Кіріспе

Каскад жотасындағы стратовулкан, Орегон, АҚШ. Басқа таулар да Джефферсон тауы деп аталады.

Джефферсон тауы – Каскад вулкандық доғасындағы стратовулкан, АҚШ-тың Орегон штатындағы Каскад жотасының бір бөлігі. Орегондағы екінші ең биік тау, ол Линн, Джефферсон және Марион округтерінің ішінде орналасқан және Джефферсон тауының жабайы табиғат аймағының құрамына кіреді. Айналасының қиын-қыстау болғандықтан, тау Каскадтағы ең қиын жетуге болатын жанартаулардың бірі болып есептеледі. Сонымен қатар, ол алыс орналасқандығына қарамастан, танымал туристік орын, жаяу серуендеу, рюкзакпен саяхаттау, тау шаруасы және фотосуретке түсіру сияқты демалыс түрлері ұйымдастырылады. Джефферсон тауының өсімдігін Дуглас шыршасы, күміс шырша, таулық гемолока, ponderosa қарағай, лоджполь қарағай және бірнеше кедр түрлері құрайды. Аймақта ет жейтін, жәндік жейтін, жартастарда қоныстанушы, кеміргіштер, бұғы, құстар және басқа да көптеген түрлер мекендейді. Жергілікті халықтар бұл жанартауды Seekseekqua деп атаған, ал ол АҚШ президенті Томас Джефферсонның құрметіне аталған. Алғаш рет 1888 жылы Э. К. Кросс және Р. Л. Фармер осы тауға көтерілген. Тау қыртыстың балқыған аймағының үстінде орналасқан және шамамен 730 000 жыл бұрын құрылған. Ол континенттік Солтүстік Америка тектоникалық плитасының астында мұхиттық Хуан-де-Фука тектоникалық плитасының батып кетуі нәтижесінде пайда болған. Базальттық андезит, андезит және дациттен тұратын тау мұздық эрозияның әсерінен көп өзгерген. Айналасында шөгінді конустар, қалқан тәрізді жанартаулар және туялар (жазық беткейлі, тік беті бар жанартаулар, олар қалың мұздық немесе мұздық арқылы лава атқанда пайда болады) сияқты басқа да жанартаулық нысандар бар. АҚШ Геологиялық қызметі оны төменгі қауіп деңгейіне жатқызады. Болашақта жанартаудың атқылау ықтималы төмен болғанына қарамастан, көптеген ғалымдар лайлы ағындарды Джефферсон тауындағы маңызды қауіп деп санайды.

География

АҚШ-тың Орегон штатындағы Хоуд тауынан кейінгі екінші ең биік тау – Джефферсон тауы, штаттың орталық бөлігіндегі Джефферсон, Линн және Марион округтерінде орналасқан. Биіктігі 3199 метр (10497 фут) болатын бұл жанартаудың жер бетінен көтерілуі айқын. Портленд қаласынан әдетте көрінбейді, бірақ Салемнен ашық күндері көрінеді және Каскад тау жотасының шығысы мен батысына қарай созылған тас жолдардан байқауға болады. Джефферсонның айналасындағы жердің орташа биіктігі шамалы, сондықтан Джефферсонның конусы айналасынан шамамен 2 километрге жоғары көтеріледі.

Жабайы табиғат

Джефферсон тауының шығыс бөлігі Уорм-Спрингс үнді резервациясында, ал батыс бөлігі Уиламет ұлттық орманы мен Дешут ұлттық ормандарының құрамындағы Джефферсон тауының жабайы аймағында орналасқан. Жабайы аймақтың ауданы , және онда 150-ден астам көл бар. Сондай-ақ, мұнда 190 миль (306 км) жолдар бар, оның ішінде 40 миль (64 км) Тынық мұхитының ұлттық көркем жолынан өтеді. Джефферсон тауы – жабайы аймақтың басты ерекшелігі, сонымен қатар жақын орналасқан Үш саусақты Джек жанартауы да оның құрамына кіреді. Орегон Каскадтарының көп бөлігі сияқты, бұл жанартау да плейстоцен дәуірінде мұз қабатымен жабылған болуы мүмкін. Кішкентай Шайтан оты ауданын жапса, Уайтвотер оты одан да көп аумақты қамтыды, бұл суға түсетін ұшақтарды пайдалануға және жолдарды жабуға себеп болды. Уайтвотер отының салдарынан, билік өкілдері 2017 жылдың 21 тамызында болған күн тұтылуы кезінде Джефферсон тауының жабайы аймағын жапты.

Экология

Джефферсон тауындағы өсімдіктер қатарында Дуглас шыршасы, күміс шырша, таулық гемолока, пондероза қарағай, лоджполь қарағай және кедрдің бірнеше түрі басым. Жүзімді жапырақ, рододендрон, қызғылт люпин, сары люпин, үнділік бояу щеткасы, жабайы жеміс және қызыл жеміс те Джефферсон тауының маңында жиі кездеседі. Теңіз деңгейінен жоғары, орман шегінен жоғары таулық гемолока мен аққабық қарағай басым, бірақ таулық гемолока Джефферсон тауындағы субальпілік шалғындықтарға да еніп кеткен, бұл өртке қарсы шаралар, мал жаю, жақын ормандық аймақтардың ықпалы және климаттың өзгеруі салдарынан болуы мүмкін. Джефферсон тауында және оның төңірегінде кездесетін ет жейтін жануарларға американдық қара аю, койот, пума, қызыл түлкі, енот, американдық мартен, стоат (ерміне деп те аталады), ұзын құйрықты мысық, американдық мик, Солтүстік Америка өзен суыры және бобкат жатады. Елендердің түрлеріне Рузвельт бұғысы, қара құйрықты елен және қашан кірпік елен жатады; жәндіктермен қоректенетіндерге қаңғыбас, американдық сулы қаңғыбас және жағалаулық қарақұйрық жатады. Джефферсондағы жарғанаттарға кішкентай қоңыр жарғанат және күміс түсті жарғанат, сондай-ақ американдық пика және қар аяқты қоян кіреді. Сарыбелді мармот, тау бобры, сары қарағайлы сұңқар, Таунсенд сұңқары, алтын жамылғылы жер сұңқары, батыс сұр сұңқар, Дуглас сұңқары, тау қалталы гүлі, Солтүстік Америка бобры, бұғы тышқандары, бұталы құйрықты орман тышқандары, су құсқарлары, Тынық мұхиты секіріп жүретін тышқандары және Солтүстік Америка шошқақұйрығы да кездеседі. Джефферсондағы құстарға үйрек, солтүстік шұбар, өткір терілі шұбар, қызыл құйрықты шұбар, қараңғы шұбар, сұр қаз, құрттар, шағылған құмқұйрық, Калифорниялық шұбар, жолақты құйрықты көгершін, үлкен мүйізді соу, таулық пигмей соу, қарапайым түнгі шұбар, қалың құстар, солтүстік фликер, қалың шұбар, сарыбелді шұбар, түкті шұбар және ақ бас шұбар кіреді. Ауданда кездесетін басқа құс түрлері: Еуразиялық үш саусақты жыртқыш, саздықты ұшқыш, зәйтүн жақты ұшқыш, ағаш қармағыш, Канадалық жаңқа, Стеллер жаңқасы, кәдімгі қарға, Кларк жаңқасы, қара шапақты жаңқа, тау жаңқасы, қаштанды арқалы жаңқа, қызыл көкшелі жаңқа, пигмей жаңқасы, Еуразиялық ағашқақ, американдық дипер, қайың, американдық қарақұйрық, әр түрлі құс, ермек, Таунсенд солитары, алтын тәжді король, рубин тәжді король, су құбыршысы, көк бас тана, батыс вир, Кассин қауырсыны, сұр тәжді қауырсын, қарағай танасы, қызыл сик, қиылысқан, ақ қоңқа құс және Линкольн құсқысы. Ұзын аяқты саламандр, Калифорния алып саламандры, қалың терілі тритон, құйрықты бақа, батыс бақасы, Тынық мұхиты ағаш бақасы, солтүстік қызыл аяқты бақа, Орегон дақты бақасы, пигмей қысқа мүйізді кесіртке, жалпы гарттер жыланы және солтүстік-батыс гарттер жыланы аймақтағы қосмекенділер мен жорғалаушылардың бір бөлігін құрайды. Джефферсон аймағындағы көлдердің шамамен жартысында көкжаңбырлы алабұға бар.

Геология

Mount Jefferson shows normal magnetic polarity, suggesting it formed less than 730,000 years ago. Created by the subduction of the oceanic Juan de Fuca tectonic plate under the continental North American tectonic plate in an area where the Earth's crust is thick, it is part of the Oregon High Cascades, influenced by the movement of the North American Plate and the extension of its continental crust. These extensional processes formed grabens, or valley-like depressions between parallel fault lines, at the eastern boundary of the central Cascades, including a 4000 feet (1219 m) deep formation. Jefferson does not lie in one of these grabens, but these tectonic processes continue, albeit at a less dramatic rate. At their peak rates, crustal extension and depression of the Cascades area caused eruption of the Minto Lavas, made of basalt, followed by the Santiam basalts, named for their movement into the North Santiam River valley, which they filled to depths of 600 feet (183 m). Though the Jefferson vicinity has produced andesitic and dacitic lavas for the past 5 to 6 million years, major volcanoes more than 50 miles (80 km) south of the area have erupted basaltic andesite. The central Oregon Cascades are made up of Eocene to Quaternary volcanic, volcaniclastic, igneous, and sedimentary rock. Miocene and Pliocene volcanic and sedimentary rocks have been exposed in the Jefferson area, which also sits above lava flows, cinder material, and breccia from the High Cascades that formed during and after the Pliocene. Jefferson is the largest volcano in the Jefferson Reach, which forms the strip that makes up the northern part of the Oregon Cascade Range. Stretching from Frog Lake Buttes to South Cinder Peak, this segment consists of at least 175 Quaternary volcanoes. With a width of 4 km, it differs from the adjacent northern segment of the Cascades, where volcanoes show a scattered distribution. Other unusual features of the Jefferson Reach include that the northernmost part of the strip does not contain many volcanoes formed since the early Pleistocene and that it features a number of andesitic and dacitic volcanoes, which are unlike the many mafic (rich in magnesium and iron) shield volcanoes within the stretch. North of Pinhead Buttes, the volcanoes in this region are older and less tall, usually between in elevation. South of Pinhead Buttes, the Cascades becomes younger Pleistocene volcanoes, which often have glaciers. Mount Jefferson may form part of a long-lasting intracrustal melting and magma storage area encompassing an area of 2000 km², where relatively little mafic eruptive activity has occurred. The melting of the metamorphic rocks amphibolite and, at deeper strata, granulite, have both produced intermediate and silicic lavas at Jefferson. The strip may still be active, as monogenetic vents near Jefferson have produced basaltic andesite since the last glacial period. Jefferson—with Mount Hood, the Three Sisters Broken Top area, and Crater Lake—represents one of four volcanic centers responsible for much of the Oregon Cascades’ Quaternary andesite, dacite, and rhyolite deposits. Some of this andesite and dacite occurs in vents that underlie the Jefferson vicinity, which also erupted during the Quaternary. Quaternary volcanic production rates in the Cascade Range from Jefferson to Crater Lake have averaged per mile of arc length per million years. In the area surrounding Mount Jefferson, monogenetic volcanoes constructed an upland area composed of basaltic lava flows and small volcanic vents. Within this region, basaltic vents occur at Olallie Butte, Potato Butte, Sisi Butte, North Cinder Peak, and South Cinder Peak, with basaltic lava flows at Cabot Creek, Jefferson Creek, and upper Puzzle Creek. There are several hundred other basaltic volcanoes within the central Oregon High Cascades, extending up to 110 miles (177 km) away. Mount Jefferson overlies an silicic volcanic field from the early Pleistocene. Between five and six million years old, the field reaches north from Jefferson to Olallie Butte, and it covers an area of . Scientists think that the setup of this field, where various vents have erupted lava, explains why the otherwise similar Cascades volcano at Mount Hood is three times as voluminous as Jefferson, because Hood has concentrated most of the eruptions from its magma chambers. The field is also likely underlain by a batholith, a large mass of intrusive igneous rock (also called a pluton) that forms from cooled magma deep in the Earth's crust. Mount Jefferson is a stratovolcano, made up of basaltic andesite, andesite, and dacite overlying basaltic shield volcanoes, with andesite and more silicic (rich in silica) rock forming the majority of the mountain. Rhyolite from the Quaternary can also be found at Jefferson, though it is not commonly found within the major volcanic centers of the Oregon Cascades. The volcano constitutes a small stratovolcano within the Cascades, with a current volume of , though prior to erosion and other alterations over time, it may have been as large as in volume at one time. Mount Jefferson has been significantly altered by erosion and represents one of the most eroded stratovolcanoes in the state of Oregon. Glacial motion during the Pleistocene decreased the summit’s elevation by a few hundred feet and formed a cirque (an amphitheater-like valley carved by glacial erosion) on the western side of the volcano. This feature, known as the West Milk Creek cirque, includes the two Milk Creek glaciers and extends into the interior of Mount Jefferson, exposing tephra and pyroclastic rock in the main volcanic cone. The final two advances of glaciers during the Pleistocene removed about a third of the volcano’s original volume, decreasing the overall elevation by 1000 feet (305 m). Currently, the Whitewater Glacier and the Milk Creek glaciers erode the mountain’s eastern and western flanks, respectively, and are likely to gradually form a cleft between the northern and southern horns of the summit. Within Jefferson’s main volcanic cone, more than 200 andesitic lava flows are now exposed, with mean thicknesses from , as well as an immense, pink dacitic lava flow with a thickness of 1000 feet (305 m). The volcano also possesses a small volcanic plug (created when magma hardens within a vent on an active volcano), situated 500 feet (152 m) under the summit. Jefferson’s main cone ranges from 58 to 64 percent silicon dioxide and is mostly made up of andesite and dacite. The upper of Jefferson’s cone formed within the past 100,000 years and consists mostly of dacite lava flows and lava domes. While it is possible that glaciers shed material from the burgeoning lava domes, any evidence of these domes generating pyroclastic flows or lahars has not been preserved in the geological record. Basalt at Mount Jefferson contains olivine, clinopyroxene, and plagioclase phenocryst crystals, while basaltic andesite phenocrysts include plagioclase (variable among samples), clinopyroxene, olivine, orthopyroxene, and occasionally, magnetite. Dacite and rhyodacite samples show amphibole, plagioclase, orthopyroxene, clinopyroxene, magnetite, apatite, and every so often ilmenite. Andesite shows similar composition to dacite samples, though sodic plagioclases and amphiboles are not as common.

Ішкі ерекшеліктері

Джефферсон тауының маңындағы жанартаулық белсенділік мыңдаған жылдар бойы атқылап тұратын стратовулкандардан немесе жойылғаннан кейін қысқа ғана уақытқа атқылайтын моногенетикалық жанартаулардан туындайды. 1987 жылғы баяндамада Ричард П. Хоблитт және басқа USGS ғалымдары Джефферсон тауындағы күшті жарылыстың жылдық ықтималдығы 100 000-нан аспайды деп есептеді. Дегенмен, геологиялық деректердің толық болмауы, белгілі шөгінділерінің дәл мерзімдемеуі және салыстырмалы түрде жақындағы белсенділіктің болмауы себепті, АҚШ Геологиялық қызметінің ғалымдары: «Джефферсон тауының болашақта атқылау ықтималдығын бағалау дерлік мүмкін емес» деді. Олар жанартаудың жақын және алыс қауіп аймақтарын белгіледі, олар тиісінше бірнеше ондаған шақырымға созылады. Жанартаудың атқылауы оның төңірегіндегі аумаққа қауіп төндіреді, сондай-ақ, күлдің түсуінен зардап шегуі мүмкін өзен аңғарлары мен жел бағытындағы жерлерге де қауіп төндіреді. Лахарлар (жанартаулық балшық ағындары, көшкіндер және құмдақ ағындары) мен тефра жанартаудан шалқарып созылуы мүмкін, ал Джефферсон тауы пирокластикалық ағындар, лава күмбездері мен лава ағындарын да тудыруы мүмкін. Аймақтағы Мазама күлінің қалыңдығы жеткен, ал Джефферсоннан болған кемінде бір жарылыс 19 шақырым радиуста 6 фут (2 метр) күлді қоршаған ортаға қалдырды. Жанартаудан шыққан ұсақ күл бөлшектері әуе трафигіне қауіп төндіруі мүмкін, себебі үлкен газ құйылымы пайда болуы мүмкін; мұндай құйылымнан пайда болған бұлттар Джефферсон тауының беткейлерінде пирокластикалық ағындарды тудыруы мүмкін. Бұл ағындар Джефферсон тауының төңірегіндегі аймақтарға қауіп төндірмейді. Джефферсон тауының атқылауы вулканның батыс жағындағы Детройт көліне немесе шығыс жағындағы Билли Чинук көліне жететін лахарларды тудыруы мүмкін, бұл көл суының деңгейінің көтерілуіне (немесе көл бөгетінің бұзылуына) және төменгі ағыстағы адамдардың өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Джефферсон тауының атқылауынан туындайтын қауіптерге қоса, лавиналар мен лахарлар да қауіпті, олар атқылаусыз да пайда болуы мүмкін. Президент Джефферсонның демеушілігімен жасалған экспедиция 1806 жылдың 30 наурызында алғаш рет Уиламет өзенінің сағасынан таудың шыңын көрді. 1937 жылы Тейер Джефферсон тауының петрографиялық және петрологиялық құрамын Батыс және Жоғары Каскадтардың бөліктерінен талдап, оларды жергілікті бөлімдерге бөлді. Ол 1939 жылғы жарияланымда бұл зерттеуді Джефферсон тауының төңірегіндегі лава ағындарын қарастыру арқылы кеңейтті. 1965 жылғы жазда Г. В. Уокер басқаруымен далалық жұмыстар жүргізілді, ал 1974 жылы Кеннет Г. Саттон және басқа геологтар жанартаудың мұздық және жанартау тарихын зерттеді. Джефферсон тауына алғашқы көтерілуді 1888 жылдың 12 тамызында Э. К. Кросс және Рэй Л. Фармер оңтүстік жота арқылы жасады. Кросс пен Фармер экспедициясына қатысқан Джордж Дж. Пирс 1900 жылдың 22 тамызында Орегон газеті үшін тауға көтерілу туралы есеп жазды. Солтүстік бетінен шыққан алғашқы альпинист – 1903 жылы С. С. Молер.

Демалыс

Джефферсон тауы шалғай орналасқан, оған көбінесе жаяу немесе атпен жетуге болады. Таудың 6 км радиусінде асфальтталған жолдар жоқ, және ол Уилламет аңғарының жанындағы басқа нысандармен салыстырғанда көпшілікке беймәлім. Дегенмен, жыл сайын тауды және оның төңірегіндегі жабайы табиғатты көптеген саяхатшылар, әсіресе жаз айларында, альпинистер мен туристер аралап, экологиялық әл-ауқатына қауіп туғызады. Уорм-Спрингс тайпалық кеңесі жанартаудың шығыс жағына кіруге рұқсат бермейді, сондықтан тек батыс беткейлері ғана қоғамның қолжеткісінде. Батыс жағына Орегонның 22-бағдарламалық жолы арқылы жетуге болады. Таудың солтүстік беткейіндегі Джефферсон паркіне Whitewater жолымен және Pacific Crest жолымен 2 км қашықтықты жүріп жетуге болады. Бұл таудың айналасындағы жабайы табиғаттың ішінде орналасқан және көріністерімен, көлдерімен және шалғындарымен танымал туристік орын. Жазда серуендеу, альпинизм және жаяу жүру, сондай-ақ табиғат фотосуреттеріне түсіру сияқты іс-шаралар ұсынылады. Аймақта 26 кемпинг орны бар, олар 12 адамнан аспайтын топтарды қабылдайды және от жағуға рұқсат берілмейді. 2012 және 2014 жылдар аралығында аймаққа келушілер санының артуына байланысты, Уилламет ұлттық орман басқармасы 2016 жылдан бастап кемпингтерді брондау жүйесін енгізді, бірақ 2017 жылы аймақтағы адамның әсерін азайта алмағандықтан бұл тәжірибе тоқтатылды. Джефферсон көліне дейінгі жолдың ұзындығы 7 км, ал биіктігі 122 м. 2003 жылы жабайы табиғат аймағында болған өрт салдарынан жолдың бір бөлігі қирады, бірақ жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін жолдың қалған бөлігі қайта ашылды. Марион көлінде бірнеше жолдар бар, оның ішінде 10 км (6 миль) ұзындықтағы маршрут және Марион тауына дейін 18 км (11,2 миль) саяхат. Осы және басқа да жолдар 2003 және 2006 жылдары болған өрттердің салдарынан келген қирауларды көрсетеді. Уайтвотер жолы жабайы аймақ арқылы солтүстікке қарай 2 км (1,5 миль) жүреді, содан кейін оңға бұрылып 4 км (2,5 миль) Pacific Crest жолына жетеді. Максвелл жолы аймағында әртүрлі қиындық деңгейлеріндегі саяхаттарды табуға болады, соның ішінде қиын Maxwell Butte жолы 3391, Сантиам көлінің 3491 жолындағы 14 км (9 миль) саяхат және аздап оңайырақ 11 км (6,6 миль) Duffy көлінің 3427 жолы. Памелия көлінің жанындағы аймақта өзендер, көлдер, бұлақтар, сондай-ақ әжетханалар, тұрақ орындары және демалысқа арналған үстелдер бар. Памелия шектеулі кіру аймағына күніне 20 топқа ғана рұқсат беріледі және олардың саны жабайы табиғатқа адамның әсерін азайту үшін шектеледі. Памелия көліндегі жолдарға Hunts Creek жолы 3440 және Тынық мұхитының қыртыс жолының бір бөлігі, сондай-ақ Hunts Creek жолына дейін 244 м (800 фут) көтерілетін Памелия көлінің 3439 жолы кіреді. Бұл аймақ туристерге, альпинистерге, атпен саяхаттауға және күндізгі жаяу жүруге танымал. Басқа танымал жолдарға Firecamp Lakes жолы және Canyon Creek Meadows жолдары кіреді. Жолдардан басқа, Джефферсон тауының айналасындағы ең танымал орындарға Сегіз көл алабы, Памелия көлі, Джек көлі, Даффи көлі, Рассел көлі, Сантиам көлі және Васко көлі кіреді. Джефферсон тауына көтерілуге болады, бірақ маршрут қиын, әсіресе шыңның ең жоғары нүктесіне. Көбінесе, кем дегенде бір альпинист Джефферсонға көтерілу кезінде қаза табады. Джефферсон тауына көтерілудің қауіптілігі мен қиындығына байланысты, АҚШ Ұлттық геодезиялық қызметі тек тәжірибелі альпинистерге ғана көтерілуді ұсынады.