Кіріспе
Американдық солдат және испандықтардың тыңшысы (1757–1825) американдық генерал Джеймс Уилкинсон (24 наурыз 1757 – 28 желтоқсан 1825) – бірнеше дау-жанжалдарға қатысқан американдық солдат, саясаткер және қос агент. Ол Америка революциялық соғысы кезінде Континентальдық армияда қызмет еткен, бірақ екі рет отставкаға кесуге мәжбүр болды. Ол екі рет АҚШ армиясының жоғары шенді офицері болды, 1805 жылы Луизиана территориясының алғашқы губернаторы болып тағайындалды және 1812 жылғы соғыс кезінде Сент-Лоуренс өзені бойындағы әскери операцияларда екі рет сәтсіздікке ұшырады. Ол Мексика қаласында дипломат қызметін атқаруға тырысқанда қайтыс болды. 1854 жылы Мадридтегі испан мұрағаттарында кең ауқымды зерттеу жүргізген Луизиана тарихшысы Чарльз Гайарр, Уилкинсонның испан империясының қызметінде жоғары жалақы алатын тыңшы болғанын ашты. Гайаррдың зерттеулері жарияланғаннан бері американдық тарихшылар мен саясаткерлер Уилкинсонды қатал сынап келеді. Президент Теодор Рузвельттің айтуынша, «Біздің тарихымызда одан да жаман кейіпкер жоқ». Дегенмен, ол, әсіресе, Бёррдің қастандығын жоқтауда қорғалды.
the American general
James Wilkinson (March 24, 1757 – December 28, 1825) was an American soldier, politician, and double agent who was associated with several scandals and controversies. He served in the Continental Army during the American Revolutionary War, but he was twice compelled to resign. He was twice the Senior Officer of the U. S. Army, appointed to be the first Governor of the Louisiana Territory in 1805, and commanded two unsuccessful campaigns in the St. Lawrence River theater during the War of 1812. He died while seeking to serve as a diplomat in Mexico City. In 1854, following extensive archival research in the Spanish archives in Madrid, Louisiana historian Charles Gayarré exposed Wilkinson as having been a highly paid spy in the service of the Spanish Empire. In the years since Gayarré's research became public, Wilkinson has been savagely condemned by American historians and politicians. According to President Theodore Roosevelt, "[I]n all our history, there is no more despicable character." However, he has been defended, especially in breaking up the Burr conspiracy.
Ерте өмір
Джеймс Уилкинсон 1757 жылдың 24 наурызында Джозеф Уилкинсон мен Алетея (Хейге) Уилкинсонның ұлы болып дүниеге келді. Уилкинсонның туған жері Мэриленд штатының Чарльз округіне қарасты Бенедикттен солтүстік-шығысқа қарай шамамен үш миль (5 шақырым) жерде, Калверт округіне қарасты Хантинг-Криктен оңтүстікке қарайғы фермада болды. Уилкинсонның әкесінің әкесі Калверт округінде Стоукли маңы деп белгілі үлкен мүлікті сатып алуға жеткілікті бай болған. Оның әкесі Стоукли маңына ие болды, бірақ сол кезде отбасы қарызға батқан еді.
Некелер
Уилкинсон 1778 жылы 12 қарашада Филадельфиядағы белгілі Биддл отбасынан Энн Биддлге (1742–1807) үйленді. Вилкинсонның белсенді Биддлге үйленуі оның саясаткер және генерал ретінде мансабына көмектесті. Ол 1807 жылы 23 ақпанда қайтыс болды. Олардың төрт ұлы болды: Джон (1780–1796), Джеймс Биддл (шамамен 1783–1813), Джозеф Биддл (1785–1865) және Уолтер (1791 жылы туған). Джеймс пен Уолтер екеуі де АҚШ армиясында капитан болып қызмет етті. 1810 жылы 5 наурызда Уилкинсон Томас Уркхарттың жесірі, Чарльз Лаво Трюдоның қызы Селестин Лаво Трюдоға үйленді. Олардың екі қызы – Мари Изабель мен Элизабет Стефани, сондай-ақ Теодор есімді ұлы болды. Селестиннің әкесі, Луизианада Дон Карлос Трюдо деп танылған, Нью-Орлеандағы испан үкіметінде қызмет еткен. АҚШ қаланың бақылауын алғаннан кейін, ол Нью-Орлеанда қалып, атын ағылшын тіліне сәйкес өзгертті. Уилкинсон испан губернаторы Эстебан Родригес Миромен кездесіп, Кентуккиге өзенде сауда монополиясын беруге оны көндірді, ал ол өз кезегінде батыста испан мүдделерін ілгерілетуге уәде берді. 1787 жылы 22 тамызда Уилкинсон елден кету туралы жарияламаға қол қойып, өзінің коммерциялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін Испания короліне адал болуға ант берді. Конфедерация басшыларының көпшілігі Америка Құрама Штаттарына бейбіт келісім шарттарын ұсынуды қарастырды, бірақ Уилкинсонның шабуылы туралы хабар алғаннан кейін соғысқа дайындалды. Осылайша Уилкинсонның шабуылы күтілмеген нәтиже берді, оларды алаңдатудың орнына тайпаларды Сент-Клэрге қарсы біріктірді. Сент-Клэрдің қорқынышты жеңілісі көп ұзамай орын алды.
Уэйнге сатқындық
АҚШ үкіметі армияны Америка Құрама Штаттарының легионы ретінде қайта ұйымдастырғанда, президент Джордж Вашингтонға оған бас қолбасшы ретінде кімді тағайындау керектігі туралы шешім қабылдауға тура келді. Бұл лауазытқа екі басты үміткер – Уилкинсон мен Энтони Уэйн еді. Ақырында, кабинет Уилкинсонның испан үкіметімен байланысы бар деген күдік туғандықтан Уэйнды таңдады. Президент Уилкинсонның нәзік эгосын білгендіктен, оны құрмет ретінде бригадир-генерал шеніне көтерді. Уилкинсон Уэйнге қызғанышпен қарағанмен, сырттай оған құрмет көрсетті. Огайо науқаны барысында Уилкинсон оны жасырын түрде әлсіретуге тырысты. Ол жергілікті газеттерге Уэйнге қарсы анонимді жағымсыз хаттар жазды және жылдар бойы Вашингтондағы саясаткерлерге жағымсыз хаттар жіберді. Сонымен қатар, Уилкинсон мердігерлерге Уэйннің науқаны сәтсіз аяқталып, оның орнына өзі тағайындалатынына үміттене отырып, жұмыс істемеуге шақырды. Уилкинсонның Уэйннің Рождестволық кешіндегі шақыруын қабылдамауы да күдік тудырды. Генри Нокстан ақпарат алғаннан кейін Уэйн Уилкинсонға деген жеккөрушілігін күшейтті. 1794 жылдың тамызында Уэйн Легионды Fallen Timbers шайқасында үндістерге қарсы жетектеді; бұл шайқас АҚШ үшін маңызды жеңіс болды, бірақ Уилкинсон оны ашу үшін ғана шайқас кезіндегі Уэйннің әрекеттерін сынады. Уилкинсон Уэйнге және оның шешімдеріне қарсы ресми шағымдарын президент Вашингтонға жолдады. Өзіне қарсы шағымдарды білгеннен кейін Уэйн Уилкинсонның испандықтармен болған бұрынғы қарым-қатынасын тергеуді бастады. Осы уақыт аралығында Уилкинсон Испания үкіметімен (Луизиана губернаторы Франсиско Луис Гектор де Каронделет арқылы) құпия одағын жаңартты және оларды АҚШ-тың және Солтүстік Америкадағы француз әскерлерінің әрекеттері туралы ескертті. Уилкинсонға төлемдерді алып бара жатқан испан елшілері ұсталғанда, Уэйннің күдіктері расталды және ол Уилкинсонды сатқындық үшін әскери сотқа беруге тырысты. Бірақ Уэйн асқазан жарасына шалдығып, 1796 жылдың 15 желтоқсанында қайтыс болды, сондықтан әскери сот өте қойған жоқ. Оның орнына Уилкинсон армияның аға офицері лауазымына алғаш рет тағайындалды, ол шамамен бір жарым жылға созылды. Ол испандарға үлкен сомада алтын алмасқанға дейін барлық ақпаратты беруді жалғастырды, бірақ оның көптеген ақпараттарының құндылығы шамалы болды. Уилкинсон Джордж Роджерс Кларктың «Франция армиясының генерал-майоры және Миссисипи өзеніндегі француз революциялық легионының бас қолбасшысы» болу жоспарын жоққа шығарып, Огайо өзенімен тасымалданатын жабдықтың жеткізілуін тоқтатуға қатысқанын мәлімдеді. Ол испан губернаторы Каронделетке өз еңбегі үшін 8640 доллар төленгенін растады.
Франциямен соғысқа жақын
Уилкинсон 1798 жылы оңтүстік шекараға ауыстырылды. 1790-шы жылдардың аяғындағы Франция мен АҚШ арасындағы Квази соғыс дағдарысы кезінде ол АҚШ армиясында Джордж Вашингтоннан (Адамс президенттікке ие болғаннан кейін, 1799 жылдың желтоқсанында қайтыс болған) және Александр Гамильтоннан кейінгі үшінші дәрежеде болды. Басқа міндеттермен қатар, Уилкинсонға Гамильтон төменгі Огайо өзенінің аңғарында американдық әскерлердің "қосалқы корпусын" құруды тапсырды. Олар Франция және оның одақтасы Испаниямен соғыс жағдайында төменгі Миссисипи өзенінің аңғарын және Нью-Орлеанды басып алуға тиіс болды. 1800 жылдың ортасында дағдарыс аяқталғанға және Гамильтон армиядан босатылғанға қарамастан, Уилкинсон белгісіз себептермен өзінің атымен атаған "Кантонмент Уилкинсон" базасын құру жоспарын жалғастырды. Индиана территориясында (қазіргі оңтүстік Иллинойс штаты) орналасқан база 1801 жылдың қаңтарынан 1802 жылдың соңына дейін жұмыс істеді, содан кейін тасталды. Оңтүстік Иллинойс университетінің археологтары осы базаның қалдықтарын тапты, ол бұрын белгісіз болған көптеген ақпараттар мен шекаралық армияның күнделікті өмірінен артефактілерді табыстыруда. Уилкинсон екінші, ұзақ мерзімге армияның аға офицері ретінде 1800 жылдың 15 маусымынан 1812 жылдың 27 қаңтарына дейін, бұрынғы соғыс министрі Генри Дирборн Вилкинсоннан жоғары генерал-майор болып тағайындалғанға дейін қызмет етті. 1801 жылдың 30 сәуірінде Уилкинсон Революциядан бері армияда киіліп келген кезектерді немесе шаштарды алып тастау туралы бұйрық шығарды. Бұл бұйрық офицерлер мен сарбаздардың арасында өте жағымсыз болды, нәтижесінде бірнеше дезертирлік оқиғалары мен отставкаға кету қаупі туды. Бір аға офицер, подполковник Томас Батлер, 1803 жылы шашын кеспегені үшін әскери сотқа берілді.
Президент Джефферсонның басқаруындағы қызмет
Уилкинсон президент Томас Джефферсон басқаруындағы АҚШ армиясының жоғары шенді офицері болып қалды. Миссисипи аймағының және жаңадан аталған Орлеан аймағының губернаторы Уильям Клейборнмен бірге, Уилкинсон 1803 жылғы 20 желтоқсанда АҚШ атынан Луизиананы сатып алуды қабылдау құрметіне ие болды. Осы кезде Уилкинсон испандық отаршылдық шенеуніктермен опасыздық байланысын жаңартты, оларға зейнетақысын қайтару үшін американдық кеңеюді қалай тоқтатуға болатыны туралы кеңес берді. Басқа нәрселермен қатар, Уилкинсон испандықтарға Льюис және Кларк экспедициясының мақсатын жеткізіп, Техас-Луизиана шекарасы бойынша келіссөздер жүргізуге Каса Кальво графына көмектесу үшін кеңес берді. Сондай-ақ, Уилкинсон испандарға Луизиананы зерттеу үшін Джефферсон демеушілігімен өткен кем дегенде екі экспедицияны қалай тоқтатуға болатыны туралы кеңес берді. Оның хатшысы, доктор Джозеф Браун, вице-президент Аарон Бёррдің жекжаттысы болды және олардың штаб-пәтері Сент-Луис қаласында орналасқан еді.
Аарон Бёррмен байланысы
1804-05 жылдары Уилкинсон Аарон Бёррмен жеке кездесіп, олар Бёррдің құпия жоспары туралы хаттар алмастырды. Бёрр тұтқындалғаннан кейін ол Мексикадағы испан үкіметінен жалға алған Техас жеріне қоныс аударушылар тобын бастап бара жатқанын мәлімдеді. Үкімет Бёррді мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады және ол сол кездегі батыс штаттары мен аумақтарды АҚШ-тан бөліп, тәуелсіз мемлекет құруды көздеді деп мәлімдеді. Уилкинсон АҚШ армиясының аға бригадир-генералы және Луизиананың губернаторы болғандықтан, Бёрр оның қолдауын алуға тырысты. 1806 жылы Бёрр Уилкинсонға шифрланған, қол қойылмаған хат жіберді («Cipher Letter», кейіннен Бёрр жазғанын жоққа шығарды), онда ол Техасқа жорық бастауға дайын екенін жазған. Бёррдің жоспарларына қатысушыларды тарту әрекеттері жария болды, бұл Испаниямен соғыс бастау үшін Англиямен сөз байласып отыр деген қорқыныш тудырды. Уилкинсон өзінің Бёррдің жоспарындағы рөлі және/немесе Испанияға тыңшылық еткені ашылып кетпесінен қорқып кетті. 1806 жылдың қазан айында Уилкинсон президент Джефферсонға хат жолдады, онда Бёррдің әрекеттерін мүмкіндігінше жаман жағдайда суреттеп, өзін кез келген қатысынан алыс көрсетті. Джефферсон Бёррді тұтқындауға бұйрық берді, ал Бёрр Миссисипи штатының Натчез қаласынан тұтқындалды. Уилкинсон Бёррдің сотында куәлік берді, ал дәлел ретінде ұсынылған құжаттардың ішінде Уилкинсонның айыптау тарапына тапсырған «шифрланған хаты» болды. Алайда, хат Уилкинсонның кінәсін азайту үшін өңделген еді. Бұл жалғандық, сонымен қатар Уилкинсонның өзіне пайда келтіретін куәлігі, Бёррді әрекетке асыққан үкіметтің құрбанындай көрсетті. Үкім шығару жөніндегі қазылар алқасы Уилкинсонды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптауға жеткілікті дауыс жинауға жақын болды, ал алқа басшысы Джон Рэндольф Уилкинсонды «жамандықтың алып құбыжығы», «ең соңғы алаяқ» және «қабығынан бастап түбіне дейін зұлым адам болған жалғыз адамды» деп сипаттады. Бёррдің соты кезінде Уилкинсон губернатор Клейборнның қарсылығына қарамастан, Нью-Орлеан қаласында әскери үкімшілік енгізіп, Бёррмен байланысты болуы мүмкін бірнеше адамды, сондай-ақ оларды қорғауға тырысқан адвокаттарды тұтқындады. Ол ауыр басшылық пен билікті теріс пайдаланғаны үшін көпшілік тарапынан сынға ұшырағаннан кейін аумақтық губернатор лауазымынан алынды (оның орнына Мериуэтер Льюис тағайындалды). Сонымен қатар, оның Бёррдің құпия жоспарына қатысты әрекеттері жария болды, бұл оған қарсы жұртшылықтың наразылығын тудырды және оның жеке кәсіптері мен интригаларына қатысты Конгресс тарапынан екі тергеу жүргізілді. 1809 жылы Джефферсонның орнын басып алған президент Джеймс Мэдисон 1811 жылы Уилкинсонды ақтаған әскери сот отырысын бұйырды. Конгресс аннексияны жариялағаннан кейін және 1813 жылғы 12 ақпандағы заңмен (3 Stat. L. 472) президентке сол аймақты басып алуға рұқсат бергеннен кейін, Уилкинсон 1813 жылғы сәуір айында 600 сарбазбен Нью-Орлеаннан Мобилге аттанды. Ол жерде испан командирінің капитуляциясын қабылдап, Мобил округін Миссисипи территориясына қосуды іске асырды. Ол Генри Дирборнның орнына тағайындалғаннан кейін Сент-Лоуренс өзені бойындағы соғыс алаңына жіберілді. Уилкинсон екі сәтсіз жорыққа қатысты (Крайслер фермасы шайқасы және Лаколль Миллс шайқасының екінші кезеңі). Ол 1815 жылдың басында активтік қызметтен босатылып, әскери сотқа берілді, бірақ ақырында ақталып шықты.
Соңғы жылдар
Әскери мансабы аяқталғаннан кейін Уилкинсон Мексикадағы АҚШ елшісі болып тағайындалуға сәтті болмады. Бұл Мексиканың Испанияға қарсы тәуелсіздік соғысы кезінде болды, ол 1821 жылы жеңіліспен аяқталды. Сол жылы Уилкинсон Техас жеріне иелік ету үшін өтініш берді. Мексика үкіметінің оның жер жобасын мақұлдауын күтіп отырғанда, Уилкинсон 1825 жылғы 28 желтоқсанда Мексика қаласында 68 жасында қайтыс болды. Ол Мехико қаласында жерленді. Уилкинсон Энтони Уэйнды улап өлтірген деген болжамдар болды, бірақ бұл ешқашан дәлелденген жоқ. Уилкинсонның оның мансабының соңғы кезеңінде оны жасырын түрде әлсіреткені, оның өлімінен пайда тапқаны және оның өлімінен кейін оның орнына командир болып тағайындалғаны құжатталып отыр.
Мұра
Франкфорт, Кентукки штатының орталық бөлігі Уилкинсонға тиесілі жерлерден құрылды, және ол оның жоспарын жасады. Тарихи Либерти-холлдың бойымен өтетін маңызды көшеге Уилкинсон көшесі деп ат қойылды. Жаңа Орлеанда Джексон алаңына жақын Француз кварталында Джеймс Уилкинсонның құрметіне аталған, Уилкинсон деп аталатын қысқа көше бар. Луизиана штатының Мандевилл қаласында да Уилкинсон көшесі бар. Поншартрейн көліне жақын Мандевилдің көптеген ескі көшелері 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы көрнекті Жаңа Орлеан тұрғындарының немесе Жаңа Орлеан шайқасының батырларының есімдерімен аталады. Джорджия штатының Уилкинсон округі Уилкинсонның құрметіне аталған. Әділет сарай алаңында орналасқан Джорджия тарихи белгісі генерал туралы қысқаша өмірбаян береді және оны округ атауының бастауы деп көрсетеді. (Кеңесші Кеннет Краковтың, әдетте сенімді «Джорджияның жер-су аттары» анықтамалығында округ туралы жазбада Джеймс Уилкинсон округ құрылғаннан кейін ондаған жылдардан кейін дүниеге келген Валдоста саясаткері және теміржол басшысы Джеймс Марион Уилкинсонмен шатастырылған.) Миссисипи штатының Уилкинсон округі де генерал Уилкинсонның құрметіне аталған. Уилкинсон көп уақытын өткізген Ескі Нэтчез аймағында ол, күдікпен қарағанда, Бёрр қастандығын жоспарлаған; Форт Адамс (сол кездегі маңызды АҚШ армиялық бекінісі) Уилкинсонмен АҚШ-тың оңтүстік-батыстағы ең шеткі нүктесі және испан аумағына кірмес бұрын Миссисипи өзеніндегі соңғы американдық тоқталыс ретінде салынды. Уилкинсон әскерилердің қысқа шашты ұстану ережелерін жақтады. Ол төңкеріс және үнді соғыстарының қатысушысы полковник Томас Батлерді ұзын шашы үшін соттауға тырысты. Полковник Батлер сот аяқталмас бұрын қайтыс болды. Өлімі алдында ол өзінің ұзын, тоқылған шашын ешқашан кеспеді, және мүмкін аңызға айналған әңгімеде оның соңғы тілегі - оның табытына тесік жасау, сонда шашы тірі кезінде оны мазақтап келгендей, тіпті өлімнен кейін де Уилкинсонды мазақтау үшін ілініп тұруы еді. Уилкинсон 1789 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды.