан құйылған орман – 6000 жыл бұрын болған жарылыстан қалыптасқан ағаштардың тобы. Бүгінде оның айналасындағы аумақ Ньюберри ұлттық жанартау монументіне кіреді және 11 кипуканы қамтиды, бұл бір немесе бірнеше жас лава ағындарымен қоршалған жер учаскелері. Бұл тіршілік орталары аралдары ауданы бойынша өзгереді және адамдардың әсерінен айтарлықтай өзгерилмеген орманды қолдайды, тек жақын маңдағы өрт сөндіру және жерді басқару шараларынан басқа. Таза және аралас орман алқаптарынан тұратын бұл ормандарда пондероза қарағай, лоджполь қарағай және үлкен шырша/ақ шырша гибридтері өседі, олар Мазама пемзасынан пайда болған жас топырақтармен қамтамасыз етіледі.

Геология

Бассейн және Range провинциясының солтүстік-батыс бұрышымен, сондай-ақ Жоғары лава жазықтары ретінде танымал Ньюберри жанартауы, Братс Фолт аймағы деп аталатын қалыпты жарылымдармен белгіленген Кенозой таулы аймағында орналасқан. Ол Brothers Fault Zone және солтүстік-солтүстік-батыс бағыттағы Sisters және солтүстік-шығыс бағыттағы Walker Rim жарылым аймақтарының қиылысында жатыр. Ньюберри жанартауының астында P және S сейсмикалық толқындары ерекше төмен толқын жылдамдығын көрсетеді. Жер қыртысы жақын маңдағы Үш бауырлас жанартау кешенінен Ньюберриге қарай жұқарады, онда оның жоғары Пуассон коэффициенті бар. Бұл аймақтағы ең көне тау жыныстары - провинцияның шығыс және оңтүстік шекараларына жақын орналасқан миоценнің соңы немесе плиоценнің басындағы кремнийге бай (силицидті) лава күмбездері. Бұл аймақтағы вулканизм Ньюберри тренді деп аталатын кремнийлі атылулардың прогрессиясын көрсетеді, ол Харни бассейнінен Ньюберри жанартауына және Каскадтың қалған бөлігіне қарай солтүстік-батысқа қарай жылжиды. Ньюберри жанартауының пайда болуы біршама даулы; кейбір ғалымдар оның тәуелсіз ыстық нүктеден пайда болғанын санайды, бірақ көптеген дәлелдер оның Каскадтар доғасының бөлігі екенін және мұхиттық Хуан-де-Фука және Горда тектоникалық плиталарының континенттік Солтүстік Америка плитасының астына енуінен пайда болғанын көрсетеді. Дегенмен, Ньюберри жанартауы тектоникалық процестер арқылы өзгерген, бұл Хуан-де-Фука тектоникалық плитасының балқыуын күшейтетін ену механизмдерімен байланысты болуы мүмкін. Жоғары лава жазықтары тренді немесе Ньюберри тренді, солтүстік америкалық тектоникалық плитаға көлбеу бұрышпен жылжиды, оның үшін енуге қарсы ағын, литосфераның негізі бойымен гравитациялық ағын, жарылым және Бассейн мен Range провинциясының кеңеюі мүмкін механизмдер ретінде ұсынылды. Ньюберриде енетін плитаның тереңдігі Каскадтардың негізгі қыртысындағы басқа жерлерге қарағанда беткейірек, бұл оның бірегей магмасына себеп болады. Ньюберри жанартауының шыңындағы үлкен кальдера тәрізді қазанның астындағы магма камерасымен қоректенетін болжам бар, және содан бері бірнеше мың атылулар арқылы қалыптасқан. Шамамен 500 000 жыл бұрын Ньюберри тауының биіктігі 4267 метрге жеткен. Кальдера жанартау тарихы бойында бірнеше рет қайта қалыптасқан, оның тереңдігі 500 метрге дейін жетіп, әрқайсысы бұрынғысынан кішірек концентрлі кальдераларды жасаған. Алғашқы кальдера – жанартаудың ең үлкен кальдерасы, шамамен 300 000 жыл бұрын пайда болған – пирокластикалық материалдың атылуынан пайда болды, ол жанартаудың шығыс бетін жабатын Тепи-Драу туф және күл шөгінділерін жасады. Соңғы кратер шамамен 80 000 жыл бұрын болған жарылыс кезінде пайда болды, ол 100 куб километрге дейін пирокластикалық материалды шығарды. Бұл прогресс барысында жанартау риодациттік пемзадан базальттық күл ағындарына ауысты, соңғысы жанартаудың батыс жағын жабатын Қара Лапилли туфын жасады. Соңғы кальдераны құрайтын атылудан бері 80 000 жыл өткен, жанартау кальдерада кремнийлі атылуларға ұшырады және оның сыртқы беткейлеріне дейін созылған базальттық және базальттық андезит лава ағындарын шығарды. Кальдера маңындағы Қара Лапилли туфінің тефрасы мен күлі агглютинаттарды құрады. Ньюберри жанартауы бірнеше жарылымдармен кесілген, жер бетіндегі шағын қадамдар, онда жарылымның бір жағы екіншісіне қатысты тік қозғалған. Ньюберри жанартауының екі кратерлік көлін бөліп тұратын аралықтың ортасында Орталық Пемза конусы деп аталатын орталық жанартау конусы орналасқан, ол Шығыс көлінен 213 метр биіктікке жетеді. Ол кең, жалпақ үстіңгі жағы бар, шамамен 7000 жыл бұрын болған жарылыс кезінде пайда болды және кальдераның ортасында орналасқан. Құрамы бойынша Ньюберри жанартауының лавасы жоғары магнийлі примитивті базальттардан бастап, толеиттік және кальцитті сілтілік шөгінділерге дейін (лаваның негізгі элементтік сипаттамаларына негізделген) өзгерді. Бастапқы лаваларда хром мен никельдің көп мөлшері, сондай-ақ барий мен стронций сияқты сұйық жылжымалы элементтердің өзгермелі концентрациясы бар. Толеиттік және кальцитті сілтілі лавалар магний, кальций оксиді және алюминий оксиді деңгейінде бір-біріне сәйкес келеді, бірақ толеиттерде кремний және калий оксиді төмен, ал темір(II) оксиді, титан диоксиді және натрий оксиді жоғары. Изотоптық құрамда да көп жапырақтау бар, бірақ толеиттік лавалар 87Sr/86Sr үшін төменгі нүктені және 143Nd/144Nd және 176Hf/177Hf үшін жоғары нүктені көрсетеді. Ньюберри лаваларын оливин плагиоклаз гигрометриясымен зерттеу толеиттердің сулы еместігін (0,5% салмақтан кем су) көрсетті және оларды кальцитті сілтілік шөгінділерден (2–4% салмақ су) ерекшелейді; екеуі де примитивті магмалардан туындайтын әртүрлі фракциялық кристалдану тізбектеріне ие, олардың құрамы мантиядағы перидотитпен тепе-теңдікте болуымен әсер еткен. Көлем бойынша базальттық андезит Ньюберри жанартауындағы басты лава түрі болып табылады, ескі күл ағыны туф шөгінділерінде кремнийлі лаваның үлкен көлемі бар.

Ішкі ерекшеліктері

Жанартаудағы тесіктер Бассейн және Жота аймағының кеңеюіне байланысты солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс бағыттарында орналасқан. 400-ден астам тесігі бар Ньюберри, континенттік АҚШ-тағы басқа жанартаулардан гөрі көбірек жеке ерекшеліктерге ие. Оларға күл конустары, лава күмбездері және әртүрлі лава құрылыстары кіреді, соңғы 10 000 жылда жанартаудың қабырғалары мен жоталарында кем дегенде 25 тесік белсенділік көрсеткен. Жанартаудың құрылысындағы күл конустарының көпшілігі биіктігі бойынша әртүрлі, бірақ олардың бірқатары 500 футтан (152 м) асып кетеді, ал диаметрі көбінесе үлкен. Көбінесе олардың жоталарында ойыс сияқты депрессиялар байқалады, бірақ Лава Топ және Солтүстік Кавак Ботттарындағы кратерлер ерекше тереңдікке ие. Базальттық және базальттық андезит лава ағындары осы конустардың негіздеріне еніп, байланысқан ағындардың желісін құрайды, ал Ньюберри жанартауының солтүстік және оңтүстік беткейлерінде пахоехое және а'а лавасының қабықшасын табуға болады. Солтүстік беткейі пахоехое лавасынан пайда болған үш ерекше лава түтігі жүйесін қамтиды: Horse Lava Tube System (сонымен қатар Horse System деп те аталады), Arnold Lava Tube System және Lava Top Butte базальты. Шамамен 7000 жыл бұрын Ньюберридің солтүстік-батыс жарылыс аймағында 2 км ұзындығындағы жарықтан лава фонтандары атып, базальттық және андезиттік лава ағындарын құрады. Стромболиялық жарылыстар (көпіршікті күл, лапилли және лава бомбаларын шығарады) Лава Бутты құратын тефраны жасады, Ньюберридің жанындағы 500 фут (152 м) биіктігіндегі күл конусы, негізінің диаметрі және кратер тереңдігі. Солтүстік-шығыс жиегі оңтүстік-батыс жиегінен биік болғандықтан, бұл күл конусы Бендтен оңтүстікке қарай 16 км қашықтықта орналасқан. Жақын орналасқан Бадлендс қалқандық жанартауының диаметрі 13 км. Оның беті пахоехое лавасымен жабылған, жер және тас үйінділері мен шұңқыр кратері бар. Дацит және риодацит күмбездерін ортаңғы және жоғарғы беткейлерде табуға болады, ал Ньюберридің батыс, шығыс және оңтүстік беткейлерінде жиырма риолиттік лава күмбездері мен лава ағындары бар. Олардың ішінде 850 000 және 780 000 жыл бұрын пайда болған жанартаудың шығыс бағытындағы Шығыс Бут және Қытай Шапаны бар, сондықтан олар Ньюберриден бұрын пайда болған. Макей таушаңы 580 000 жыл бұрын қалыптасқан. Голоцендегі басқа жарылыстар риолитті лаваны жотаға жақын қалдырды, соның ішінде 1 км ені бар және кальдера қабырғасына дейін 5 км жететін Паулина жотасы бар. Паулина және Ист көлдерінде ыстық бұлақтар, ал Үлкен обсидиан лава ағынының жанындағы Жоғалған көлде бір фумароль газ шығаратын жер бар. Олар су буы және көмірқышқыл газы сияқты газдарды шығарады және жағымсыз иіс шығарады, бірақ құрамында зиянды компоненттер аз.

Бұрынғы атылу

Плейстоценнің соңында Ньюберри жанартауы базальттан жасалған көптеген көлемді лава ағындарын құрады, олардың бастауы солтүстік беткейіндегі бірнеше жерлерден шығып, қазіргі Бенд және Редмонд аймақтарына жетті. Олар Дешутс және Крукэд өзендерінің алғашқы арналарын толтырды – кейіннен эрозияға ұшыраған – және жанартаудан ондаған шақырымға созылды. Осы жарылыстардың соңғысы шамамен 78 000 жыл бұрын болған лава Бенд аймағын жауып, Пилот-Бутт конусын қоршап, Дешутс өзенінің арнасын толтырды. Үлкен лава ағындарын құраудан басқа, Ньюберри жанартауы Везувийдің жарылысына ұқсас бірнеше Плинийлік жарылыстарды және 1902 жылғы Пеле тауының жарылысы сияқты Пелеандық жарылыстарды да жасады. Бұларға күлді шөгінділерді құратын, стратосфераға 32 шақырымға дейін көтерілетін кальдераны қалыптастыру жарылыстары кіреді, мысалы, Типи Дроу туфы және Қара Лапилли туфы. Соңғы жарылыстардың бірі шамамен 78 000 жыл бұрын болды, ондаған мың шаршы шақырым жерді күлмен жауып, оңтүстік-батысқа қарай 805 шақырым қашықтықтағы Калифорниядағы Сан-Франциско шығанағына дейін созылды, онда күлдің қалыңдығы 1 сантиметрге жетеді. Сонымен қатар, Ньюберри көптеген жарылыстарды жасады, кейбір зерттеулер Айдахо, Юта және Солтүстік Калифорнияға дейін жететін риолит және дацит тефрасының 60-қа дейін жарылу оқиғаларын болжайды. Бұларға 55 000 және 50 000 жыл бұрын Паулина Крик тефрасын құраған жарылыс және 20 000 жыл бұрын Батыс Невада және Шығыс-Орталық Калифорнияға дейін созылған Воно тефрасына жауапты жарылыс кіреді. Жанартауды қамтамасыз ететін магма камерасының құрамындағы айырмашылықтар күлді шөгінділердің әртүрлі химиялық және минералогиялық құрамын анықтайды. Осы тефраның соңғы жарылысы Ньюберри пемзасын құрады, ол 1300 жыл бұрын шығысқа қарай бірнеше жүз шақырымға дейін тарады. Соңғы мұз дәуірінен (шамамен 12 000 жыл бұрын) 7700 жыл бұрынғы кезең аралығында вулкан кем дегенде 12 рет жарылды. Мазама тауы 7700 жыл бұрын жарылып, Ньюберри жанартауының беткейіндегі лава ағындарының көп бөлігін жауып, 2 метрге дейін қалыңдыққа жеткен вулкандық күл мен пемзаны құрады. Ньюберридегі соңғы 7500 жылдағы үш жарылыс кезеңінде кальдерада жеті жеке жерден риолиттік жарылыстар болды. Бұл жарылыстар Ньюберри жанартауының солтүстік-батысындағы жарық аймағында болды, нәтижесінде 60 шаршы километр аумақты қамтыған 12 лава ағыны пайда болды. Шамамен сол уақытта Орталық Пемза конусы пайда болды, сонымен қатар конустың оңтүстік беткейіндегі жерден Интерлейк және Гейм Хат обсидиан ағындары құрылды. 3500 жыл бұрын Шығыс көлінің жарық аймағынан болған жарылыс тефраны құрады және Шығыс көлінің обсидиан лава ағындарын қалыптастырды. Вулканның соңғы жарылысы 1300 жыл бұрын болды, нәтижесінде Үлкен Обсидиан ағыны пайда болды. Риолиттен тұратын кремнийлі шөгінді, ол көптеген лава блоктарынан тұрады. АҚШ-тағы ең үлкен Голоцен обсидиандық құрылым ретінде жиі айтылса да, оның 3 шаршы километр ауданы және көлемі оны елдегі бесінші орында тұрғызады. Жарылыс және эффузивті сипаттағы жарылыстар Плинийлік жарылыстан басталды, ол кальдераның шығыс жартысын жауып, бірнеше жүз шақырымға дейін шығысқа жеткен пемза мен тефраны құрады. Вулканның оңтүстік беткейінде орналасқан бұл шөгінді, Ньюберри пемзасы деп аталады, оның қалыңдығы жарылыс жерінен 9 шақырымға дейін 4 метрге жетеді, ал вулканнан 64 шақырымға дейін 40 метрге жетеді. Күшті батыс желдерінің әсерінен тефра Айдахо штатына дейін жетті. Бұл жарылыс Паулина көлінде вулкандық бомбаларды қалдырған пирокластикалық ағындарды да құрады.

Соңғы іс-әрекеттер және қазіргі қауіптер

Ньюберри жанартауы қазіргі уақытта тыныш болса да, Америка Құрама Штаттарының геологиялық қызметі оны «өте жоғары» қауіп деңгейі бар белсенді жанартау деп санайды. Жарылыстар кезінде пайда болатын тефра электр трансформаторлары мен электр желілерін қысқа тұйықтап, қозғалтқыш сүзгілерін бітеді, найзағай тудыратын бұлттарды жасайды және жоғалыдан өтетін ұшақтарға қауіп төндіреді. Сонымен қатар, күл бөлшектері көзді тітіркендіреді және ішке түскен кезде өкпелерге зиян келтіреді, басқа да денсаулық проблемаларын тудырады. Ньюберри жанартауындағы жарылыстар екі кратер көлінің суының болуына байланысты жарылғыш болуы және пирокластикалық ағындарды тудыруы мүмкін. Егер пирокластикалық ағындар кратер көлдерінен ағып жатқан сумен немесе қармен араласса, онда Паулина өзенінің аңғарын қиратып, 30 минут ішінде Ла Пайн аңғарына жететін лахарлар – жанартаулық балшық ағындары, жер көшкіндері және құмдақ ағындары пайда болуы мүмкін. Бұл қауіптерге шамамен 16 400 адам және одан да көп, 180 000-нан астам адам ұшырайды. Бұрын Ньюберри жанартауында су тасқыны болған, бірақ оның себебі жарылыс болмаған болуы мүмкін. Жарылыстан шыққан лава ағындары Дешутс өзенін тосқан жағдайда, су деңгейін көтеріп, ағыс бойында су тасқынын тудыруы мүмкін, ал тосқауыл жойылғаннан кейін төмен қарай да су тасқыны болуы мүмкін. Орегон штатында жанартаулық белсенділікке байланысты емес жер сілкіністері де болады, бірақ олар көбінесе Рихтер шкаласы бойынша 2,5 балдан төмен болады. Бірақ жанартаулар Рихтер шкаласы бойынша 5 балға дейін жететін жер сілкіністерін тудыруы мүмкін, олар кейде шоғырланған түрде болады. Бұл дірілдер үйлердің, қабырғалардың және терезелердің дірілдеуіне, ескі ғимараттардың гипсінің немесе қабырғаларының жарылуына себеп болуы мүмкін, бірақ көбінесе елеулі зақымдар келтірмейді. 7 балға жуық күшті жер сілкінісі өздігінен зақым келтіруі мүмкін, бірақ Ньюберри жанартауын жарылысқа итермелей алмайды, егер ол жарылуға дайын тұрмаса. Тас құлауы мен қар көшкіндері де қосымша қауіптер тудырады. Ньюберри жанартауы жарылса, сейсмикалық белсенділіктің күшеюін анықтауға болады, ал жанартау газының артуы жанартауға жақын орналасқан ағаштарды өлтіруі мүмкін, бұл туралы ғалымдар апатты жағдайларды басқару агенттіктеріне хабарлаудан бұрын біледі. 2011 жылға дейін Ньюберриді 1987 жылы орнатылған бір ғана сейсмикалық станция бақылап отырды және жанартаудан 19 км радиуста 7 жер сілкінісін ғана анықтады. 2011 жылы Каскадтар жанартау обсерваториясының ғалымдары жанартау маңына тағы сегіз сейсмикалық және деформациялық монитор орнатты, соның нәтижесінде анықталатын жер сілкіністерінің саны жылына 10-15-ке дейін өсті. АҚШ Геологиялық қызметі бұл жанартауды тығыз бақылап отырады, Вашингтон университетінің геофизикалық бағдарламасымен сейсмометр желісін бақылайды және ықтимал белсенділікті көрсететін деформацияны тексеру үшін үнемі тегістеу зерттеулерін жүргізеді, сондай-ақ геотермиялық аймақтардан үлгілер алады. Жанартау маңында магманың жер астындағы қозғалысынан туындаған кез келген шиеленуді бақылау үшін GPS құралдары орнатылған. Вулканның бұрынғы көтерілуіне қарамастан, соңғы жылдары деформация тұрақты түрде төмен деңгейде қалып отыр.

Адамзат тарихы

Ньюберри жанартауының айналасындағы аймақта 10 000 жылдан астам уақыттан бері Американың жергілікті халықтары қоныстанған, бірақ жанартау мен оның төңірегіндегі жарылыстардың салдарынан үзіліс-үзіліспен. 1992 жылы Паулина көлінің жанындағы археологиялық қазба жұмыстары кезінде зерттеушілер орталық ошақтың қалдықтарын, тіректері бар тұрғын үй құрылысын және сызықтық тас құрылымдарды тапты. Сайттан алынған көмірдің радиокөміртекпен өлшенген жасы 11 000 жылға дейін жетеді. Таудың кальдерасы обсидианды жинау үшін пайдаланылды, одан жебе ұштары мен құралдарды жасап, Тынық мұхитының жағалауында мыңдаған жылдар бойы сауда жасады. Вулканы алғашқы болып зерттеген еуропалық – 1826 жылы кратерге жеткен аушы Питер Скин Огден болды. 1855 жылы вулканның атымен аталатын хирург және геолог Джон Стронг Ньюберри, Уильямсон мен Эббот экспедициясының құрамында Орегонның орталық бөлігін Тынық мұхиты темір жолы үшін картаға түсірді, бірақ вулканға бармады. Паулина көлі, Паулина өзені және Паулина шыңы – 1850-1860 жылдары ақтарға қарсы шабуылдар ұйымдастырған, ал 1860 жылдары қоныс аударушы Говард Мопиннен қуылған және атылған жылан тайпасының басшысы Паулинаның құрметіне аталған. Ньюберри тауының атауын 1903 жылы аймақты зерттеген Израил Рассел ұсынды, бірақ ол қабылданылмады. Оның орнына, 1930 жылдарға дейін бұл жер Ньюберри кратері деп аталды, содан кейін геолог Хоуэл Уильямс оны Ньюберри вулканы деп атады. Бұл атау 2003 жылы геолог Ларри Читвуд ресми географиялық номенклатура процесі арқылы қолдаған кезде ресми түрде бекітілді. Орегон геология департаментінің басшысы Холлис Доулдың аймақты насихаттау жұмысының нәтижесінде 1963 жылы NASA ғалымдары АҚШ-тың алғашқы Айға қонуына дайындық үшін Ньюберридегі лава далаларын пайдалануға қызығушылық танытты. NASA 1964 жылдың қазаны мен 1966 жылдың шілдесінде Аполлон бағдарламасының астронавттарын вулкандық нысандарды – шлак және пемза конустарын, лава ағындарын, күл және обсидиан ағындарын, лава түтіктерін тану бойынша геологиялық оқудан өткізді. Осы оқудан өткен астронавттардың арасында Аполлон-11 экипажының Нил Армстронг пен Базз Олдрин, Аполлон-12 экипажының Алан Бин, Аполлон-14 экипажының Эдгар Митчелл, Аполлон-15 экипажының Джеймс Ирвин және Аполлон-16 экипажының Чарли Дьюк болды. Атақты геолог-оқытушылардың бірі Аарон Уотерс болды. Ньюберри ұлттық жанартау монументі 1990 жылдың қараша айында АҚШ Конгресі шешімімен құрылды. Оның ауданы бірнеше мың гектарды құрайды.

Демалыс

Ньюберри жанартауын жыл сайын 250 000 адам аралайды. Олар шығыс көлінде форель балық аулауға, Паулина көлінде кемпинг жасауға немесе кратерді қоршап тұрған 22 мильдік (35 км) айналма жолмен тау велосипедтерімен жүруге келеді, сондай-ақ "Шыбырлаған қарағайлар жолы" арқылы қарағайлы орманды аралауға болады. Ескерткіш аумағы арқылы өтетін 5 км ұзындықтағы Питер Скене Огден жолының бір бөлігінде атпен жүруге де мүмкіндік бар; қар мотоциклімен жүру және тау шаңғысы да танымал. Ескерткіш ішіндегі Лава жерлері қонақ орталығы аймақтың геологиясы мен мәдениеті туралы көрме ұсынады және 9 км-ге созылатын асфальтталған жол бар. Ең жақсы маусымда, Мемориал күнінен Еңбек күніне дейін орталықтан әр 20 минут сайын шаттл қатынайды, бір жолаушыға 2 доллар тұрады. Маусымнан тыс уақытта келушілер орталығынан рұқсат алып, жеке моторлы көліктермен де аймаққа кіруге болады, ал орталықтың тұрақ алаңы жыл бойы ашық. Аймақта АҚШ Орман шаруашылығы басқаратын сегіз кемпинг орналасқан. Плейстоцен дәуірінде Ньюберриден соңғы лава ағыны Бендтен оңтүстікке қарай 19 км жерде Лава өзені үңгірін құрады. Бұл штаттың ең ұзын, үздіксіз лава түтігі болып табылады, оны солтүстік және батысқа қарай бір мильден астам аралап жүруге болады, ал төбесінің қалыңдығы 45 фут (14 м) құрайды. Бұл жол ескерткіштің ең танымал тартымдылығы болып табылады және мамыр мен қыркүйектің ортасы аралығында 5 доллар тұратын демалыс күніне арналған билетпен аралап жүруге болады. Үңгірдегі температура көбінесе салқын болғандықтан, жылы киімдер ұсынылады. 6000 жыл бұрын лава ағынынан пайда болған Лава құйылған орман 5 шаршы миль (13 км²) аумақты алып жатыр және оны бір мильдік асфальтталған, тар және тік жолдан көруге болады. АҚШ Орман шаруашылығы 1942 жылдың сәуір айында бұл аймақты Лава құйылған орман геологиялық аймағы деп жариялады. 1928 жылдан бері американдық қоғамға белгілі болған Лава құйылған орман 1940 жылдардың ортасына қарай жыл сайын мыңдаған туристерді қабылдады. 1970 жылдардың ортасында аймаққа жылына 150 000 турист келді, ал 1975 жылдың қыркүйегінде Орман шаруашылығы Лава жерлері қонақ орталығын салды. Паулина шыңына апаратын жанартау жолы 97-ші тас жолдан 25 км қашықтықта басталады, ал калдераға дейін асфальтталған, оңай жол салынған, сонымен қатар төрт демалыс алаңы бар. Бірақ соңына жақындағанда жол тік және қиялы болады. Соңғы қиялы жол қиыршық тастан жасалған және 3 км-ге созылады, одан Худ тауы, Маклауглин тауы және Үш бауырлас жанартауларын көруге болады.