Кіріспе

АҚШ-тағы дәрі-дәрмек бағаларына шолу

АҚШ-тағы рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің тізім бағалары әлемдегі ең жоғары деңгейде сақталады. Рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің жоғары бағасы 21-ші ғасырда кеңінен талқыланып, 2009 жылғы американдық денсаулық сақтау реформасы туралы пікірталасқа және 2015 жылы қайта жаңғырды. АҚШ-тағы рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бағасының басқа елдерге қарағанда жоғары болуының басты себебі – американдық денсаулық сақтау секторындағы мемлекеттік монополиялардың бағаларды төмендету үшін келіссөздер жүргізу мүмкіндігінің шектеулігі және американдық жүйе дәрі-дәрмектерді зерттеу және әзірлеуге (R&D) жұмсалатын әлемдік шығындарды субсидиялауға мәжбүр. 2021 жылғы әдебиеттерге жасалған жан-жақты шолу бойынша, АҚШ-та рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бағасы 32 салыстырылатын елдің барлығынан жоғары болды. 2004 жылға қарай, брендтік дәрі-дәрмектердің бағасы АҚШ-та Канада, Үндістан, Ұлыбритания және басқа да бағаны реттейтін елдерге қарағанда айтарлықтай жоғары болды, ал генериктік дәрі-дәрмектердің бағасы көбінесе Канадада жоғары болды. 2003 жылы республикашыл көпшілік Конгресс «Medicare рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерді жақсарту және жаңғырту туралы заңмен» Medicare Part D құрды, бұл елдегі ең ірі жалғыз төлеуші денсаулық сақтау жүйесі болып табылатын Medicare-ге дәрі-дәрмек бағасын келіссөздер арқылы төмендетуге тыйым салды. Нәтижесінде, АҚШ-тағы дәрі-дәрмек өндірушілері өз бағаларын еркін белгілеуге мүмкіндік алды, бұл рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бағасында реттелмеген ауытқуларға әкелді. 2005 жылы Үкіметтік есептік палатасы (GAO) 2000 жылдың қаңтарынан 2004 жылдың желтоқсанына дейінгі АҚШ-тағы дәрі-дәрмектердің бөлшек сауда бағасының өзгеруін зерттеді және BlueCross BlueShield Федералдық қызметкерлер бағдарламасына қатысушылар жиі қолданатын 96 дәрі-дәрмектің 30 күндік дозасының орташа бағасы 24,5% -ға өскенін анықтады. Брендтік дәрі-дәрмектердің орташа бағасы генериктік дәрі-дәрмектерге қарағанда үш есе жоғары өсті. 2007 жылы AARP рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бағасы жалпы инфляциядан айтарлықтай тез өсіп келе жатқанын көрсеткен бірнеше зерттеулерді жариялады. Консервативті саясатты зерттейтін Америкалық кәсіпорын институты бұл әдістемені дәрі-дәрмек бағасының инфляциясын жоғары бағалаған деп сынады.

Келіссөздерге тыйым салуды алып тастау

2019 жылдың ақпан айында жүргізілген сауалнамада американдықтардың 86 пайызы Medicare-ге дәрі-дәрмек бағаларын келіссөз жүргізу арқылы реттеуге рұқсат беруді қолдады. 2021 жылдың маусым айында жарияланған ұқсас сауалнамада қолдау көрсеткіші 81 пайызды құрады, оның ішінде республикашылардың 67 пайызы және демократтардың 97 пайызы осы ұсынысты жақтады. Демократтар бақылайтын Өкілдер палатасы екі рет келіссөздерге тыйым салуды жою туралы заң қабылдады, бірақ бұл заң республикашылар бақылайтын Сенатта қарастырылмай қалды: 2007 жылғы Medicare рецепт бойынша дәрі-дәрмек бағасын келіссөз жүргізу туралы заң және 2019 жылғы Илайджа Каммингстің «Дәрі-дәрмек құнын төмендету» заңы (H.R. 3). 2021 жылы «Илайджа Каммингстің дәрі-дәрмек құнын төмендету» заңы қайтадан енгізілді, осы кезде демократтар Өкілдер палатасының, Сенаттың және Президенттік кеңсесін басқарып отырды. Президент Байден келіссөздерге тыйым салуды жоюды қолдайды, бірақ оны өзінің «Америка отбасыларына арналған жоспарына» қоспады, соның салдарынан басқа демократтар оны қосу үшін күш салды.

Инфляцияны төмендету туралы заң арқылы келіссөздер

2022 жылғы инфляцияны төмендету заңы АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментіне 2026 жылдан бастап Medicare Part D бағдарламасы арқылы, ал 2028 жылдан бастап Medicare Part B бағдарламасы арқылы ұсынылатын тағайындалатын дәрі-дәрмектердің бағаларын келісуге рұқсат береді.

Қолжетімді медициналық көмек туралы заң

2010 жылы пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заң, көбінесе Обамакеар немесе Қолжетімді күтім туралы заң деп аталады, құрылды. Мақсаты – АҚШ-та денсаулық сақтаумен қамтылған адамдардың санын арттыру және жеке денсаулық сақтау шығындарының үй шаруашылықтарына тигізетін әсерін азайту болды, әсіресе көптеген американдықтар Ұлы дағдарыс кезінде денсаулық сақтау сақтандыруын жоғалтқандықтан. Оның көптеген қағидаларының екеуі рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерге байланысты қаржылық жүктемені азайтуға бағытталған, екеуі де Medicare D бағдарламасының жабылуындағы олқылықпен байланысты. 2016 жылғы Medicare жағдайы бойынша, адамдар 3310 долларға дейін өз үлесін төлейтін. Одан кейін олар дәрі-дәрмектің құнының шамамен жартысын төлейтін жағдайға түсетін. Жылдық қалтадан шығындар 4850 долларға жеткенде, апаттық жағдай кезеңі басталып, адам дәрі-дәрмектер үшін өте аз сома төлейтін. 2010 жылы бірден күшке енгізілген алғашқы қағида – дәрі-дәрмектерін төлеуге көмектесу үшін жабылудағы олқылықтағы адамдарға бір жылдық 250 долларлық көмек төлемі болды. 2011 жылдың қаңтарында қабылданған екінші қағида жабылудағы олқылықтағы егде жастағы адамдарға рецепт бойынша берілетін фирмалық дәрі-дәрмектерге 50% жеңілдік ұсынды. Көмекақылар 2020 жылға дейін берілуі тиіс еді, содан кейін 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап жабылудағы олқылық жойылды.

Жалпы бағалардың көтерілуі

2015 жылғы желтоқсанда «Нью-Йорк Таймс» газетінің редакциондық мақаласында «дәрі-дәрмек бағалары дәрі өндірушілердің пайданы барынша арттыру ниетінен басқа ешқандай себепсіз астрономиялық деңгейге жетті» делінген. Бұл, әсіресе, Turing Pharmaceuticals және Valeant Pharmaceuticals компанияларының дәрі-дәрмектерді өндіру және сату құқығына қатысты стратегияларына сілтеме жасап, әкімшілік ерекшеліктері бар генериктерді алып, содан кейін бағасын күрт көтеру жағдайларын айтады, бұл дәрі-дәрмек өнеркәсібінде және одан тыс жерде кеңінен айыпталды. Осыған жауап ретінде Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті мен Конгрестің екі палатасы баға көтеруді тергеу үшін тиісінше қоғамдық тыңдаулар мен отырыстар өткізді. 2017 жылдың сәуірінде Мэриленд штаты дәрі-дәрмек компанияларын бағаны күрт өсіргені үшін сотқа беруге мемлекеттік прокурорға билік беруге тырысқан алғашқы штат болды. 2018 жылдың сәуірінде АҚШ-тың төртінші апелляциялық округінің бөлінген алқасы Мэриленд штатының заңы АҚШ Конституциясының Коммерция ережесін бұзатынын анықтады. Зардап шеккен дәрі-дәрмектердің мысалдарына эпинефрин автоинъекторлары мен инсулин жатады. 2011 және 2016 жылдар аралығында Mylan нарықтағы жалғыз бәсекелес болып, EpiPen бағасын шамамен 400%-ға өсірді, ал қолма-қол ақша төлеуге мәжбүр болған тұтынушылар EpiPen автоинъекторларының екі данасы үшін 600 доллар немесе одан да көп төлегенін хабарлады. Қоғамдық наразылық пен сұранысқа жауап ретінде Mylan және Teva Pharmaceuticals кейіннен EpiPen-ге арналған генериктерді шығару туралы хабарлады. Дегенмен, қолма-қол ақша төлейтін науқастар үшін баға әлі де жоғары. Генерик эпинефриннің қолма-қол ақша бағасы автоинъекторлардың екі данасы үшін орташа есеппен 350 долларды құрайды, ал пациенттің сақтандыруы генерик эпинефринге жатпаса, олар өздерінің жеке дәрігерлерінен сақтандыру компаниясына шағымдану туралы хат беруді сұрауы мүмкін.

Дәрі-дәрмекпен байланысты шығындар

Фармацевтикалық өнімдерге жұмсалатын шығындар – рецептімен берілетін дәрі-дәрмектер мен рецептісіз сатылатын өнімдерге жұмсалатын шығындар, ауруханаларда қолданылатын фармацевтикалық өнімдерді қоспағанда. Бұл, дәрі-дәрмектердің бағасымен бірге талқыланғанымен, бірдей емес. 1960 жылы фармацевтикалық өнімдерге жұмсалған шығындар АҚШ-тың ұлттық денсаулық сақтау шығындарының 11,5%-ын құрады, 1980 жылы 5,5%-ға дейін төмендеп, 2000 жылы 10,4%-ға дейін өсті. 2000 мен 2013 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 10%-тан 12%-ға дейін ауытқып келді. 2010 жылы рецептімен берілетін дәрі-дәрмектерге жұмсалған шығындар АҚШ-тағы жалпы денсаулық сақтау шығындарының 2,6 триллион долларының 10%-ын құрады, бұл ауруханаға жұмсалатын шығындардан және дәрігерлер мен клиникалық қызметтерден кейінгі үшінші ірі үлес болды. 2013 жылы АҚШ-тың «фармацевтикалық шығындары», ауруханалық фармацевтикалық шығындарды есепке алмай, ЭЫДҰ халықаралық салыстыруларында жан басына шаққанда 1034 долларды құрады. 2003 жылғы Медициналық шығыстарды зерттеу комиссиясының мәліметтеріне сәйкес, Medicare жамылғысы бар американдықтардың тек 9,5%-ы рецепт бойынша дәрі-дәрмектерге шығын жұмсамады, ал 61,6%-ы 2083 долларға дейін, ал Medicare-ге жатқандардың 28,9%-ы 2084 доллардан астам шығын жұмсады. Аз қамтылған отбасыларда рецепт бойынша дәрі-дәрмектерге жұмсалатын шығындар жоғары болды: кедей отбасылардың 18,9%-ы 4724 доллардан астам төледі, ал 13,2% және 12,5%-ы рецепт бойынша дәрі-дәрмектерге жұмсалатын шығындар сәйкесінше 2084–4723 және 1–2083 долларды құрады. 1990 жылдан бері арнайы фармацевтикалық өнімдердің саны күрт өсті, онда тек он өнім ғана қол жетімді болды; 2015 жылға қарай 300 арнайы өнім бар, ал тағы 700-ден астамы әзірленуде (Pew 2016). Арнайы фармацевтикалық өнімдердің жоғары құны, сондай-ақ АҚШ-та рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің жалпы құны кең пікірталас тудырды. Мұндай дәрі-дәрмектерді төлеу жеке және қоғамдық деңгейде қиындық тудыруда, себебі арнайы фармацевтикалық өнімдерді қолдану олардың құнымен бірге өсуде, және 2015 жылға дейін инфляциядан жылдар бойы тез өсті (AARP 2015). 2015 жылы АҚШ халқының 12%-ы арнайы дәрі-дәрмектерді қолданды, бірақ бұл дәрі-дәрмектер сол жылғы дәрі-дәрмек шығындарының 38%-ын құрады. Chambers және авторлар арнайы фармацевтикалық өнімдердің құндылығын анықтаудың бір жолын шығын-тиімділік талдауы арқылы анықтаған болуы мүмкін: Дәрі-дәрмектердің құндылығын бұрынғы стандартты еммен салыстыру үшін шығын-тиімділік талдауларын жүргізу қажет болуы мүмкін. Жаңа терапия қымбат болса да, оның қосымша шығын-тиімділігі төлемге дайын шегінде болуы мүмкін, себебі арнайы дәрілер, қымбат болғанымен, көбінесе QALY-де ең үлкен пайдамен байланысты.

Әсерлер

2006 жылы Медициналық шығындар жөніндегі сақтандыру зерттеуінен алынған деректер американдық үй шаруашылықтарының денсаулық сақтауға жұмсайтын шығындарын анықтау үшін талданды. Ол көрсеткендей, американдықтардың 19,1%-ы өз табысының 10%-дан астамын денсаулық сақтаумен байланысты шығындарға жұмсаған. Ондай американдықтар денсаулық сақтау шығындарының салдарынан қаржылық қиындыққа тап болып отыр деп есептелді. Мысалы, 2018 жылы Американдық диабет қауымдастығы жүргізген зерттеуде дәріханадағы инсулин құрылғыларының құны, аналогтардың тізімдегі бағаларынан шамамен 200 долларға арзан болуы мүмкін екендігі көрсетілді. 2020 жылдың қараша айындағы West Health Policy Center зерттеуіне сәйкес, АҚШ-тың Medicare бағдарламасындағы 1,1 миллионнан астам зейнеткердің келесі он жылда мерзімінен бұрын қайтыс болуы күтілуде, себебі олар рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерін алуға шамалары келмейді. Бұл денсаулық салдарынан туындайтын болдырмауға болатын медициналық шығындарға жыл сайын қосымша 17,7 миллиард доллар жұмсауға себеп болады. Рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің жоғары құны көптеген американдықтарды шығындарды үнемдеу шараларын қолдануға мәжбүр етті және денсаулық сақтау заңнамасын реформалауға алып келді.

Рецептіге сәйкес келмеу және денсаулыққа әсер ету

Адамдардың ақша үнемдеуінің тағы бір кең таралған жолы – дозаны азайту немесе рецепт бойынша дәрі-дәрмекті толыққанды алудан бас тарту, немесе қымбаттығына байланысты мүлдем рецептін орындамау болып табылады. Бір зерттеуде АҚШ тұтынушылары басқа, тіпті одан дамыған немесе өнеркәсіптік елдерге қарағанда рецепт бойынша дәрі-дәрмектерге 4-10 есеге дейін көп төлейтіні, сондай-ақ рецепт бойынша дәрі-дәрмектердің бағасы соңғы 12 жылда инфляция деңгейінен екі есеге артқаны анықталды. 2015 жылдың маусым айында рецепт бойынша дәрі-дәрмек қабылдап жүрген американдықтардың төрттен бірі соңғы 12 айда бағасы қымбат болғандықтан рецептін орындамағанын, ал 18 пайызы «таблеткаларды жартысына бөліп, дозаны өткізіп алғанын» мәлімдеді. Ұлттық денсаулық сақтау статистикасы орталығының 2015 жылғы сауалнамасы бойынша американдықтардың 8 пайызы ақша үнемдеу үшін дәрі-дәрмектерін тағайындалғандай қабылдамаған. Осыған ұқсас зерттеулер он жыл бұрын жүргізілген, және Kaiser Family Foundation сауалнамасынан алынған 2015 жылғы деректерге өте ұқсас нәтижелер көрсетті. 2007 жылы американдықтардың 23,1 пайызы (51 миллион) рецепт бойынша дәрі-дәрмектердің құнына байланысты дәрі-дәрмектерді қабылдамаған. Ал сол жылы дәрі-дәрмектердің бағасының жоғары болуына байланысты дәрі-дәрмектерін қабылдамай қалған канадалықтардың үлесі тек 8 пайызды құрады. Дәрі-дәрмектерін бағаға байланысты қабылдамаған американдықтардың саны канадалықтардан екі есеге көп болды. Адамның тағайындалған дәрі-дәрмектерін қабылдамауына жас, дәрігерге бару жиілігі, денсаулық жағдайы, табысы және медициналық сақтандыруы сияқты факторлар әсер етеді. Мысалы, 18-35 жас аралығындағы ересектер 75 жасқа толғандарға қарағанда дозаны өткізіп алуы немесе рецептін орындамауы ықтимал. Мысалы, 2002-2010 жылдар аралығында Medicare бағдарламасын пайдаланғандар үшін Medicare D арқылы дәрі-дәрмекке сақтандыру алу ауруханаға түсу көрсеткішін 8 пайызға, Medicare шығыстарын 7 пайызға және жалпы ресурстарды пайдалануды 12 пайызға төмендетті.

Басқа елдердің рецепттері

2003 жылы «Вашингтон пост» газетінде былай деп жазылған: «АҚШ кеден қызметінің бағалауынша, жыл сайын 10 миллион АҚШ азаматы құрлық шекарасы арқылы дәрі-дәрмек әкелген. Тағы 2 миллион пакет дәрі-дәрмек Таиландтан, Үндістаннан, Оңтүстік Африкадан және басқа елдерден жыл сайын халықаралық пошта арқылы жеткізілген». Екі елдегі рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бағасының айырмасы себепті, олар Канада арқылы да көп көлемде елге кірген. 2004 жылы америкалықтар ақша үнемдеу үшін канадалық дәріханалардан жылына 1 миллиард доллардан астам брендтік дәрі-дәрмек сатып алған деп есептелді. АҚШ басқа дамыған елдермен салыстырғанда арнайы дәрі-дәрмектердің бағасы бойынша ең жоғары көрсеткіштерге ие. 2014 жылдың ішінде рецепт бойынша алынатын дәрі-дәрмектердің құны кем дегенде 11,4%-ға, ал соңғы сегіз жылда 58%-ға өсті. Брендтік дәрі-дәрмектердің бір айлық дозасының орташа құны бірнеше жүз АҚШ долларына жетеді, ал Канада мен Ұлыбританияда дәл сол дәрі-дәрмек 40 АҚШ долларына дейін тұрады. Көп жағдайларда пациенттер аз ақшаға көбірек дәрі-дәрмек ала алады. Кейде АҚШ сақтандыру компаниялары жоғары құнмен бағаланған дәрі-дәрмектерді алу үшін тұтынушыларына Мексикаға сапар жасап, сол жерде оларды әлдеқайда арзанға сатып алуға ақша төлейді.

Өзгерістер мен ашықтықтың болмауы

Дәрілік препараттың бағасы көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін: тізімдік баға, көтерме баға, дәрілік заттардың орташа көтерме бағасы, жеңілдіктер, қосымша жеңілдіктер, ауруханалардың үстемесі, дәрігерлердің үстемесі, стационарлық және амбулаториялық емделушілерге арналған дәрілік препараттың бағасы, фармациялық тізім деңгейлері, пошта арқылы тапсырыс бағасы, биосимилярлардың бағасы, "патент мерзімінің аяқталуы, қоспалар, үлгілер және төленген бағаның шындығын, оны кім төлейтінін және емдеу шешімдеріне оның қалай әсер ететінін жасыратын көптеген басқа да амалдар".

Нарықтық эксклюзивтілік

Бағаны бақылаусыз нарықта бәсекелестік дәрілік заттардың бағасын төмендетудің негізгі факторы болып табылады. Дегенмен, патенттер түріндегі заңдық қорғау кейбір дәрі-дәрмектерді сатуда үкімет бекіткен монополия құруына әкеледі. Әдетте, патенттер патентті мақұлдағаннан кейін ең көп дегенде 20 жылға нарықта эксклюзивті болу құқығын береді. Бірақ, дәрі-дәрмекті FDA мақұлдауы 10-12 жылға дейін созылуы мүмкін болғандықтан, фармацевтикалық компанияларға FDA мақұлдағаннан кейін ең көп дегенде 14 жылға жарамды патентті ұзарту мүмкіндігі беріледі. Мұның мысалы – AstraZeneca PLC ("AstraZeneca") компаниясы омепразолдың (Prilosec) энантиомеріне патент алған жағдай. Патент энантиомердің тиімділігінің айқын дәлелдері болмастан алынды. Осының нәтижесінде AstraZeneca өзінің қайта брендтелген өнімі – эзомепразолды (Nexium) 600% қымбатқа сата алды. Бұл 2008 жылы болды, сол кезде AstraZeneca мен Ranbaxy Laboratories Ltd. ("Ranbaxy") арасында Ranbaxy компаниясының AstraZeneca-ның патенттелген Nexium асқазанға арналған дәрісінің генерикалық нұсқасын 2014 жылға дейін шығармайтын келісімге келді. Осы эксклюзивтілік кезеңінде жаңа дәрілер енгізілгеннен кейін, өндірушілер патенттік қорғау мен басқа эксклюзивті бағдарламаларды пайдаланып, дәрінің бағасын жыл сайын көтеруді жалғастырады, тіпті дәрінің маңызды жақсартулары болмаса да. 2014-2015 жылдар аралығында 260-тан астам танымал рецепт бойынша берілетін дәрілердің бағасы орташа есеппен 15,5 пайызға өсті, бұл жалпы инфляция деңгейінен 130 есе жоғары. Бұл жүйе дәрі-дәрмек компаниялары үшін табиғи монополия жасайды, олардың бағаны көтеруіне және федералдық үкіметтен жазалау қорқынышы болмайды. Генерикалық дәрілер әдетте брендтік дәрілердің бағасын төмендетеді, себебі олар тікелей бәсекелес болып табылады, бірақ 500-ден астам дәрінің нарықта тек бір ғана генерикалық аналогы бар. Бұл бағаны төмендету үшін жеткілікті бәсекелестік емес. Брендтік дәрі-дәрмек өндірушілер генерикалық өндірушілерге биоэквиваленттілік зерттеулерін жүргізу үшін қажетті дәрі үлгілерін алуға кедергі келтіруі де белгілі, ал биоэквиваленттілік зерттеулері жаңа генерикалық дәрілерді әзірлеу үшін маңызды. Сонымен қатар, өндірушілер арасында бірігулер мен сатып алулардың саны күрт өсті, бұл нарықтардың кішірек және бәсекелестікке төзімсіз болуына әкелді. Мысалы, Valeant Pharmaceuticals 2008-2015 жылдар аралығында 100-ден астам компанияны сатып алды. Бұл нарықтық практика соңғы онжылдықтарда танымалдылығын арттырып келеді және әлі де маңызды мәселе болып табылады.

Дәрілік компанияның пайдасы

2015 жылдың маусым айында «Кайзер отбасы» қоры жүргізген сауалнамада халық рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің жоғары бағасының басты себебі ретінде «дәрі компанияларының пайдасын» (77%) атады, одан кейін медициналық зерттеулердің құнын (64%), маркетинг пен жарнаманың құнын (54%) және фармацевтикалық компанияларға қарсы сот процестерінің құнын (49%) көрсетті. CBS MoneyWatch баяндайынша, зерттеуде қарастырылған 16 ашық дәрілік компанияның жартысында пайда ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТЖ) жұмсалған қаражаттан асып түседі, ал бір компанияны қоспағанда, барлық компанияларда «корпоративтік шығындар» (сату, әкімшілік және маркетингті қамтиды) пайдадан жоғары болды. 2015 жылы бірнеше фармацевтикалық компаниялар «ескі дәрі-дәрмектердің бәсекелестіксіз нарығында үстемдік құрып, содан кейін бағаны айтарлықтай арттыру» стратегиясын қабылдады. Тек 2019 жылы 3400-ден астам дәрі-дәрмек бағасы өсті. Мысалы, Allergan компаниясы 51 дәрі-дәрмек бағасын көтерді, бұл оның барлық дәрі-дәрмектерінің жартысынан астам құрайды. Allergan өндіретін кейбір дәрі-дәрмектердің бағасы 9,5 пайызға, ал басқалары 4,9 пайызға өсті. Бұл Allergan компаниясына 2018 жылы ғана 15 миллион доллардан астам пайда табуға мүмкіндік берді. Денсаулық сақтау саласының барлық салаларында осы тенденция байқалады, дәрі-дәрмектердің бағасы өскен сайын ірі дәрі компанияларының табысы да артады. JAMA журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, 2000 мен 2018 жылдар аралығында АҚШ-тағы ең ірі 35 дәрі компаниясының жалпы кірісі 11,5 триллион долларды құрады, ал жалпы пайда 8,6 триллион долларды құрады. Бұл зерттеудің негізгі нәтижелері компанияның барлық шығындары ескерілгеннен кейін қалған кірістің пайызын көрсететін орташа таза кіріс маржасына қатысты. 35 дәрі компаниясының орташа таза кіріс маржасы S&P 500 индексіндегі 357 фармацевтикалық емес компаниядан жоғары болды, 35 компанияның орташа таза кіріс маржасы 13,7 пайызды құрады, ал S&P 500 индексіндегі компаниялардың көрсеткіші 7,7 пайызды құрады. 340B баға бағдарламасы – бұл ауруханалар мен дәріханаларға дәрі-дәрмектерді бөлшек сауда бағасынан 30-50% жеңілдікпен сатып алуға мүмкіндік беретін бағдарламалардың бірі. HRSA-ның 340B дәрілік препараттардың бағасын белгілеу бағдарламасына сәйкес, дәрі-дәрмек өндірушілер белгілі бір ұйымдарға, егер олар жеңілдіктер алу критерийлеріне сай келсе, жеңілдікпен дәрі-дәрмек беруге міндетті. 340B немесе осыған ұқсас бағдарламалардың басты мәселесі – дәріханалар мен ауруханалар жеңілдікпен алынған дәрі-дәрмектерді толық бағамен есептеуі мүмкін, бұл бағдарламаның дәрі-дәрмек бағасын бақылау және аз қамтылған науқастар үшін қолжетімділікті сақтау мақсатын жоққа шығарады, өйткені төлемді сақтандыру компаниясы немесе мемлекет жүзеге асырады. 1983 жылы Конгресс «Сиыр емі туралы» заңды (ODA) қабылдап, фармацевтикалық компанияларды сирек кездесетін гемофилия А және глиобластома сияқты ауруларды зерттеуге ынталандыруға тырысты. ODA-дан бұрын FDA 34 сиыр емін мақұлдаған. ODA қабылданғаннан кейін FDA келесі он жылда 500-ден астам сиыр емін мақұлдады, FDA мақұлдаған сиыр емін көбейту мақсатына сәтті жетті. Сиыр емнің құны жылына 400 000 долларға жетеді. Сиыр емді монополиялау дәрі компаниялары үшін өте пайдалы стратегия болып табылады, өйткені сирек кездесетін ауруларға шалдыққан науқастар аз болғандықтан, маркетингке үлкен инвестиция қажет емес және науқастардың басқа да мүмкіндіктері шектеулі. Сонымен қатар, сиыр емнің көпшілігі (93%) сақтандыру төлеушілердің есебінен қамтылады. Сиыр емді мақсатты түрде қолдану кейде сәтсіз болуы мүмкін. Мысалы, Glybera – бұл сирек кездесетін метаболикалық жетіспеушілікті емдеу үшін қолданылатын 1 миллион долларлық инъекция, бірақ сұраныстың жоқтығына байланысты нарықтан алынып тасталды. Алайда, фармацевтикалық компаниялар үшін өте тиімді модель болып табылатын сиыр емді мақсатқа қоюдың көптеген мысалдары бар. Мысалы, Alexion Pharmaceutical, Inc. компаниясы 2007 жылы Soliris препаратын сирек кездесетін қан ауруына арналған препарат ретінде шығарды. Solirisпен емдеудің құны жылына шамамен 410 000 доллар тұрады және 2016 жылы 9 000 науқастан тұратын науқас базасы болса да, жалпы сату 2,8 миллиард долларды құрады.

FDA-ның генерикалық дәрі-дәрмектер өтінімдерін қараудағы артта қалуы

Рецептімен берілетін дәрі-дәрмектердің құнының өсуіне байланысты ұлттық пікірталас АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) генерикалық дәрі-дәрмектерге қатысты өтініштерінің көптеп жиналуына назар аударды. Әдетте, нарыққа жеткілікті мөлшерде генерикалық дәрі-дәрмектер енгізілген кезде, рецепт бойынша дәрі-дәрмектерді сатып алу құны сақтандырушы да, науқас та үшін төмендейді. Генерикалық дәрі-дәрмектер денсаулық сақтау шығындарын әртүрлі жолдармен төмендетуге мүмкіндік береді, оның ішінде бәсекелестікті күшейту арқылы, бұл көп жағдайда бағаның төмендеуіне әкеледі. Генерикалық дәрі-дәрмектерді өндіруді жоспарлаған компаниялар FDA-ға өтініштерінде сапа мен биоэквиваленттілікті қамтамасыз ететінін көрсетуі керек. 2016 жылдың шілдесінде FDA-дағы генерикалық дәрі-дәрмектерге қатысты өтініштердің саны 4,036-ға жетті. Ал Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі (EMA), Еуропадағы FDA-ның баламасы, мақұлдауды күтіп тұрған 24 ғана генерикалық дәрі-дәрмек өтінішіне ие болды. Бұл санға биологиялық негіздегі биосимилярлар да кіреді. FDA-ның санағына биосимилярлар кірмейді, олардың қарастырылуы күрделірек процеске ие. Generic Pharmaceutical Association мәліметінше, FDA-ның генерикалық дәрі-дәрмекті мақұлдауына орташа есеппен 47 ай уақыт кетеді. 2012 жылдың 9 шілдесінде 2012 жылғы Жалпы Дәрілік Заттарды Қолдану Ақысын Өзгерту туралы (GDUFA) заңына қол қойылды. GDUFA 20 жыл бұрын қабылданған Рецептілік Дәрі-дәрмектер Ақысы туралы заңға негізделіп, генерикалық дәрі-дәрмектерді тексеру процесін жақсарту мақсатында жасалды. FDA веб-сайтында айтылғандай, GDUFA FDA-ға «FDA-ның генерикалық дәрі-дәрмектер бағдарламасының жұмысын жақсартуға қажетті және өлшенетін жақсартуларды қаржыландыруға мүмкіндік береді, генерикалық дәрі-дәрмектерге қатысты өтініштерді тексеруде үлкен болжамдылық пен уақтылылықты қамтамасыз етеді». FDA-ның баяу тексеруі (басымдықпен қарастырылған өтініштер үшін де 6–12 айға дейін) нарықтың дер кезінде өзін-өзі түзетуіне мүмкіндік бермеді, яғни баға тым жоғары болған кезде өндірушілерге өнімді өндіруге және ұсынуға мүмкіндік бермеді. Келесі ұсыныстар енгізілді: маңызды дәрі-дәрмектерге қатысты өтініштерді қарауды басымдыққа қою, яғни оларды кезекте жоғарылату. Егер FDA басымдыққа байланысты экономикалық бағалау жүргізе алмаса, Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаментінің (DHHS) жоспарлау және бағалау жөніндегі көмекші хатшысының кеңсесі осы бағалауды жүзеге асыруы мүмкін. Екіншіден, FDA уақытша қоспаларды қолдануға рұқсат беруі мүмкін. Үшіншіден, FDA «АҚШ-тан тыс құзыретті реттеуші органдар қараған/мақұлдаған дәрі-дәрмектерді уақытша импорттауға рұқсат беруі мүмкін». Бірақ FDA бұл мәселе бойынша жоспардан бұрын жұмыс істеп жатыр және өтініштердің жиналуын азайтуда. Клиникалық сынақтарға түскен дәрі-дәрмектердің 11%-ы сәтті болып, сатылымға жіберіледі. Өндіріс құны салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлеу құны жоғары. 2011 жылы «бір клиникалық сынақтың құны ең жоғары жағдайда 100 миллион долларға жетеді, ал кейбір дәрі-дәрмектерді өндіру мен клиникалық сынақтан өткізудің жалпы құны 1 миллиард долларға дейін жетеді». АҚШ-тың фармацевтикалық индустриясы АҚШ-тағы дәрі-дәрмектердің жоғары бағасының арқасында, төмен бағалы елдерде пайдалы болмайтын дәрі-дәрмектерді ойлап табуға қабілетті екені айтылады. Бағаны бақылауға қарамастан, еуропалық фармацевтикалық компаниялар АҚШ-тағы әріптестерімен салыстырылатын инновациялық әлеуетке ие. Сонымен қатар, Ұлыбритания мен Германия сияқты кейбір елдер салыстырмалы тиімділік туралы зерттеулерді қолданады, онда бәсекелес дәрі-дәрмектердің тиімділігін бағалау үшін олардың шығындары мен пайдасы талданады. Жанне Уэллен 2015 жылы «Уолл-стрит» журналында былай деп жазды: «Нәтижесінде американдықтар әлемдік дәрі-дәрмек индустриясының табысының көп бөлігін және жаңа дәрі-дәрмектерді табуға жұмсаған күш-жігерін қаржыландырады». АҚШ нарығы «көптеген ірі фармацевтикалық компаниялардың пайдасының басым бөлігіне жауапты».

Араласушылар

Дәрі-дәрмек өнеркәсібіндегі мәмілелерден түсетін кірістің шамамен 41% аралық делдалдарға сіңіріледі.

Дәріханалық жәрдемақы менеджерлері

Дәріханалық жәрдемақыларды басқарушылар (PBM) өздерінің пайдасын арттыру үшін клиенттерінен дәрі-дәрмектердің бағасын көтере алады. Мысалы, олар генерикалық дәрілерді брендтік дәрілер ретінде жіктеуі мүмкін, өйткені олардың келісім-шартында анықтама жоқ, немесе тек екіұшты немесе өзгермелі анықтама бар. Бұл PBM-ге дәрі-дәрмектерді "бір мақсатта бір жолмен, ал басқа мақсатта басқа жолмен" жіктеуге және келісім-шарт мерзімі ішінде әртүрлі кезеңдерде жіктемені өзгертуге мүмкіндік береді. Бұл 2010 жылға дейін сотқа шағымдану мүмкіндігі болмаған құқық, ол "дәрімен қамтамасыз етуге, келісімшарт шарттарын жасауға және келісімшарт шарттарының орындалуы туралы есеп беруге" әсер етеді. PBM фармацевтикалық компаниялармен құпия келісімдер жасаса алады, оларды PBM-лер ұжымдық сатып алу күші деп атайды, содан кейін дәріханаларға генерикалық дәрілер үшін (төмен) өтемақының ең жоғары шегін белгілейді және сақтандыру компанияларынан (жоғары) алымдар жинайды. Бұл практика "тарату арқылы баға қою" деп те аталады. Кейбір жағдайларда PBM дәрі-дәрмек құнын екі есеге дейін арттыра алады. Көптеген адамдар фармацевтикалық жеңілдіктердің өсуіне және жалпы сақтандыру шығындарының артуына алаңдайды. Басқа сыншылар дәрі-дәрмек өндірушілер сақтандыру компанияларын дәрі-дәрмек тізімінде артықшылықты орынға ие болуға ынталандыру үшін жеңілдіктерді пайдалана алады деп санайды. Жеңілдік мөлшеріне сақтандыру клиенттерінің саны немесе осы препаратқа берілген сақтандыру көлемі сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Дәрілік препараттарға жеңілдіктер есебінен жоғары дәрілік заттардың шығындарын төмендету үшін Трамп әкімшілігі дәрілік препараттарға жеңілдіктердің бір бөлігін сатып алу кезінде тікелей Medicare пациенттеріне бөлуді ұсынды, осылайша қалтадан шығындардың өсуін өтеуге болады.

Жеңілдіктер мен дәрілік купондар

Рецепттердің құнының өсуімен, қолжетімділік АҚШ-дағы адамдардың рецепттерді дұрыс қабылдамауының басты себептерінің біріне айналады (мысалы, рецепт өмірін ұзарту үшін таблеткаларды екіге бөлу немесе рецептсіз балама таңдау). Дегенмен, рецепт бойынша дәрі-дәрмек құнын төмендетуге бағытталған бағдарламалар мен стратегиялар бар. GoodRx және RxSaver сияқты бағдарламалар тұтынушыға рецепт бойынша дәрі-дәрмектердің бағасын салыстыруға көмектеседі, арзан бағада дәрі алуға мүмкіндік береді. Пациенттер купондарды онлайн немесе дәрігер кабинетінен алып, оларды қолданып, белгілі бір дәріге төленетін төлемді азайта алады. Кейбір арнайы дәрілерге (көбінесе инъекциялар мен биологтік препараттарға) купондар пациенттерге төленетін құнның 6 долларын 10 доллардан үнемдеуге көмектеседі. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, статин қолданушылар купонды пайдаланғанда, купонсыз қолданушыларға қарағанда дәріні пайдалану жиілігі жоғары және тоқтату көрсеткіші төмен болған. Бағалар әр дәріханада әртүрлі болады, себебі сақтандыру компаниялары дәрі үшін төлейтін соманы тікелей бағаға байланысты анықтайды. Бұл тәсіл өз қаражатынан төленетін шығындарды азайтуға және осыған байланысты емдемеуге себеп болатын шығындарды төмендетуге көмектеседі деп мақталып жүр, бірақ кейбіреулер купондар пациенттерді қымбат брендтік дәрілерді қолдануға итермелейді, нәтижесінде купонның алдыңғы үнемдеу әсерін жоятын жоғары сыйақы төлеуге әкеледі деп санайды. 2017 жылғы тұтынушылар туралы есептерге сәйкес, ең жақсы бағаны табу үшін әртүрлі бөлшек сауда дәріханаларының бағаларын салыстыру маңызды. Басқа кеңестерге мүмкіндігінше 90 күндік рецепт алу, дәрі үшін төлем жасау туралы шешім қабылдағанда ең төмен бағаны сұрау, генериктерді сұрау (генериктер мен брендтік дәрілер туралы толық ақпаратты «Генериктер мен брендтік өнімдер» бөлімінен қараңыз), сақтандыру жоспарларын салыстыру және арзан баламаларды табу үшін дәрігермен кеңесу кіреді. Генерик – бұл химиялық құрамы жағынан тең, брендтік дәріге қарағанда арзан нұсқасы. Генерик дәрінің дозасы, күші және белсенді құрамы брендтік дәрімен бірдей болуы керек; сондықтан олардың қауіптері мен пайдалары да бірдей. FDA-ның генерик препараттар бағдарламасы қатаң сапа бақылауын жүзеге асырады (жыл сайын өндіріс орындарының 3500-ге жуық тексеріледі). Генерик препараттарды брендтік препараттардың патенті аяқталғаннан кейін ғана сатуға болады. Брендтік препараттардың маркетингтік бюджеті зерттеу және әзірлеу шығындарына тең немесе одан да жоғары болуы мүмкін. Олар ауруханада жату, қайталап қабылдау сияқты барлық шығындарды ескереді және ұқсас емдеумен салыстыра отырып, дәрі шығындарды азайта ма және пациентті емдеуде тиімдірек пе екенін анықтайды. Бұл шығындарды талдау аурухана, денсаулық сақтау жүйесі, үкімет және пациент тұрғысынан жүргізіледі, сондықтан бір тарап үшін ең жақсысы екінші тарап үшін шығын жағынан тиімді болмауы мүмкін, бұл дәрінің бағасы бойынша құндылығын өлшеуді кейде қиын жасайды. Сапаға түзетілген өмір жылдары (QALY) – бұл дәрінің рецепт бойынша қабылдағаннан кейін өмір сүру сапасы бойынша құндылығын анықтайтын тиімді өлшем. Онкологияда Америкалық клиникалық онкология қоғамы және Еуропалық медициналық онкология қоғамы 2015 жылы жаңа дәрілердің құндылығын бағалау үшін арнайы құралдарды әзірледі, дәрігерлер мен пациенттер арасында және қоғамдық деңгейде қатерлі ісікке қарсы дәрілердің бағасы мен құндылығын талқылауға мүмкіндік берді. 2017 жылы FDA 2000 және 2015 жылдар аралығында мақұлдаған қатерлі ісікке қарсы дәрілерді қарағанда, олардың бағасы мен ASCO және ESMO шкалаларымен өлшенген құндылығы арасында ешқандай байланыс жоқ екені анықталды.

Саясат жасаушылар

FDA құндылық бағасынан асып түсетін басқа дәрімен бәсекелесетін дәрілер үшін "басымдықпен қарау рәсіміне" ие. Конгресс сондай-ақ FDA-ға жаңа дәрі-дәрмектердің эксклюзивтілік мерзімін өзгерту құқығын беруге болады. 2017 жылы Демократиялық партия жетекшілері фармацевтикалық компаниялардың дәрі бағасын қаншалықты көтере алатынына шектеу қою жоспарын жариялады. Аталған жоспарға сәйкес, "маңызды баға өсімі" болған дәрі-дәрмектер бағаны көтеруге кіріспес бұрын, кемінде 30 күн алдын ала HHS-ке бағаның өсуін түсіндіруі керек. Тюринг Фармацевтика компаниясының Daraprim бағасын бір түнде 5000% көтеруі ұсыныстағы "маңызды баға өсімі" анықтамасына сай келеді. Алайда, ұсынылған жоспар бойынша Mylan компаниясының EpiPen бағасының өсуі жоспардың күшіне енгізу шарттарында белгіленген шектің төменде қалады.

Баршаға арналған медициналық сақтандыру

H. R.3, Elijah E. Cummings Lower Drug Costs Now Act, 2019 жылғы Өкілдер палатасы мақұлдаған заң жобасы. Ол Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министріне (HSS) Medicare Part D қамтылымындағы ең қымбат дәрі-дәрмектер үшін фармацевтикалық компаниялармен келіссөздер жүргізуге рұқсат береді. Бұл келіссөздер баға шегі ретінде жүзеге асырылады, соның нәтижесінде Medicare Part D келісілген бағадан жоғары төлемейді. Бұл ұсынысқа президент Байден сайлау кампаниясы кезінде қолдау көрсетті. Берни Сандерстің 2019 жылғы «Баршаға медициналық қамсыздандыру» ұсынысы жеке сақтандырудың орнына жалпыға бірдей денсаулық сақтау жүйесін енгізу арқылы бұл заң жобасын кеңейтеді. Осылайша, H.R.3-тегі келіссөздер стилі барлық «Баршаға медициналық қамсыздандыру» жүйесіне қатысушыларға, тек қазіргі Medicare алушыларына ғана емес, қолданылады. Фармацевтикалық өнеркәсіптегі бағаны реттеу саясатын қолдайтын эмпирикалық деректер бар. АҚШ Халықаралық сауда басқармасының мәліметінше, бағаны реттеуге ие ОЭСР елдеріндегі дәрі-дәрмек бағасы АҚШ-тағыдан 18-67 пайызға төмен. Дегенмен, кейбір сарапшылар фармацевтикалық өнеркәсіптегі бағаны реттеудің салдары күрделі болуы мүмкін деп санайды. 2014 жылы Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы жүргізген зерттеуде бағаны реттеу жаңа дәрі-дәрмектердің нарыққа шығуына елеулі кешігулер келтіретіні анықталды. Сонымен қатар, доктор Дэвид Стюарт жасаған зерттеуге сәйкес, дәріге рұқсат беру кешіксе, әрбір сағат үшін 260 жыл өмірлік күтпеуге соқтырады. Сандерстің ұсынысы келіссөздерді жүргізу мүмкін болмаған жағдайда HSS дәрі бағасын үш бағаның ең жоғарысынан аспайтындай етіп белгілеуге мүмкіндік беретін ереже енгізу арқылы осы кешігулерді азайтуға бағытталған. Бұл бағаларға Ветерандар істері жөніндегі министр төлейтін баға, АҚШ Кодексінің 38-тарауының 8126-бабында көрсетілген дәрі бағасы және Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі арқылы төленген баға кіреді.