Кіріспе

Фармацевтикалық препараттың реттеу класы. Жетім препарат – белгілі бір сирек кездесетін медициналық жағдайларды емдеу үшін жасалған фармацевтикалық зат. Мемлекеттік қолдаусыз осындай препаратты өндіру пайдалы болмас, себебі бұл жағдайлардан зардап шегетін науқастардың саны аз. Жетім препараттармен емделетін жағдайлар "жетім аурулар" деп аталады. Ауруға жетім статусы беру және оны емдеу үшін жасалған препараттарды тағайындау – ел заңнамасына (болған жағдайда) байланысты мемлекеттік саясат мәселесі болып табылады. Препаратты жетім препарат деп тану, дәрі-дәрмектерді зерттеу және әзірлеу экономикасының есебінен, басқа жағдайда мүмкін болмас еді, медициналық жаңалықтарға жол ашты.

Еуропа

Еуропалық одақта (ЕО) Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі (ЕМА) егер дәрі өмірге қауіп төндіретін немесе созылмалы және ауыр денсаулықты нашарлататын жағдайды диагностикалауға, алдын алуға немесе емдеуге арналса, оны "жетім" деп анықтайды. Бұл жағдай 10 000 еуропалықтың арасында 5 адамнан аспауы тиіс. ЕМА сондай-ақ, егер ынталандырулар болмаса, дәрі-дәрмектің ЕО-да сатылуынан зардап шеккен адамдар мен дәрі-дәрмек өндірушіге инвестицияны ақтауға жеткілікті пайда келмейтін болса, оны жетім дәрі ретінде таратады.

Америка Құрама Штаттары

1983 жылдың қаңтарында АҚШ-та, Сирек кездесетін аурулар жөніндегі ұлттық ұйым және көптеген басқа ұйымдардың лоббилеуімен қабылданған, Сирек кездесетін дәрі-дәрмектер туралы заң (ODA) фармацевтикалық компанияларды аз нарықты қамтитын ауруларға арналған дәрі-дәрмектерді әзірлеуге ынталандыруға бағытталған. ODA бойынша, егер дәрі-дәрмектер, вакциналар және диагностикалық заттар 200 000-нан аз американдық азаматтарға әсер ететін ауруды емдеуге арналған болса, олар "жетім" мәртебесіне ие болады. ODA аясында, жетім дәрілерді қолдаушылар FDA басқаратын жеті жылдық "жетім дәрі эксклюзивтігіне" (ODE) ие болады, сондай-ақ ҒЗЖ шығындарының 50%-ға дейінгі салық жеңілдіктері, ҒЗЖ гранттары, FDA төлемдерінен босатылу және хаттамалық көмек алады. Еуропалық комиссия берген "жетім дәрі" мәртебесі ЕО-да мақұлданғаннан кейін 10 жылға маркетингтік эксклюзивтілік береді. ЕО заңнамасын Еуропалық дәрілік агенттігінің (EMA) Сирек кездесетін дәрілік заттар жөніндегі комитеті басқарады. 2007 жылдың соңында FDA және EMA екі агенттік үшін де ортақ өтінім беру процесін пайдалануға келісті, бұл өндірушілерге "жетім дәрі" мәртебесіне өтініш беруді жеңілдетті, бірақ екі жеке мақұлдау процесін сақтап қалды.

Басқа елдер

Жапония, Сингапур және Австралия сирек кездесетін ауруларды емдеуге арналған дәрілерді дамытуға ынталандыру үшін субсидиялар мен басқа да жеңілдіктер қарастыратын заңнама қабылдады.

Жаңа дәрілік заттар саны

ОАҚ және ЕО заңнамасы бойынша көптеген жетім дәрілер әзірленді, соның ішінде глиома, көп миелома, муковисцидоз, фенилкетонурия, жылан уытымен улану және идиопатиялық тромбоцитопениялық пурпураны емдеуге арналған дәрілер. «Фармацевтикалық атқарушы» пікірінше, «ОАҚ-тың табысқа жеткені барлық тараптан мойындалды». 1983 жылы АҚШ Конгресі ОАҚ-ты қабылдамас бұрын, АҚШ-та тек 38 дәрілік зат ессіз ауруларды емдеуге арналған ресімделген. АҚШ-та 1983 жылдың қаңтарынан 2004 жылдың маусымына дейін 249 жетім дәрі саудаға шығаруға рұқсат алды, ал 1129-ы әртүрлі жетім дәрілер тізіміне енді, бұл көрсеткіш 1983 жылға дейінгі он жылдықтан кем болды. 1983 жылдан 2010 жылдың мамырына дейін FDA 353 жетім дәріні мақұлдады және 2116 препаратқа жетім статусы берді. 2010 жылға қарай, ресми түрде тіркелген 7000-ге жуық жетім аурудың 200-і емделуге қол жеткізілді. Техникалық тұрғыдан жетім ауру болмаса да, ЖИТС-ті емдеуге қатысты зерттеулер мен әзірлемелер Жетім Дәрілер Заңымен тығыз байланысты. ЖИТС эпидемиясының бастапқы кезеңінде ауруға ем табудың қиындығы көбінесе ВИЧ инфекциясына байланысты препараттарға коммерциялық сұраныстың болмауымен байланысты болды. Бұл FDA-ны осы саладағы зерттеулерді ынталандыру үшін Жетім Дәрілер Заңын пайдалануға итермеледі, нәтижесінде 1995 жылға қарай FDA мақұлдаған 19 ЖИТС-ке қарсы препараттың 13-і жетім дәрі статусын алды, ал 10-ы сату құқығын иеленді. Бұған қоса, ВИЧ-пен байланысты басқа ауруларды емдеуге арналған 70 жетім препарат тіркелді.

Цистикалық фиброз

1980 жылдары кистоздық фиброзбен ауыратын адамдар көбінесе ересек болып, жасөспірім шағынан аса алмайтын. Пулмозим және тобрамицин сияқты дәрілер, екеуі де ОДА көмегімен жасалған, кистоздық фиброзбен ауыратын науқастардың өмір сүру сапасын күрт жақсарып, өмір күтілуін ұзартқандықтан, емдеуде революция жасады. Қазір кистоздық фиброзбен ауыратын науқастар жиі отыз жасқа, ал кейбіреулері елу жасқа дейін өмір сүреді.

Отбасылық гиперхолестеринемия

1985 жылы медицина бойынша Нобель сыйлығы холестерин деңгейінің үлкен және жылдам өсуіне себеп болатын отбасылық гиперхолестеринемияны зерттеген екі ғалымға берілді. Олардың зерттеулері нәтижесінде қазір кеңінен қолданылатын холестерин деңгейін төмендетуге арналған статин препараттары жасалды.

Транстиретинмен байланысты тұқым қуалайтын амилоидоз

FDA Patisiran (Onpattro) дәрісіне транстиретиннің қалыптан тыс түрінің өндірісін тоқтатуға бағытталған, РНК терапиясын қолданатын жаңа механизмі болғандықтан, сирек кездесетін ауруға арналған дәрі мәртебесі мен үдемелі терапия белгілемесін берді. Патисиран 2018 жылы FDA-ның толық мақұлдауын алды, ал оның РНК липидтік нанобөлшектік дәрі жеткізу жүйесі кейіннен Pfizer–BioNTech COVID-19 вакцинасында және Moderna РНК вакциналарында пайдаланылды.

Активизм, ғылыми-зерттеу орталықтары

Миннесота университетінің фармация колледжіндегі сирек кездесетін ауруларға арналған зерттеу орталығы, дәрі-дәрмектерді синтездеу, құрастыру, фармакометрия және биоталдау салаларында жеткіліксіз тәжірибесі және ресурстары бар шағын компанияларға көмектеседі. Калифорния штатының Клермонт қаласындағы Кек аспирантурасының сирек кездесетін аурулар терапиясы орталығы (CRDT), коммерцияландыруға кедергі келтіретін факторларды, мысалы, құрастыру және био өңдеу мәселелерін анықтау арқылы дамуы тоқтап қалған сирек кездесетін дәрілерді қайта жаңғырту жобаларын қолдайды. Сирек кездесетін ауруларға арналған дәрілер нарығы өте шағын, бірақ тұтынушылар базасы күрт кішірек болғанымен, зерттеу және әзірлеу құны сирек емес дәрілерге қарағанда бірдей. Өндірушілердің мәлімдемесінше, бұл оларды емдеу үшін өте жоғары баға белгілеуге мәжбүр етеді, кейде жылына 700 000 долларға дейін, мысалы, Spinraza (Biogen) препаратының бағасы, ол 2016 жылдың желтоқсанында жұлын-ми бұлшық еттерінің атрофиясы үшін FDA-мен мақұлданған. Бұл сақтандыру компаниялары мен науқастарға үлкен қаржылық жүктеме келтіреді. 1990-2000 жылдар аралығында АҚШ-та мақұлданған 12 сирек кездесетін ауруға арналған дәрінің талдауы, патенттік қорғау мерзімі аяқталғаннан кейін бағаның орташа еселігі 50%-ға төмендегенін көрсетті, төмендеу диапазоны 14%-дан 95%-ға дейін болды. Үкіметтер субсидиялар және басқа да қаржылық көмек түрлері арқылы зерттеу және әзірлеу құнын төмендету үшін шаралар қабылдады. Ең ірі көмек – зерттеу және әзірлеу құнының 50%-ына дейін жеңілдіктер беретін салық жеңілдіктері. Сирек кездесетін ауруларға арналған дәрілерді өндірушілер де клиникалық сынақтарды өткізуге кететін шығындарды азайту үшін шағын тұтынушылар базасының артықшылығын пайдалана алады, себебі аз науқас санына байланысты сынақтардың көлемі кішірек болады. Бұл кішірек клиникалық сынақтар сирек кездесетін ауруларға арналған дәрілердің нарыққа тезірек шығуына мүмкіндік береді, өйткені сирек кездесетін ауруларға арналған дәріні FDA-дан мақұлдатуға кеткен орташа уақыт 10 айды құрайды, ал сирек емес дәрілер үшін – 13 ай. Бұл әсіресе қатерлі ісікке қарсы дәрілер нарығында көрінеді. 2011 жылғы зерттеу 2004-2010 жылдар аралығында сирек кездесетін ауруларға арналған дәрілердің сынақтары сирек емес дәрілерге қарағанда кішірек және рандомизацияланбаған болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ FDA-дан мақұлдау деңгейі жоғары болды. 15 сирек кездесетін қатерлі ісікке қарсы дәрі мақұлданды, ал сирек емес дәрілердің саны 12 ғана болды. Бұл өндірушілерге осы емдеулерді өндіру экономикалық тұрғыдан тиімді деңгейге дейін шығынды азайтуға мүмкіндік береді. Аурудың молекулалық негізін түсіну үшін қоғамдық ресурстар жұмсалды, антиденелерді жасау технологиясына қоғамдық ресурстар жұмсалды, және соңында Алексион, лайықтылығын көрсетіп, бөлшектерді жинады. Sachdev Sidhu, 2015 жыл.

Бағалау критерийлері

2007 жылға қарай жетім дәрілерді мемлекеттік қаржыландыруға қатысты экономикалық бағалау әдістерін қолдану, мысалы, инкременттік шығын тиімділігін бағалау халықаралық деңгейде бекітілді. QALY шығын-тиімділік талдауында белгілі бір денсаулық сақтау шарасы үшін сақталған QALY-ге шағын келген шығынның қатынасын есептеу үшін жиі қолданылады. Мысалы, 2008 жылы Англия мен Уэльстегі Ұлттық денсаулық сақтау және күтім тамашалығы институты (NICE) бір сапаға түзетілген өмір жылына (QALY) 20 000 – 30 000 фунт стерлинг диапазонында жұмыс істеді. 2005 жылы жетім дәрілерді бағалауда экономикалық бағалаудың қолданылуына күмән туды. Драммонд және авторлар. Дәрілер бірнеше ауруды емдеу үшін қолданыла алатындықтан, компаниялар қаржылық көмек алу үшін үкіметтік агенттікке жетім дәрі ретінде тіркелген дәрілерді ұсынып, одан кейін оларды кеңінен тарата алады, бұл олардың пайда табу мүмкіндігін арттырады. Мысалы, AstraZeneca компаниясының холестеринге қарсы дәрісі Crestor балалардың тұқымдық гиперхолестеринемиясы сияқты сирек кездесетін ауруды емдеу үшін тіркелді. Дәрі жетім дәрі ретінде мақұлданғаннан және AstraZeneca салық жеңілдіктері мен басқа да артықшылықтар алғаннан кейін, AstraZeneca кейіннен барлық диабетпен ауыратын науқастардағы холестерин деңгейін емдеу үшін FDA-дан мақұлдау алды. 2015 жылы NICE дәрі-дәрмектерді және басқа да технологияларды бағалау мәселесі бойынша «науқастар тобымен, Денсаулық сақтау министрлігімен, компаниялармен, ғылыми қоғамдармен, қайырымдылық ұйымдарымен және зерттеушілермен» консультациялар өткізді. Жаңа процестерді зерттеуге шақыру жасалды, оның ішінде:

фармацевтикалық зерттеулер мен әзірлемелердің моделі, компаниялар мен науқастар тобының өнеркәсіп пен мемлекеттік қаржыландырылатын Ұлттық денсаулық сақтау қызметі арасындағы тәуекел мен пайданы бөлісу туралы үміттері, сондай-ақ қымбат жаңа емдеулерді іске қосу шаралары. |NICE 2014