Кіріспе
Кашмир Пандиттері (қашмир брахмандары деп те аталады) – Кашмир индустарының тобы және Үндістанның ірі Сарасват брахман қауымының бір бөлігі. Олар Үндістанның Жамму және Кашмир одақтық аумағында орналасқан Кашмир аңғарындағы Панча Гауда брахман тобына жатады. Кашмир Пандиттері – Кашмир аңғарының түпкілікті тұрғындары, индустар, орта ғасырларда аймақтың халқының ислам дініне кең ауқымды көшкеннен кейін қалған жалғыз индустар. Аймақтағы ислами радикализмнің күшеюіне байланысты, 1990 жылдардағы жаппай қоныс аудару кезінде көптеген адамдар кетіп қалды. Бірақ, әлі де шағын топтары қалған.
The Kashmiri Pandits (also known as Kashmiri Brahmins) are a group of Kashmiri Hindus and a part of the larger Saraswat Brahmin community of India. They belong to the Pancha Gauda Brahmin group from the Kashmir Valley, located within the Indian union territory of Jammu and Kashmir. Kashmiri Pandits are Hindu Kashmiris native to the Kashmir Valley, and the only remaining Hindu Kashmiris after the large scale of conversion of the Valley's population to Islam during the medieval times. Prompted by the growth of Islamic militancy in the valley, large numbers left in the exodus of the 1990s. Even so, small numbers remain.
Ерте тарих
Кашмир аймағындағы индуистік касталық жүйе Ашока заманынан бастап, шамамен б.з.д. III ғасырдан бері Буддизмнің таралуымен әсер көрді. Осының салдарынан вәрнаның дәстүрлі шекаралары, брахмандардан басқа, нашарлап кетті. Ертедегі Кашмир қоғамының тағы бір ерекшелігі – сол кезеңдегі басқа қауымдармен салыстырғанда әйелдерге қаратылатын салыстырмалы түрде жоғары құрмет. Тарихи тұрғыдан даулы аймақ болған Солтүстік Үндістан VIII ғасырдан бастап түрік және араб билеушілерінің шабуылына ұшырады, бірақ олар көбінесе таулармен қоршалған Кашмир аңғарын басқа, жеңілрек мақсаттарға қаратылғандықтан елемеді. Мұсылман билігі аңғарда тек XIV ғасырда ғана орнады, және бұл басып алудың нәтижесінде емес, индуист Лохара әулетінің әлсіз билігі мен кең таралған жемқорлығынан туындаған ішкі мәселелердің салдарынан болды. Мохиббул Хасан осы құлдырауды былай сипаттайды: «Дамаралар (феодалдық басшылар) күшті болып, патшалық билікке бағынбады және үнемі болашақ көтерілістерімен елді хаоске ұрды. Адамның өмірі мен мүлкі қауіпсіз болмады, егіншілік төмендеді, сауда тоқтап қалған кездер болды. Әлеуметтік және моральдық жағынан да сот пен ел де деградацияның ең төменгі деңгейіне түсті».
Ортағасырлық тарих
Зулжу, Түркістаннан шыққан моңғол болса керек, 1320 жылы Кашмир аңғарының көптеген аймақтарын бағындырған әскерге басшылық етіп, зор қиратушылық тудырды. Дегенмен, Зулжу мұсылман болмаған болуы мүмкін. 14 ғасырда Кашмирлік Пандиттер үш тармаққа бөлінген болуы ықтимал: Гуру/Бачабат (руханилар), Йотиш (жорамалдаушылар) және Каркун (тарихта көбінесе үкіметте жұмыс істегендер). Кашмирлік брахмандардың көпшілігі – Каркундар, және бұл, Кашмир халқының көп бөлігінің ислам дініне өтуімен байланысты болуы мүмкін, бұл индуист дін қызметкерлеріне деген сұраныстың азаюына және көптеген Кашмирлік брахмандардың әлеуметтік жұмыс іздеуіне әкелді. Бутшиканның мұрагері, берілген мұсылман Зайн-ул-Абидин (1423–74), индустарға төзімділікпен қарады, тіпті мұсылмандыққа күштеп ауысқандардың индуизмге қайта оралуына рұқсат берді, сондай-ақ храмдарды қалпына келтіруге қатысты. Ол осы Пандиттердің білімін құрметтеді, оларға жер берді және кетіп қалғандарды қайта оралуға шақырды. Ол қабілеттілік принципі бойынша басқарылған мемлекет құрды, оның ең жақын кеңесшілерінің арасында брахмандар мен буддистер де болды.
Қазіргі заманғы
Үндістанның дамушы қоғамдарды зерттеу орталығының (CSDS) бұрынғы директоры Д. Л. Шет, 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін орта тапты құрайтын және дәстүрлі түрде "қалалық және кәсіби" (дәрігерлер, заңгерлер, мұғалімдер, инженерлер сияқты мамандықтарды меңгерген) үнді қоғамдастықтарын тізімдейді. Бұл тізімге Кашмир пандиттері, Гуджараттан Нагар брахмандары; Оңтүстік Үндістан брахмандары; Панджаби хатрилері және Солтүстік Үндістанның кайасталары; Махараштрадан Читпавандар мен ККП (Чандрасенья Кайаста Прабхус); Пробасилер мен Бхадралок бенгалдары; Парсилер және мұсылман және христиан қауымдастықтарының ең жоғары тобы кірді. П. К. Верманың сөзіне сәйкес, "Білім беру – осы үнділік элитаны байланыстыратын ортақ бағыт болды" және осы қоғамдардың дерлік барлық мүшелері ағылшын тілінде оқи және жаза білді, сондай-ақ мектеп білімінен асып түсетін білім алды.
Кашмирден шығу (1989-1995)
Кашмир пандитері Догра билігі кезінде (1846–1947 жж.) аңғар тұрғындарының бағаланатын бір бөлігі болған. 1950 жылғы жер реформасының салдарынан олардың 20 пайызы аңғарды қалды, ал 1981 жылы пандитердің саны жалпы халықтың 5 пайызын құрады. 1990-шы жылдары радикал исламшылдар мен жауынгерлер тарапынан қудалау мен қауіп-қатерлер туындағаннан кейін, жауынгерлік қимылдардың күшеюі кезінде олардың көп бөлігі елдерін тастап кетті. 1990 жылдың 19 қаңтарындағы оқиғалар ерекше қатыгездікпен өтті. Сол күні мешіттерден Кашмир пандитерінің кафирлер екендігі және еркектердің Кашмирден кетуі, ислам дінін қабылдауы немесе өлтірілуі керек деген жарияламалар жасалды. Бірінші нұсқаны таңдағандар әйелдерін тастап кетуге міндеттелді. Кашмир мұсылмандарына пандитердің үйлерін анықтап, оларды жүйелі түрде дін өзгертуге немесе өлтіруге бағытталған шабуылдарға ұшырату тапсырылды. Көптеген авторлардың мәліметінше, 140 мыңдық пандитердің шамамен 100 мыңы 1990-шы жылдары аңғарды қалдырды. Басқа авторлар бұл көшудің көлемі жоғары екенін айтады, ол 150 мыңнан астам халықтың жалпы санынан басталып, 200 мың пандитердің 190 мыңына дейін, тіпті 800 мыңға жетеді. Жоспарланған көшудің мәні әлі де даулы, сол кездегі губернатор Джагмоханның құпия көшуді ұйымдастыруға қатысы да әңгімеге арқау болған. Кашмирдегі босқындар лагерінде көптеген пандитер өте қиын жағдайда өмір сүріп жатыр. Үкімет Кашмир аймағында әлі де тұрып жатқан пандитерге террористік қауіп төндіргенін хабарлады. Үндістанның әртүрлі аймақтарындағы индустар пандитерге көмектесуге тырысты. Махараштрадан келген Бал Тхакерей осы пандитердің балалары үшін инженерлік колледждерде оқу орындарын резервтеді. Ол оларға көмек көрсетуші алғашқы адамдардың бірі болды, содан кейін Пәнджаб та оның үлгісін қабылдады. 2009 жылы Орегон заң шығарушы жиналысы 2007 жылдың 14 қыркүйегін Ислам мемлекетін құруға тырысқан террористердің Джамму мен Кашмирдің мұсылман емес азшылықтарына еткен этникалық тазалау мен террорлық науқандарын мойындау үшін шейіттер күні деп тану туралы қаулы қабылдады. 2010 жылы Джамму мен Кашмир үкіметі аңғарда 3445 адамнан тұратын 808 пандитер отбасы әлі де тұрып жатқанын және оларды қайта оралуға ынталандыру үшін ұсынылған қаржылық және басқа да жеңілдіктер нәтижесіз болғанын мәлімдеді. ДЖК үкіметінің мәліметінше, 1989 мен 2004 жылдар аралығында 219 адам қаза тапқан, бірақ содан кейін ешкім өлмеген. Кашмирдегі пандитердің жергілікті ұйымы, Кашмир Пандит Сангарш Самити 2008 және 2009 жылдары жүргізілген зерттеулер нәтижесінде 1990 жылдан 2011 жылға дейін көтерілісшілер 399 кашмирлік пандитті өлтіргенін, олардың 75 пайызы көтерілістің алғашқы жылында қаза тапқанын хабарлады. Көштің жағдайы жақсарған соң олар елге оралуды үміттенеді. Алайда, жағдай тұрақсыз болып қалып, олар өз өмірлеріне қауіп төндіретінінен қорқады, сондықтан олар орала алмады. 2015 жылдың қазан айына дейін, Джамму мен Кашмир үкіметінің мәліметінше, 1990 жылдан бері Кашмир аңғарына тек бір пандитер отбасы ғана оралды, оларға қайта оралуға көмектесу үшін қаржылық көмек көрсетілгеніне қарамастан. 2016 жылдың соңына қарай, 2008 жылы БПҰ үкіметінен 1,168 млн. рупилік пакет жарияланғаннан бері 1800-ге жуық жас кашмирлік пандитер аңғарға оралды.
ҚХР және JKMIP заңдары
Аймақтарда көмек көрсету үшін кеңселер ұйымдастырылған. Кашмирлік Пандиттерге көмек көрсету мақсатында көптеген бұйрықтар, нұсқаулар және ұсынымдар жарияланды. 1997 жылғы «Жамму және Кашмир көшіп қонғандардың жылжымайтын мүлігін (сақтау, қорғау және қиын жағдайға түсіріп сатуға тыйым салу)» заңында белгіленгендей, «Егер біреу көшіп қонғанның жылжымайтын мүлігін заңсыз түрде иемденіп немесе оны пайдалану құқығын алса, ол көшіп қонғанға заңсыз иемдену кезеңі үшін аудан әкімі белгілейтін тәртіппен өтемақы төлеуге міндетті».
Әлеуметтік-саяси ұйымдар
Кашмирлік пандит қауымының көшіп кетуінен кейін, ықпалдасқан қауымның мүддесін қорғау үшін түрлі әлеуметтік-саяси ұйымдар құрылды. Олардың ең белгілілері – «Бүкілүнді кашмирлік қоғам» (AIKS), «Бүкілүнді кашмирлік пандиттер» конференциясы, «Панун Кашмир» және «Кашмир қауымдастығы». Бұл ұйымдар бейбіт келіссөздер жүргізу, адам құқықтарын қорғаушы топтарды ұйымдастыру және пандиттер үшін жұмыс орындарын жасау арқылы аңғардағы қауымды қайта орналастыруға қатысады. «Панун Кашмир» Кашмирдің оңтүстік бөлігінде қауым үшін жеке мемлекет құруды талап етіп отыр. «Иккжут Джамму» саяси партиясы, Джамму мен Кашмирде Кашмирде екі Одақтык аумақ құруды жақтады, олардың бірі – кашмирлік индустар үшін «Панун Кашмир».
Халықтың таралуы
1941 жылғы санақ бойынша Кашмир аңғарында 78 800 кашмирлік пандит тұрды. Олар аңғардың екі ауданында орналасқан: Барамулла ауданында индустар халықтың 2,1 пайызын құрады, яғни 612 428 адамның ішінде 12 919 индус болды. Ал Анантнаг ауданында олар халықтың 7,84 пайызын құрады. Ғалым Кристофер Снедденнің мәліметінше, 1947 жылы Кашмир аңғарының халқының шамамен 6 пайызын пандиттер құраған. 1950 жылға қарай олардың саны 5 пайызға дейін төмендеді, себебі көптеген пандиттер өтемақысыз жерді қайта бөлу саясаты, Кашмирдің Үндістанға қосылуының белгісіздігі және экономикалық және әлеуметтік құлдырау қаупі салдарынан Үндістанның басқа аймақтарына көшіп кетті. Көбінесе отбасылар Джамму, ҰҚК және басқа да көршілес штаттарға қоныс аударды.
Діндік наным-сенімдер
Кашмирде күнге табыну кең таралған, Лалитадитя Муктапида салған Мартанд Күн ғибадатханасы сияқты қасиетті орындары бар. Күнге табынуды Ираннан Кушан патшалары Кашмирге әкелген деп саналады. Лалитадитяның ізашары Ранадитя алғашқы күн ғибадатханасын салған деген әңгіме бар. Ванвун ән айтуы Кашмирлік Пандиттердің діни рәсімдерінің маңызды бөлігі болып табылады.
Қажылық орындары
Хармухты Кашмирлік Пандиттер дәстүрлі түрде қастерлейді. 2009 жылы олар осы жерге қажылық сапарларын қайта жандандыруға тырысты. Шринагардағы Мата-Хирбхавани киелі орны индуизмнің ең қасиетті киелі орындарының бірі саналады. Киелі орны Гандербал ауданындағы Шринагардан 24 шақырым қашықтықтағы Тулламулла ауылында орналасқан. 2012 жылы осы киелі орнында Кашмир аймағындағы Кашмирлік Пандиттердің ең көп жиынтығы болды.
Фестивальдар
Кашмирлік Пандиттердің мерекелеріне Шивратри (кашмир тілінде Херат) кіреді, бұл Кашмирлік Пандиттердің ең маңызды мерекелерінің бірі. Навр, немесе Кашмир ай күнтізбесі бойынша жаңа жыл да Пандиттердің маңызды мерекесі болып табылады.
Киім
Кшемендраның XI ғасырдағы егжей-тегжейлі жазбаларында нақты табиғаты белгісіз көптеген заттар сипатталған. Канчука деп аталатын жейделерді ерлер ұзақ жеңді, ал әйелдер ұзақ және жартылай жеңді киген. Бас киімдер, сондай-ақ ширахшата деп аталатын түркі киілетін, ал аяқ киім – былғарыдан жасалған туфлі мен етіктер, шұлықпен киілетін. Кейбір заттар өте әсем болған, мысалы, модаға еретін адамдар киетін майуропанах деп аталатын тауысқұс пішіндес аяқ киімдері және гүлдік өрнектермен безендірілген, ішін ара шабымен майланған болат табанды аяқ киімдер. Олар сондай-ақ, мехала, яғни белдік киеді.
Музыка
Хензай – Кашмирлік Пандиттердің мерекелерінде орындайтын ежелгі дәстүрлі ән түрі. Онда көне заманға тән ерекшеліктер бар, бұл оның Кашмир халық әнінің ең ерте түрі екенін көрсетеді.
Диета
Кашмирлік пандитер ет, оның ішінде қой еті мен балықты жеу дәстүріне ие, бірақ олар шастраларда белгіленген сиыр еті және шошқа еті сияқты тыйым салынған жануарлардың етін жемеу шектеулерін сақтайды. Фредерик Дж. Симонс кейбір хабарламаларға сәйкес, кашмирлік пандитер диеталарының бір бөлігі ретінде балықты да тұтынады деседі.