Француз ғалымы Ласепед: Табиғатты зерттеуші және эволюция туралы ойлар

Кіріспе

Француз натуралисті (1756–1825) Бернард Жермен Этьен де Ла Виль-сюр-Ильон, Лакепед графы немесе Ла Сепед (bɛʁnaʁ ʒɛʁmɛ̃ etjɛn də la vil syʁ‿ijɔ̃ də lasepɛd; 26 желтоқсан 1756 – 6 қазан 1825) – француз натуралисті және белсенді масон. Ол граф де Буффонның "Табиғи тарих" атты көрнекті еңбегіне қосқан үлесімен белгілі.

Өмірбаян

Ласепед Гвиендегі Аген қаласында дүниеге келді. Оның білімін әкесі мұқият бақылады, ал Буффонның «Табиғи тарих» (Histoire naturelle, générale et particulière) еңбегін ерте оқығаннан кейін осы саладағы қызығушылығы оянды, ол оның басты назарын өзіне аударды. Бос уақытын музыкаға арнады, онда фортепиано мен органмен жақсы орындаушы болғаннан өзге, композицияда да шеберлікке қол жеткізді, оның екі операсы (бірақ ешқашан жарияланбаған) Глюктің жоғары бағасына ие болды; 1781–1785 жылдары ол екі томдық «Музыка поэтикасы» (Poétique de la musique) еңбегін жариялады. Осы аралықта ол «Электр туралы эссе» (Essai sur l'électricité, 1781) және «Жалпы және ерекше физика» (Physique générale et particulière, 1782–1784) атты екі трактат жазды, бұл оған Буффонның достығын сыйлады, ол 1785 жылы оны Король бағында (Jardin du Roi) субдемонстратор қызметіне тағайындады және Буффонның «Табиғи тарихын» (Histoire naturelle) жалғастыруды ұсынды. Бұл жалғасы «Жұмыртқа салатын төрт аяқты жануарлар мен жыландардың табиғи тарихы» (Histoire naturelle des quadrupèdes ovipares et des serpents) деген атпен жарық көрді. «Бірінші том» (Tome premier, 1788) және «Жыландардың табиғи тарихы. Екінші том» (Histoire naturelle des serpents. Tome second, 1789). Француз революциясынан кейін Ласепед Заң шығарушы жиналыстың (Assemblée législative) мүшесі болды, бірақ Террор кезінде Парижді тастап кетті, өмірі қазаға ұшыраған қырғынды сынауынан қауіптенді. 1793 жылы Король бағысы Өсімдіктер бағы (Jardin des Plantes) және Табиғи тарих мұражайы (Muséum National d'Histoire Naturelle) ретінде қайта ұйымдастырылғанда, Ласепедті жорғалаушылар мен балықтарды зерттеу кафедрасына тағайындады. 1798 жылы ол «Балықтардың табиғи тарихының» (Histoire naturelle des poissons) бірінші томын жариялады, бесінші томы 1803 жылы, ал 1804 жылы «Китотәрізділердің тарихы» (Histoire des cétacées) жарық көрді. Осы кезеңнен бастап өмірінің соңына дейін саясатқа қатысуы ғылымға маңызды үлес қосуына кедергі келтірді. 1799 жылы сенатор, 1801 жылы сенат президенті (ол 1807–1808 және 1811–1813 жылдары да осы қызметті атқарды), 1803 жылы Құрмет легионының бас канцлері, 1804 жылы мемлекеттік министр, ал 1819 жылы Бурбон монархиясы қайта орнатылғанда Франция жұрты болды. Ол Эпинай-сюр-Сенде қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол 18 томдық «Еуропаның жалпы физикалық және азаматтық тарихын» (Histoire générale physique et civile de l'Europe) жазды, ол 1826 жылы жарық көрді.

Lacépède was born at Agen in Guienne. His education was carefully conducted by his father, and the early perusal of Buffon's Natural History (Histoire naturelle, générale et particulière) awakened his interest in that branch of study, which absorbed his chief attention. His leisure he devoted to music, in which, besides becoming a good performer on the piano and organ, he acquired considerable mastery of composition, two of his operas (which were never published) meeting with the high approval of Gluck; in 1781–1785 he also brought out in two volumes his Poétique de la musique. Meantime he wrote two treatises, Essai sur l'électricité (1781) and Physique générale et particulière (1782–1784), which gained him the friendship of Buffon, who in 1785 appointed him subdemonstrator in the Jardin du Roi, and proposed that he continue Buffon's Histoire naturelle. This continuation was published under the titles Histoire naturelle des quadrupèdes ovipares et des serpents. Tome premier (1788) and Histoire naturelle des serpents. Tome second (1789). After the French Revolution Lacépède became a member of the Legislative Assembly, but during the Reign of Terror he left Paris, his life having become endangered by his disapproval of the massacres. When the Jardin du Roi was reorganised as the Jardin des Plantes and as the Muséum National d'Histoire Naturelle in 1793, Lacépède was appointed to the chair allocated to the study of reptiles and fishes. In 1798, he published the first volume of Histoire naturelle des poissons, the fifth volume appearing in 1803, and in 1804 appeared his Histoire des cétacées. From this period until his death the part he took in politics prevented him making any further contribution of importance to science. In 1799, he became a senator, in 1801 president of the senate (a role he also fulfilled in 1807–08 and 1811–13), in 1803 grand chancellor of the Legion of Honor, in 1804 minister of state, and at the Bourbon Restoration in 1819 he was created a peer of France. He died at Épinay sur Seine. During the latter part of his life he wrote Histoire générale physique et civile de l'Europe, published posthumously in 18 volumes, 1826.

Эволюция

Ласепед – эволюциялық ой-пікірдің ерте жақтасы болды. Ол түрлердің трансмутациясын қолдады. Ол түрлер уақыт өте келе өзгеріп, геологиялық катастрофалар салдарынан жойылуы немесе жаңа түрге "метаморфоздануы" мүмкін деп санады. Ол өзінің "Балықтардың табиғи тарихы" атты кітабында былай деп жазды:

"Түр өзінің пішіні мен қасиеттерінде осыншама көп өзгерістерге ұшырауы мүмкін, тіпті өмірлік қабілетін жоғалтпай, соңғы құрылысы мен қасиеттері арқылы бастапқы күйінен басқа түрден де алыс кетіп, жаңа түрге айналуы мүмкін."

Құрметтеулер

Оңтүстік Австралиядағы Лейсепед шығанағы және Батыс Австралияның солтүстік жағалауындағы Лейсепед аралдары оның құрметіне аталған. Париждегі Растениялар бағы мен Ұлттық табиғи тарих мұражайының жанындағы Ласепед көшесі оның есімімен аталады. Маврикийге ендемік гекко түрі, Phelsuma cepediana, көк құйрықты күндізгі гекко деп белгілі, оның құрметіне аталған.

Шығармалары

Табиғаттың дәуірлері мен адамзат тегінің тарихы. Париж 1830 ж.
Адамның табиғи тарихы. Питои Ле Врауль, Париж 1827 ж.
Еуропаның жалпы тарихы, физикасы және азаматтық тарихы. Cellot, Mame, Delaunay Vallée & de Mat, Париж, Брюссель 1826 ж.
Жұмыртқа салатын төрт аяқты жануарлардың, жыландардың, балықтардың және киттердің табиғи тарихы. Эймери, Париж 1825 ж. Киттердің табиғи тарихы. Пласан, Париж 1804 ж. Доломие өмірі мен еңбектерінің тарихи шолуы. Босанж, Париж 1802 ж. Ұлттық табиғи тарих мұражайының жануарлар бағы. Мигер, Париж 1801–04 жж. Зоология курсының ашылу және жабылу сөздері. Пласан, Париж 1801 ж. Табиғи тарих курсының ашылу және жабылу сөздері. Пласан, Париж 1799 ж. Омыртқалы жануарлар мен қызыл қанның табиғи тарихы курсының ашылу және жабылу сөздері. Пласан, Париж 1798 ж. Табиғи тарих курсының ашылу сөзі. Париж 1797 ж. Жыландардың табиғи тарихы. Екінші том. де Ту, Париж 1789 ж. Жұмыртқа салатын төрт аяқты жануарлар мен жыландардың табиғи тарихы. Бірінші том де Ту, Париж 1788 ж. Бюффон өмірі. Марадан, Амстердам 1788 ж. Музыка поэтикасы. Париж 1785 ж. Жалпы және ерекше физика. Париж 1782–84 жж. Табиғи және жасанды электр туралы эссе. Париж 1781 ж.