Кіріспе

Байқаушылар өнер көрсеткені үшін төлем алатын спорт түрлері

Кәсіби спортта, әуесқой спорттан өзгеше, қатысушылар өнер көрсеткені үшін ақы алады. Спорттағы кәсібилік бірнеше жағдайдың жиынтығы арқасында қалыптасты. Бұқаралық ақпарат құралдары мен бос уақыттың көбеюі көрермендер санын арттырды, соның нәтижесінде спорт ұйымдары мен командалары жоғары табысқа қол жеткізе алады. Көптеген кәсіби спорт түрлерінде кәсіби ойыншыларға қарағанда әуесқойлар көп, бірақ әдетте әуесқойлар мен кәсібилер бірге жарыспайды.

Бейсбол

Бейсбол американдық Азамат соғысынан бұрын пайда болды (1861–1865). Алғашқыда, әсіресе құмды алаңдарда ойналған, ұпай жинау және есеп жүргізу бейсболға мән берді. "Бүгінде бейсбол туралы жазбаларсыз бейсболды көзге елестету мүмкін емес", - деп жазады Джон Торн "The Baseball Encyclopedia" кітабында. 1871 жылы алғашқы кәсіби бейсбол лигасы құрылды. 20 ғасырдың басында АҚШ-тың шығысындағы көптеген ірі қалаларда кәсіби бейсбол командалары болды. 19 ғасырда бірнеше лигалар пайда болып, кейін таратылғаннан кейін, 1876 жылы құрылған Ұлттық лига және 1903 жылы ірі лига ретінде мойындалған Америка лигасы 20 ғасырдың басында басым лигалар ретінде орнатылды. Әр лигадағы ең жеңіске жеткен команда "пеннантты" жеңіп алды деп есептелді; екі пеннант иесі тұрақты маусым аяқталғаннан кейін Дүниежүзілік серияда кездесті. Кемінде төрт ойынның жеңімпазы (жеті ойынға дейін) сол жылдың чемпионы атанды. Бұл тәртіп бүгінге дейін сақталып келеді, бірақ лигалар енді бөлінген және пеннанттар әр дивизион жеңімпаздары арасындағы плей-офф серияларында анықталады. Алғашқы маусым қиын болды. Ойындар жанкүйерлерден аз назар алды, ал баспасөзден тіпті аз. Роберт В. Петерсонның "Pigskin: The Early Years of Pro Football" кітабында айтылғандай, APFA ойындарына орта есеппен 4241 адам келді. Қауымдастықтың жарғылары командалардан 100 АҚШ доллары мөлшерінде қатысу төлемі талап етті, бірақ ешкім төлемеді. Маусым 19 желтоқсанда аяқталды. Маусым соңында плей-офф болған жоқ (бұл жаңалық, Нью-Йорк аймақтық лигасы қолданған болса да, 1933 жылға дейін енгізілмеді) және лига чемпионды анықтау үшін төрт айдан астам уақыт күтті. Колледж футболы ондаған жылдар бойы істегендей, APFA жеңімпазын дауыс беру арқылы анықтады. 1921 жылдың 30 сәуірінде команда өкілдері маусымды сегіз жеңіс және үш тең ойынмен аяқтаған, жалпы жеті ғана ұпай жіберген "Акрон Прос" командасын чемпион деп жариялады. "Декатур" және "Буффало" командалары, олардың әрқайсысы "Акронмен" тең ойнап, жеңістері көп болғандықтан, наразылық білдірді, бірақ "Акронның" иесі отырысқа төрағалық еткендіктен, бұл мүмкін болмады. Жеңімпаздар спорттық тауарлар компаниясы "Брансуик Балке Коллендер" сыйлаған күміс кубокты алды. Ойыншыларға алмаз сақиналар берілмеді, бірақ "Әлем чемпиондары" деген жазуы бар футбол пішіндес алтын медальондар берілді. "Брансуик Балке Коллендер" кубогының қазіргі орны белгісіз. Екі APFA франшизасының мұрасы жалғасуда. "Racine Cardinals" қазір Аризона штатында ойнайды, ал "Decatur Staleys" 1921 жылы Чикагоға көшіп, келесі жылы өздерінің атын "Bears" деп өзгертті. Каррмен бірге APFA-ның он ойыншысы 1963 жылы құрылған және 1920 жылы NFL-ді тудырған Кантон автомобиль дилерлігіне жақын орналасқан Профутбол Даңқы залына енгізілді. 1922 жылы Ұлттық футбол лигасы ретінде танылған APFA АҚШ-та және, іс жүзінде, бүкіл әлемдегі ең ірі кәсіби американдық футбол лигасы болып қала берді. Үлкен және кіші қалалардағы командалардың кездейсоқ жиынтығынан қазіргі кездегі қатаң құрылымға дейінгі эволюция біртіндеп жүрді. Грин-Бэй "Пакерс" ерекшелік болса, көптеген шағын нарықтық командалар Ұлы депрессия кезінде NFL-ден шығарылды. Вашингтон, Нью-Йорк, Детройт, Кливленд және Филадельфия қалаларындағы командаларға бірнеше рет әрекет жасалды, бірақ ақырында олардың қазіргі өкілдері орнықты (Бостон "New England Patriots" 1970 жылы NFL-ге қабылданғанға дейін әсіресе қиын болды). NFL 1946 жылы "Los Angeles Rams" командасымен жағалаудан жағалауға дейін кеңейді, бұл төрт ірі лиганың біріншісі болды, ал төрт жылдан кейін "San Francisco 49ers" командасын қабылдады. NFL 1960 жылдары "Dallas Cowboys", "Atlanta Falcons" және "New Orleans Saints" командаларын қабылдағанға дейін Оңтүстік АҚШ-қа енген жоқ. 1933 жылы чемпионат ойыны, 1936 жылы драфт және 1930 жылдары кестелер стандартталды. Әдетте, әр 10-15 жыл сайын NFL-дің үстемдігіне қарсы тұру үшін бәсекелес лигалар пайда болды, бірақ ешқайсысы NFL-ден тәуелсіз ұзақ мерзімді жұмыс істеуге қол жеткізе алмады, ал тек екеуі ғана – 1940 жылдардың аяғындағы "All America Football Conference" және 1960 жылдардың "American Football League" лигалары NFL оларды сіңіргенге дейін лигамен сәтті бәсекелесе алды. Кіші лига футболы, олардың лигаларының мүшелігі тұрақсыз болса да, 1930 жылдардың аяғында пайда бола бастады және 1970 жылдарға дейін бизнес моделі ретінде өмір сүрді. NFL-дің үстемдікке жетуінің маңызды факторы спорт тарихының басында теледидарды қабылдауы болды. Колледж футболы өз командаларының ойындарын көрсету құқығын қатты шектегендіктен (бұл саясат 1984 жылы заңсыз деп танылды), NFL ойындарды ел бойынша, команданың туған қаласынан басқа жерде теледидар арқылы көрсетуге рұқсат берді; 1970 жылдардың басында бұл шектеу жеңілдетілді, сол кезде NFL барлық ірі телеарналармен хабар тарату келісімдерін жасады, бұл кез келген бәсекелес лиганың сол кезден бері дамуына кедерілді. Қатысты спорт түрі – канадтық футбол 1950 жылдары канадтық футбол лигасының дамуымен кәсіби деңгейге жетті. CFL, NFL-мен өткізген ойындардың барлығында жеңіліске ұшыраған болса да, 1960 жылдардағы американдық лигаларымен салыстырылатын деңгейде болды (AFL командасына қарсы өткізген жалғыз ойынында жеңіске жетті). Канаданың халқы АҚШ халқынан он есе аз болғандықтан, теледидардан табыс табу мүмкіндігі төмен болды, ал Канаданың кейбір қалалары АҚШ-тың ірі нарықтарымен салыстырылатын болса да, Саскачеван және Гамильтон сияқты жерлердегі командалар NFL-дің тіпті шағын нарықтарымен де салыстырғанда өте кішкентай нарықта болды, сондықтан CFL басқа ірі кәсіби лигаларға қарағанда әлдеқайда аз төлейді, бірақ толық кәсіби деңгейде саналады. Еуропа, Жапония, Мексика және басқа елдерде де әртүрлі деңгейдегі американдық футбол лигалары бар, олар кәсіби ойыншыларды қабылдайды. Ең жоғары лигалар – неміс футбол лигасы, австрия футбол лигасы, жаңа еуропалық футбол лигасы және X лигасы. Әлем бойынша 60-тан астам елде лигалар бар. 1980 жылдардың соңынан бері жабық американдық футболдың дамуы кішкентай масштабты кәсіби футболдың өміршең болуына мүмкіндік берді.

Баскетбол

Баскетбол 1891 жылы ойлап табылды және алғашқы кәсіби лигалар 1920 жылдары құрылды. Америка баскетбол қауымдастығы 1946 жылы құрылды және үш жыл өткен соң қазіргі Ұлттық баскетбол қауымдастығына (НБА) айналды. НБА басқа спорт түрлеріне қарағанда АҚШ-та үстемдік орнатуға баяу дамыды, себебі 1976 жылға дейін, Америка баскетбол қауымдастығынан төрт команданы қабылдағанға дейін бұл орын алған жоқ. Кәсіби баскетболдың басқа спорт түрлеріне қарағанда тізімі кішкентай, бұл спортты басқа спорт түрлеріне қарағанда кішкентай қалаларда дамытуға мүмкіндік береді. Әлемнің әртүрлі елдерінде, әсіресе Еуропа мен Оңтүстік Америкада әртүрлі деңгейдегі кәсіби баскетбол лигаларын кездестіруге болады. Баскетбол 1980-ші жылдардың басында Маджик Джонсон мен Ларри Берд НБА-ға қосылып, өз командаларын бірнеше НБА титулына жеткізген кезде кеңінен танымал болды. Олар әдетте Майкл Джорданнан кейінгі барлық уақыттағы ең үздік ойыншылардың қатарында саналады. Майкл Джордан да 1990-шы жылдары Чикаго Буллз командасын алты рет жеңіске жеткізіп, НБА-ның назарын өзіне аударды.

Крикет

1920 жылдары Кариб теңізі елдерінен кейбір крикетшілер Ұлыбританияда кәсіби крикет ойнады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Үндістан субконтинентінен келген кәсіби крикетшілер британдық командаларға шақырылды. Көне совет лигасының қазіргі ұрпағы – Континентальдық хоккей лигасы толыққанды кәсіби деңгейде, Ресейден тыс командалары бар және тіпті ХЛ ардагерлерін де шартқа алуға жететін ресурстарға ие. Германия, Швеция, Швейцария, Норвегия, Финляндия және Австрия сияқты Еуропаның басқа елдерінде де маңызды кәсіби лигалар бар.

Регби футбол

Регби одағы 19-шы және 20-шы ғасырдың көп бөлігінде қатаң түрде әуесқойлық спорт түрі болды. 1995 жылы ойынның халықаралық басшылары алғаш рет кәсіби ойыншылардың қатысуына рұқсат берді. Регби лигасы, регби одағының ойыншыларға төлем жасауға қарсылығынан тікелей пайда болған спорт түрі; ол 1895 жылы құрылғаннан бері өз ойынында кәсібилікті қабылдады.

Кәсіпкерлікке қарсылық

Кәсіби спорттық шеберлік, спорттың негізгі етосы – өмірлік көрінеспеуіш үшін емес, тек бәсекелесу және таза ләззат алу үшін атқарылатын жарыс екенін жақтаған аматорлық спорт философиясының тарапынан дәстүрлі түрде сынға ұшырады. Аматорлық философияның мысалдары ретінде ағылшын мемлекеттік мектептерінде спортты насихаттауға әсер еткен «мысық христиандығы» қозғалысы және Пьер де Кубертеннің жақтаған Олимпизм, қазіргі Олимпиада ойындарының қайта жаңғыруының күші келтіріледі. Бұл екі спорттық практика мен идеал арасындағы шиеленіс 19 ғасырда қазіргі заманғы ұйымдастырылған спорттың пайда болуымен бірге басталды. Спорттағы жоғары саяси және қаржылық мүдделер осы шиеленістің күшті болып қалуын қамтамасыз етті. Кәсіби спорт ұйымдары көбінесе белгілі ұлттық және халықаралық федерацияларға қатысты «қарсылас» ұйымдар ретінде дамыды, мысалы, регби лигасы кодексін құруға себеп болған жарыс. Аматорлыққа қарсы ұсынылған аргументтер көбінесе спорттағы аматорлық ойнауға ақы төленбейтін топтарды қолдайды деген пікірге негізделген, демек, бұл төменгі топтарға жасалған жасырын дискриминация. Тағы бір аргумент – аматор ойыншылар көбінесе жалақының орнына жәрдемақы алып, аматор мәртебесін сақтайтын де-факто кәсіби спортшылар болып табылады. Мысалы, Шығыс блогының барлық елдері толық уақытты спортшылар болып жұмыс істеген, бірақ компанияның (ұшақ құрастыру, тамақ өнеркәсібі, трактор өнеркәсібі) немесе ұйымның (КГБ, Қызыл Армия, Кеңес Әуе күштері) тұрақты қызметкерлері ретінде жұмысқа орналасқан аматор ойыншылармен толы болды. Бұл ұйымдар өз қызметкерлері үшін жұмыстан кейінгі әлеуметтік спорттық команда ретінде ұсынылатын спортты демеушілік етті.

Діни қарсылық

Веслиандық қасиеттілік қозғалысындағы христиандар, бірінші күнді шәмбе сақтау ұстанымын ұстанатындар, кәсіби спортты көруге немесе оған қатысуға қарсы. Олардың пікірінше, кәсіби спорт лигалары қазіргі заманда кейбір ұйымдар жексенбі күні ("Құдай күні") ойындар өткізетін болғандықтан, шәмбе күнін бұзады. Кәсіби спорт құмар ойындармен байланысы үшін де сынға ұшырайды.

Спорттық жалақылар

Кәсіби спортшылар ең жоғары деңгейде көп ақша таба алады; мысалы, 2024 жылы Лос-Анджелес Доджерс бейсбол командасы ең жоғары жалақы алатын ойыншы Шохеи Охтаниге 70 миллион доллар төлейді. Forbes 2021 рейтингі бойынша ең жоғары жалақы алатын спортшылар арасында Криштиану Роналду, Лионель Месси, Наоми Осака, Тайгер Вудс, Серена Уильямс және күресші актер The Rock бар. Ең үздік он теннисші жылына орта есеппен 3 миллион доллар табады. Спорт пен спортшылардың табысының көп бөлігі теледидар және радио хабарларын тарату құқығынан түседі; мысалы, соңғы теледидар келісімшарты НФЛ жылына 5 миллиард АҚШ долларына бағаланады. Әйелдер баскетбол, гольф, футбол, софтбол және бейсбол сияқты спорт түрлерінде ерлерге қарағанда айтарлықтай аз табыс табады. Бірақ теннис спортында әйелдердің жалақысы ерлердікіндей болады. 2019 жылы ең жоғары жалақы алған спортшы қыз - Серена Уильямс, жылдық табысы 29,2 миллион доллар; ең жоғары жалақы алған ер адам - Лионель Месси, жылдық табысы 127 миллион доллар. Футболдан әйелдер үшін орташа жалақысы 35 000 АҚШ доллары, ал ерлер үшін 410 730 АҚШ доллары. Әйелдер лигасына қатысушылар саны ерлерге қарағанда төмен, корпоративтік демеушілер аз, сондай-ақ теледидар және радио хабарларын тарату құқығынан түскен ақша да аз. Әлемде кең тараған гендерлік теңсіздіктер кәсіби спортта әйел спортшыларды қолдау мен бағалауға кедергі келтіреді. Спортшы әйелдер ерлер сияқты көзге түсу және демеушілік мүмкіндіктері үшін күреседі, олардың жетістіктері жиі негізгі спорт ақпараттарында жарылмайды. Пурдью университетінің америкалық зерттеулер, гендер және сексуалдық қатынастар профессоры Шерил Кукидің TEDx баяндамасына сәйкес, спорттың негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында және демеушілік мүмкіндіктерде әйел спортшыларды шеттету жаңалық емес. Кукидің айтуынша, спортшы әйелдер қажетті ресурстарға қол жеткізуді және қаржылық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін көбірек көзге түсуі керек, бұл олардың кәсіби дамуына әсер етеді. Алайда, жоғары лигадан тыс жерде кәсіби спортшылардың ақша табуы күрт төмендейді, өйткені жанкүйерлер базасы әдетте кішірек және теледидарлық кірістер жоқ. Мысалы, Ұлттық футбол лигасының командалары өз ойыншыларына жыл сайын миллиондаған доллар төлей алады және әлі де елеулі пайданы сақтай алады, ал АҚШ-тағы екінші ең жоғары американдық футбол лигасы, Біріккен футбол лигасы, өз ойыншыларына жылына тек 20 000 АҚШ долларын бөлгеніне қарамастан, өз шоттарын төлеу үшін үнемі күресіп, үнемі ақша жоғалтады. Теледидар желілері лиганың бизнес моделін тиімсіз етіп, лигаға емес, теледидар эфир уақытына ақы төлейді. АҚШ пен Канадада төменгі деңгейдегі кәсіби лигалардың көпшілігі өздерін филиалдардағы ферма командалары ретінде басқарады, олар жасөспірім ойыншыларды үлкен лигаларда ойнау үшін дамытуға келіседі, ал бұл ойыншылардың жалақысын субсидиялау үшін; бұл кіші лига жүйесі деп аталады және кәсіби бейсбол мен кәсіби шайбалы хоккейде кең таралған. Әйтпесе, лига өзін жартылай кәсіби деп санауы мүмкін, яғни ойыншыларға аз сома төлей алады, бірақ ойыншының негізгі өмір сүру шығындарын өтеуге жеткіліксіз. Көптеген кәсіби спортшылар зейнеткерлікке шыққаннан кейін көп ұзамай қаржылық қиындықтарға ұшырайды, себебі олар нашар инвестиция, абайсыз шығын және спорттық емес дағдылардың жетіспеушілігімен байланысты. Кәсіби спорттағы мансабының тозуы физикалық және психикалық жанама әсерлерге әкелуі мүмкін (мысалы, созылмалы травматикалық энцефалопатия, 2010 жылдары қоғамдық хабардарлықтың үлкен өсуіне әкелген жағдай), бұл бұрынғы кәсіби спортшының жұмысқа орналасуына зиян тигізуі мүмкін. АҚШ-та осы проблемалардың кейбірін колледждің спорттық жүйесі кәсіби спортшылардың көпшілігінің студенттік қарызсыз колледж білімін алуын қамтамасыз етеді, бұл олардың спорттық мансабы аяқталғаннан кейін мансап жолын ұсынады.

Қытай суперлигасы

Қытай Суперлигасындағы ойыншының орташа жалақысы 2011 жылғы маусымда шамамен 10,7 миллион юань (£1 миллион) құрады, бұл 2010 жылғы маусымдағы 600,000 юаньден жоғары. 2011 жылғы Қытай Суперлигасының ең көп жалақы алған ойыншысы – «Гуанчжоу Эвергранде» клубының Дарио Конка болды, ол табыс салығынан кейін 67,4 миллион юань ($10,5 миллион) жылдық жалақы алды, осылайша ол әлемдегі ең жоғары жалақы алатын ойыншылардың қатарына енді.

Ресей премьер-лигасы

2011–2012 жылғы Ресей Премьер-лигасының ең көп жалақы алған ойыншысы – «Анжи» Махачкала клубының Сэмюэл Эту'о болды. 2011–2012 маусымының соңында ол табыс салығынан кейін 900,2 миллион рубль (35,7 миллион фунт стерлинг) жалақы алуға тиіс болды, бұл Эту'оны әлемдегі ең көп табыс табатын екінші спортшы және әлемдегі ең көп жалақы алатын футболшы – Лионель Месси мен Златан Ибрагимовичтен кейін қалдырды.

Бундеслига

Неміс Бундеслигасындағы ойыншының орташа жалақысы 2010–11 маусымда шамамен 3,3 миллион евроны (2,5 миллион фунт стерлинг) құрады, бұл 2009–2010 Бундеслига маусымындағы 2,5 миллион евродан жоғары. 2010–11 Бундеслига маусымындағы ең көп жалақы алған ойыншы – «Бавария» клубының Фрэнк Рибери болды, ол табыс салығынан кейін 6,3 миллион евро жалақы алды.

А сериясы

Италияның жоғары лигасы – Серия А-да 2010–2011 жылғы маусымдағы орташа жалақы шамамен 5 миллион еуроны құрады, бұл 2005–2006 жылғы маусымдағы 1 миллион еуродан әлдеқайда жоғары. 2010–2011 жылғы маусымдағы ең көп жалақы алған ойыншы – «Милан» клубының Златан Ибрагимович, ол табыс салығынан кейін 25,9 миллион еуро жалақы алды, сонымен қатар оның бонустары мен жарналары да осы сомаға кіреді.

Ла Лига

Барселона футбол клубының Лионель Месси – әлемдегі ең көп жалақы алатын екінші ойыншы. Ол табыс салығынан кейін жылына 29,6 миллион фунт стерлинг (45 миллион АҚШ долларынан астам) жалақы алады, бұл Мессидің бонустары мен жарнамалық кірістерін де қамтиды. Испания Ла Лигасында Лионель Мессидің клубы – «Барселона» футболшыларының 2010–2011 маусымындағы орташа жалақысы 6,5 миллион евроны құрады, бұл 2009–2010 маусымындағы 5,5 миллион евродан жоғары. 2007–2008 жылдары бұл көрсеткіш шамамен 1,2 миллион фунт стерлинг, ал 2006–2007 жылдары 676 000 фунт стерлинг болған. Тіпті 2010–2011 жылдары Джон Терри мен Стивен Джеррард сияқты жетекші ойыншылар жылына 7 миллион фунт стерлингке дейін таба алатын. «Манчестер Сити» футбол клубының ойыншылары сол маусымда орташа есеппен 2 миллион фунт стерлинг жалақы алды. Премьер-лига жалақылары соңғы жылдары үлкен теледидарлық келісімдер мен клубтарға жаңа инвесторлардың келуінің арқасында өсті. 2017–2018 маусымында Премьер-лиганың екі манчестерлік клубы ең жоғары орташа жалақыны көрсетті, «Манчестер Юнайтед» және «Манчестер Сити» футболшыларының орташа жалақысы 5,2 миллион фунт стерлингтен асты. Ибрагимович 2019 жылғы келісімшартына MLS-тің «Тағайындалған ойыншы» ережесі бойынша қол қойды, бұл ереже 2007 жылы халықаралық жұлдыздарды тарту мақсатымен енгізілген. Қазір зейнеткерлікке шыққан ағылшын футболшысы Дэвид Бекхэм осы ереженің негізінде қол қойған алғашқы ойыншы болды. Ереже күшіне енген кезде әр командада 400 000 долларлық жалақы шегімен бір «Тағайындалған ойыншы» орны болды, бірақ төленетін жалақыға ешқандай шектеу қойылған жоқ. Лиганың орташа жалақысы 2015 жылы жылына шамамен 283 000 долларды құрады, ал медианалық жалақы 110 000 долларға жақын болды. 2019 жылы MLS-тің ең төменгі жалақысы көптеген ойыншылар үшін 70 250 доллар, ал резервтік тізімдегі ойыншылар үшін (25-28 орын) – 56 250 долларды құрады. 2012 жылы MLB-ның орташа жалақысы 3 440 000 доллар, медианалық жалақысы 1 075 000 доллар болды, ал ең төменгі жалақы 1970 жылғы инфляцияға сәйкес орташа жалақыдан төрт есеге өсті (480 000 доллар).

Крикет

2019 жылы Үндістан премьер-лигасында ойыншылар аптасына орташа 101 444 доллар, ал медианалық жалақысы 72 450 доллар көрінеді. 2017 жылы халықаралық крикеттегі ең көп жалақы алған ойыншылар (сол кездегі) 10 Тест крикеті елдері бойынша 90 000 доллардан 1 470 000 долларға дейін (тек келісімшарт және матч ақысын ескергенде) таба алды.