Кіріспе

Солтүстік Америкадағы өзен – Сент-Клэр өзені Солтүстік Американың орталық бөлігінде орналасқан, Гурон көлінен Сент-Клэр көліне ағып түсетін, 65 шақырым (40.5 миль) ұзындығындағы өзен. Бұл өзен Канада мен АҚШ арасындағы халықаралық шекараның бөлігі және Канаданың Онтарио провинциясы мен АҚШ-тың Мичиган штатын бөліп тұрады. Өзен Ұлы көлдер су жолының маңызды құрамы болып табылады, оның кеме жүзе алатын арналары жүк тасымалдау кемелеріне Жоғарғы және Төменгі Ұлы көлдер арасында қатынауға мүмкіндік береді.

Орналасқан жері

Кейбіреулер бұғаз деп санайтын өзен оңтүстікке қарай ағып, Хьюрон көлінің оңтүстік жағын Сент-Клэр көлінің солтүстік жағымен жалғастырады. Өзен Сент-Клэр көліне құятын жерінде бірнеше салаға бөлініп, Сент-Клэр жазығы деп аталатын кең дельта аймағын құрайды. Бұғаз сияқты, өзен екі ірі су қоймасын байланыстыратын тар су жолағы болып табылады. Бұл Хьюрон, Мичиган және Супериор көлдерінен жиналған су ағындарының барлығын ескереді.

Тарих

Жергілікті халықтың ұрпақтары осы аймақтағы көлдер мен өзендерде каноэмен саяхаттап, аймақ және құрлық бойынша сауда-саттық жүргізді. 18 ғасырда француздық саяхатшылар мен «курер де буа» атты саудагерлер өзенмен Оджибва және басқа да аймақтың жергілікті американдықтарымен сауда жасау үшін, сондай-ақ француз және британ саудагерлерінің ірі посттарына – 1701 жылы Сент-Клэр көлінен төмен, Детройт өзені бойында салынған Форт Детройтке терілерді каноэмен тасымалдады. 1830 жылдарға дейін еуропалықтардың американдық терілеріне, әсіресе бобр терісіне деген сұранысы жоғары болды. 19 ғасырдың ортасынан бастап Порт-Хурон мен Марине-Сити (Мичиган штаты), әсіресе соңғысы, ірі кеме жасау орталықтарына айналды. Мичиганның «Бас бармақ» аймағынан жиналған ағаш өзен бойымен Детройтке жеткізіліп, отандық және халықаралық экспортқа дайындалды. Өзен бойында салынған ағаш кемелер көшпенділер мен иммигранттарды өзеннің бойымен батысқа және Ұлы көлдердің жоғарғы бөлігіне, Америка батысындағы жаңа үйлеріне жеткізді. Кейіннен олардың шаруашылықтары шығыс нарықтарына астық жіберіп, аймақтың дамуына үлес қосты. 19 ғасырдың соңынан бастап Месаби тауларынан алынған темір кені, мыс және астық көл арқылы шығысқа тасымалдана бастады. 20 ғасырдағы көліктік кемелер, көбінесе болаттан жасалған, Ұлы көлдерді аралап, Месаби тауларынан темір кені, мыс және астық сияқты отарлаушылар еңбегінің нәтижесінде алынған тауарларды тасымалдады. Темір Аштабула (Огайо штаты) және басқа да өнеркәсіптік қалаларға өңдеу және болат өндірісі үшін жіберілді, ал астық Кливленд және Нью-Йорк сияқты ірі шығыс нарықтарына тасымалданды. 19 ғасырдың соңынан бастап көлдегі бу кемелер жолаушыларды тасымалдап, Сент-Клэр және Детройт өзендерінің бойындағы шағын қалалар мен Ұлы көлдердің айналасында саяхат жасады. Бір кезде 31 бағыт жұмыс істеді, бірақ 20 ғасырда автомобильдердің пайда болуымен олардың саны біртіндеп азайды.

Су айдындары

Сент-Клэр өзені және Оңтүстік Лэмбтон округінің салалары су бассейніне үлес қосады. Бұл көрсеткіш Сиденхэм өзенінің су бассейнін қамтымайды. Мичиган штатында Блэк, Пайн және Белл өзендері Лейпер, Макомб, Санилак және Сент-Клэр округтері арқылы ағып өтеді; Бунс-Крик және Марин-Сити маңындағы су бассейндері салыстырмалы түрде шағын.

Аралдар

Стаг аралы Онтарионың Коруна қаласы мен Мичиган штатының Мэрисвилл қаласы арасында жатыр. Фаун аралы Онтариодағы Порт Ламбтон мен Мичиган штатындағы Марино қаласына жақын орналасқан. Уолпол, Сиуэй, Бассет, Скиверл, Поттоватами, Сент-Анн, Дикинсон, Рассел және Харсенс аралдары Мичиган штатының Алгонак қаласының жанында Сент-Клэр өзені Сент-Клэр көліне құятын дельтада орналасқан. Бұл аралдар Ұлы көлдердегі жалғыз ірі өзен дельтасы – "Сент-Клэр жазығының" бөлігі болып табылады. Бұл дельтадағы алты арал Уолпол аралының алғашқы ұлттарының иелігіндегі жерлер, оның құрамына Оджибве (Анишинабе), Потоватами және Одава халықтары кіреді. Олар осы дельта аймағын Бкеджванонг деп атайды, яғни "сулар бөлінетін жер" деген мағынаны білдіреді.

Жерді пайдалану

Онтарио және Мичиган штаттарындағы өзен алабының көп бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Жазық жерлерде көптеген қант қызылшасы шаруашылықтары болды, және жыл сайынғы қызылша базары Мичиган штатының Марин-Сити қаласында жиын теру маусымында жылдар бойы өткізіліп келді. 19 ғасырда осы аймаққа көшіп келген көптеген ағылшын иммигранттары Англияның Линкольншир округынан келген, онда 19 және 20 ғасырларда қант қызылшасы маңызды тауарлық дақыл болды. Аз ғана орман және батпақ жерлер сақталған. Еуропалық американдықтардың қоныстануы, жерді тазалау және әртүрлі ауыл шаруашылығы дақылдары үшін егістік жерлерді дамыту салдарынан олардың аумағы айтарлықтай қысқарды. Сент-Клэр өзенінің екі жағалауының көп бөлігі қалалық және кеңінен өнеркәсіптік аймаққа айналды. Өзеннің солтүстік жағындағы Порт-Хурон (Мичиган) және Сарния (Онтарио) қалаларында және олардың маңында қарқынды даму орын алды. Ірі мұнай-химия кешенін қоса алғанда, өнеркәсіптің ең тығыз шоғырланған орталығы Сарнияның оңтүстігіндегі Онтарио жағалауында орналасқан. Тарихи тұрғыдан Сарния тері саудасының бекеті ретінде құрылған. Сент-Клэр өзені бойындағы бірнеше қауымдастық өзенді негізгі ауыз су көзі ретінде пайдаланады. Мичиган тұрғындарының шамамен үштен бірінен жартысына дейіні Сент-Клэр/Детройт өзені су жолынан су алады. Мұнайды қайта өңдеу зауыттары, химиялық өндіріс кәсіпорындары, қағаз фабрикалары, тұз өндірушілер және электр станциялары сияқты өнеркәсіптер де өз қызметтері үшін сапалы суға мұқтаж. 20 ғасырдың соңынан бастап ауа мен судың сапасын қорғауға бағытталған экологиялық заңдар қабылдалғаннан кейін, кейбір өнеркәсіптер ластағыш заттарды шығарып тастағаннан кейін өзен суларын заңсыз ластаған жағдайлар болды. Осыған байланысты кең ауқымды тазалау жұмыстары жүргізілді.

Жер бетіндегі тіршілік ортасы

Сент-Клэр өзенінің жағалауы мен жазықтығының жер көлемі екі биологиялық аймақтан тұрады: жоғары және өткісіп жатқан аймақтар, екеуі де әдетте жер асты суы деңгейінен жоғары болады, бірақ олар мерзімді түрде су басуы мүмкін. Жоғары орманды аймақтар жапырақты ағаштардан тұрады, олардың көпшілігі солтүстік климаттық шегіне жақын. Еуропалықтар келгенге дейінгі орманның көп бөлігі ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп немесе қала құрылысы үшін кесілген. Қалған орман массиштері, мысалы, еменді саванналар және көл жазықтары, өзеннің оңтүстік бөлігінде, әсіресе Сент-Клэр өзенінің дельтасындағы аралдарда және Мичиган жағалауындағы Алгонак мемлекеттік паркінде кездеседі. Өткісіп жатқан аймақтардағы түрлер төмен жатқан жерлерде көптеп таралған, олар бұталы экотон, ылғалды шалғындықтар, қамыс батпақтары, аралдық жағалаулар мен жағажайлар сипатталады. Бұл орта су және құрлық сүтқоректілеріне, соның ішінде адамдарға, ән салайтын құстарға, су құстарына, жәндіктерге, тозаңдаушыларға, жорғалаушылар мен қосмекенділерге үйі.

Қауіпті аймақ

Сент-Клэр өзені – АҚШ және Канадамен шекаралас екіұлттық алаңдаулы аймақ (AOC). AOC – Ұлы көлдер аймағындағы қоршаған ортаның бұзылуынан зардап шеккен аумақ. Сент-Клэр өзені AOC ретінде қарастырылады, себебі бактериялар, ауыр металдар, улы органикалық заттар, ластанған шөгінділер, балық тұтыну туралы ескертулер, жануарлар мен өсімдіктер тіршілігіне тигізген әсер және жағажайлардың жабылуы сияқты дәстүрлі ластаушылардың салдарынан қоршаған ортаға зиян келген. АҚШ 14 пайдалы қолданыстың 10-ының бұзылғанын анықтады, бұл Ұлы көлдерді қайта жаңғырту бағдарламасынан 21 миллион доллар инвестиция тартуға мүмкіндік берді. Сент-Клэр өзенінде бірнеше жобалар жүргізіліп, аймаққа зиян келтірген БУИ-лерді жою мақсатында тазалау жұмыстары жүргізілді. Қазіргі уақытта Сент-Клэр өзенінде тек 2 БУИ қалды, және осы екеуі жойылғаннан кейін өзен тізімнен шығару процесінен өтуі мүмкін. ==== Сент-Клэр өзеніне әсер еткен пайдалы қолданыстың бұзылуларының тізімі

Сент-Клэр өзені AOC үшін RAP 1985 жылы басталды. 1987 жылы жоспарды әзірлеу және қоғамның қатысуын қамтамасыз ету үшін Канада мен АҚШ-тың федералды, штаттық және провинциялық үкіметтерінің өкілдерінен құралған RAP тобы деп аталатын екіұлттық топ құрылды.

Эрозия және Ұлы көлдердің сумен тазартылуы

Федералдық шенеуніктер Сент-Клэрдегі арнаны тереңдету және өзен төсегінен құм-қиыршық тасымалдаудың Ұлы көлдер Хьюрон мен Мичиганның ұзақ мерзімді орташа деңгейін шамамен 16 дюймға төмендеткенін ұзақ жылдардан бері мойындап келеді. 2013 жылы өткізілген екіұлттық Ұлы көлдер су деңгейін зерттеу қорытындысы бойынша, 1960 жылдардың басындағы соңғы ірі Сент-Клэр арнасын тереңдету жобасынан бері болған күтпеген эрозия көлдердің ұзақ мерзімді орташа деңгейін тағы 3-5 дюймға төмендеткен. Бүгінде бұл көлдер Сент-Клэр өзенінің арнасына адамның араласуына дейін қарағанда шамамен 2 футқа төмендеп кеткен. Бұл рекордтық төмендеу көлдердің ұзақ мерзімді денсаулығына қатысты алаңдаушылық тудырып отыр. Белсенділер Сент-Клэр өзені арқылы және көл жүйесінен су ағынын баяулату және бұрынғы су деңгейін қалпына келтіру үшін арнаны қалпына келтіруді талап етуде. Алайда, 2020 жылдың қазан айына қарай, Гурон көлінің су деңгейі теңіз деңгейінен 581,5 фут орташа көрсеткішті құрап, 577,5 футтық Датумнан және 578,8 футтық ұзақ мерзімді орташа су деңгейінен айтарлықтай жоғары.

Жол қиылыстары

Бұл Сент-Клэр көлінен Хьюрон көліне дейін Сент-Клэр өзеніндегі көпірлер мен басқа да өткелдердің тізімі. Өткел Тасымалдайды Орналасқан жері Координаттары Уолполл аралы көпірі Чатем-Кент муниципалитеті және Уолполл аралы, Онтарио (Сент-Клэрдің Шеннал Экарт бөлігін кесіп өтеді) Харсенс аралы паромдары Көліктер мен жолаушылар Алгонак, Мичиган және Харсенс аралы, Мичиган (Сент-Клэрдің Солтүстік арнасын кесіп өтеді) Расселл аралы паромдары Тек жолаушылар Алгонак, Мичиган және Расселл аралы, Мичиган Уолполл-Алгонак паромдары Көліктер мен жолаушылар Алгонак, Мичиган және Уолполл аралы, Онтарио Сомбра-Марин Сити (Bluewater) паромдары 2018 жылы жабылды Марин Сити, Мичиган және Сомбра, Онтарио Сент-Клэр туннелі Канадалық Ұлттық Теміржолы Порт-Хурон, Мичиган және Сарния, Онтарио Көк су көпірі.