Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес Одағындағы компьютерлік жабдықтың тарихы
the history of computer hardware in the Soviet Union
Шығыс блоктағы компьютерлік жабдықтың тарихы батыс әлемінен біршама өзгеше. CoCom эмбаргосының салдарынан, компьютерлерді Батыс блогынан ірі көлемде импорттау мүмкін болмады. Шығыс блогының өндірушілері барлау және кері инженерия негізінде батыстық үлгілердің көшірмелерін жасады. Бұл қайта дамыту Халықаралық электротехникалық комиссия (IEC) және IEEE стандарттарымен үйлеспейтін кейбір мәселелерге алып келді, мысалы, интегралды схемалардың қосқыштарын стандартты 25.4 мм дюймнің орнына 25 мм ұзындығының 1/10 бөлігіне ("метриялық дюйм" деп аталатын) орналастырды. Бұл кеңес микросхемаларын Comecon-нан тыс әлемдік нарықта сатуға мүмкін болмай қалдырды және сынақ машиналарын қымбаттатты.
The history of computing hardware in the Eastern Bloc is somewhat different from that of the Western world. As a result of the CoCom embargo, computers could not be imported on a large scale from Western Bloc. Eastern Bloc manufacturers created copies of Western designs based on intelligence gathering and reverse engineering. This redevelopment led to some incompatibilities with International Electrotechnical Commission (IEC) and IEEE standards, such as spacing integrated circuit pins at 1/10 of a 25 mm length (colloquially a "metric inch") instead of a standard inch of 25.4 mm. This made Soviet chips unsellable on the world market outside the Comecon, and made test machinery more expensive.
Тарих
1950 жылдардың соңына қарай КОМЕКОН елдерінің көпшілігі тәжірибелік компьютерлік жобаларды жасады, бірақ ешқайсысы тұрақты компьютер индустриясын құруға қол жеткізе алмады. 1962 жылдың қазан айында Варшавада "Есептеу техникасының ғылыми мәселелері жөніндегі комиссия" (Комиссия Научные Вопросы Вычислительной Техники, КНВВТ) құрылды және ол Халықаралық ақпараттық өңдеу федерациясы үлгісінде салынды. 1964 жылдан бастап КОМЕКОН елдері арасында компьютерлік жобалау және өндіріс үйлестіріле бастады, осы кезде "Бірыңғай жүйе" (ES, RIAD деп те аталады) негізгі компьютері енгізілді. Жобаға КОМЕКОН-ның бірлескен компьютерлік желісін дамыту жоспарлары да кірді. Әр ел ES сериясының бір моделіне маманданды: Венгрия – R 10, Болгария – R 20, Чехословакия – R 20A, Польша – R 30 және Шығыс Германия – R 40. Армениядағы Компьютерлер институтында жасалған Nairi 3, интегралды схемаларды қолданған КОМЕКОН аймағындағы үшінші буынның алғашқы компьютері болды. Басқа да ынтымақтастық бастамаларына Мәскеу мен Киевте бірлескен КОМЕКОН даму орталықтарын құру кірді. 1969 жылы шыққан R 300 компьютері VEB Robotron компаниясының техникалық және басқарушылық шеберлігін көрсетті және Шығыс Германияның бірлескен даму жұмыстарындағы жетекші рөлін бекітті. 1972 жылға қарай КОМЕКОН елдері шамамен 7500 компьютер өндірді, ал әлемнің қалған бөлігінде бұл көрсеткіш 120 000-ға жетті. Батыс компьютерлік жабдықтарының қолжетімділігі коммунистік елдерде әртүрлі болды; 1970-ші жылдардың басында олар Чехословакияда ең көп таралған, онда француздық Groupe Bull компаниясымен лицензиялық келісімге қол қойылды. 1983 жылы КОМЕКОН елдерінің ғылым академияларының өкілдері Софияда жаңа буын компьютерлік жүйелерді дамыту мәселелерін талқылау үшін бас қосты. 1985 жылдың маусым айында Прагада "Компьютерлік жүйелердің жаңа буынының тұжырымдамасы" бекітілді, мақсаты – Жапонияның бесінші буын компьютерлік бастамасына социалистік жауап беру болды. Келесі бірнеше жылда Шығыс блогы елдерінде Spectrum-ның 50-ден астам түрі жасалды, оның ішінде Hobbit, Baltica, Pentagon, Scorpion, Leningrad, Didaktik (Чехословакия), Spectral (Шығыс Германия) және Cobra (Румыния) болды. Өзінің шарықталу нүктесінде ел КОМЕКОН аймағындағы компьютерлердің 40% -ын қамтамасыз етті. 1989 жылы КОМЕКОН тарағаннан кейін, оның бұрынғы мүше елдеріндегі компьютерлік жабдықтар секторы шетелдік өндірушілермен бәсекелесе алмады және дерлік жойылды. Он мыңдаған IT ғалымдары мен инженерлер жұмыс іздеп Батыс Еуропаға көшіп кетті, бірақ олардың көбі мамандықтары бойынша жұмыс таба алмады.
By the end of the 1950s most COMECON countries had developed experimental computer designs, yet none of them had managed to create a stable computer industry. In October 1962 the "Commission for Scientific Problems in Computing" (Комиссия Научные Вопросы Вычислительной Техники, КНВВТ) was founded in Warsaw and modelled after the International Federation for Information Processing. Computer design and production began to be coordinated between the Comecon countries in 1964, when the Edinaya Sistema mainframe (Unified System, ES, also known as RIAD) was introduced. The project also included plans for the development of a joint Comecon computer network. Each country specialized in a model of the ES series: R 10 in the case of Hungary, R 20 in Bulgaria, R 20A in Czechoslovakia, R 30 in Poland and R 40 in East Germany. Nairi 3, developed at the Armenian Institute for Computers, was the first third generation computer in the Comecon area, using integrated circuits. Other cooperation initiatives included the establishment of joint Comecon development facilities in Moscow and Kiev. The R 300 computer, released in 1969, demonstrated the technical and managerial skills of VEB Robotron, and established a leading role for East Germany in the joint development efforts. By 1972 the Comecon countries had produced around 7,500 computers, compared to 120,000 in the rest of the world. The availability of western computing hardware differed considerably between communist countries; in the early 1970s they were most common in Czechoslovakia, where a licensing agreement was signed with the French Groupe Bull. In 1983 the representatives of the national academies of sciences of the Comecon countries met in Sofia to discuss the development of a new generation of computer systems. In June 1985 the “Conception of a new generation of computer systems” was approved in Prague, with the objective of creating a socialist response to the Japanese fifth generation computer initiative. Over 50 different versions of the Spectrum were created in Eastern Bloc countries over the next few years, including the Hobbit, Baltica, Pentagon, Scorpion, Leningrad, Didaktik (Czechoslovakia), Spectral (East Germany) and Cobra (Romania). At its peak, the country provided 40% of computers in the Comecon area. After the collapse of Comecon in 1989, the computer hardware sector in its former member countries could not compete with foreign manufacturers, and virtually disappeared. Tens of thousands of IT scientists and engineers migrated to Western Europe for employment, not always in fields related to their expertise.
Бірыңғай жүйе жобасы
ES EVM (ЕС ЭВМ, Единая система электронных вычислительных машин, "Бірыңғай электрондық есептеу машиналары жүйесі") – IBM-нің System/360 және System/370 негізгі компьютерлерінің клондары болды. Ryad ("қатар") деп белгіленген жобаның мақсаты Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропа үшін көп мақсатты компьютер жасау еді. Румыния және Куба 1973 жылы жобаға қосылды. Өндіріс 1995 жылға дейін жалғасты. ES EVM негізгі компьютерлерінің жалпы саны 15 000-нан асты. 1986-1997 жылдар аралығында ПЭВМ ЕС ЭВМ (ES EVM сериясының жеке компьютерлері) деп аталған, дербес компьютерлерге үйлесімді үстел компьютерлерінің сериясы да өндірілді; осы компьютерлердің жаңа үлгілері әлі күнге дейін Минскіде басқа атаумен өте шектеулі көлемде шығарылуда.
ES EVM (ЕС ЭВМ, Единая система электронных вычислительных машин, meaning "Unified System of Electronic Computers") was a series of clones of IBM's System/360 and System/370 mainframes. The objective of the project, which was also known as Ryad ('series'), was to create a general purpose computer for the Soviet Union and Eastern Europe. Romania and Cuba joined the project in 1973. Production continued until 1995. The total number of ES EVM mainframes produced was more than 15,000. In the period from 1986 to 1997, a series of PC compatible desktop computers, called ПЭВМ ЕС ЭВМ (Personal Computers of ES EVM series), was also produced; the newer versions of these computers are still produced under a different name on a very limited scale in Minsk.
Кіші машиналар жүйесі жобасы
SM EVM (СМ ЭВМ, Система Малых ЭВМ, "Шағын электрондық компьютерлер жүйесі") – Аспап жасау министрлігі басқарған миникомпьютерлер құру жөніндегі үкіметаралық бағдарлама. Бағдарлама бастапқыда DEC PDP 11 архитектурасы және HP 2100 архитектурасы негізіндегі екі маңызды архитектуралық бағытты қамтыды. Кейін бағдарламаға DEC VAX үйлесімді компьютерлер мен Multibus негізіндегі микрокомпьютерлер отбасы енді. Бағдарлама аясында жасалған миникомпьютерлер компьютерлік басқару жүйелері, өлшеу және есептеу жүйелері, сондай-ақ АЖЖ (CAD) жүйелері үшін жұмыс станциялары ретінде қолдануға арналған. ES EVM сияқты, бұл бағдарлама да кеңестік бастама ретінде басталды, ал 1974 жылы Болгария, Чехословакия, Куба, Шығыс Германия, Венгрия, Польша және Румыния қатысқан халықаралық жобаға айналды. Stored Program Analyzer) – венгрлік компьютерлік өнімдердің желісі. Дегенмен, оны компьютер деп атауға болмады, себебі компьютерлерді Совет Одағы ғана шығаруға тиіс еді. Жоба 1966 жылы DEC PDP 8-дің қолжетімді нұсқаулықтары негізінде басталып, 1968 жылы өнімдері қолжетімді болды. TPA-лар бастапқы үлгілерімен 100% бағдарламалық үйлесімділікке ие болды. Бұл жоба шамамен 25 жыл бойы кең таралды. PDP 11 үйлесімді TPA-лар 1976 жылы, ал VAX 11 үйлесімділері 1983 жылы пайда болды. CoCom шектеулеріне байланысты 32 биттік компьютерлерді Шығыс блогына экспорттау мүмкін болмады. Бірақ іс жүзінде 32 биттік DEC компьютерлері мен процессорлары қолжетімді болды. Олар TPA деп қайта белгіленді.
SM EVM (СМ ЭВМ, Система Малых ЭВМ, meaning "System of Small Electronic Computers") was an intergovernmental program for creating minicomputers, run by the Ministry of Instrument Making. The program initially included two major architectural lines based on DEC PDP 11 architecture and HP 2100 architecture. Later the program included a family of DEC VAX compatible computers and Multibus based microcomputers. Minicomputers developed within the framework of the program were intended for use as computer based control systems, measuring and computing systems and workstations for CAD systems. As in the case of ES EVM, the program began as a Soviet venture and in 1974 became an international project involving Bulgaria, Czechoslovakia, Cuba, East Germany, Hungary, Poland and Romania. meaning "Stored Program Analyser") was a Hungarian product line of computers. It could not be referred as a computer, though, as computers were meant to be produced by the Soviet Union. The project started based on the freely available manuals of DEC PDP 8 in 1966 and products made available in 1968. TPAs were 100% software compatible with their original counterparts. The project remained highly popular for about 25 years. PDP 11 compatible TPAs appeared in 1976, VAX 11 compatibles in 1983. Due to CoCom restrictions 32 bit computers could not be exported to the Eastern Bloc. In practice 32 bit DEC computes and processors were available. Those were rebranded as TPA.