Кіріспе

1952–2019 жылдары Үндістан басқаруында болған бұрынғы мемлекет

Жамму және Кашмир – 1952 жылдан 2019 жылға дейін Үндістанның мемлекет ретінде басқарған аймағы. Бұл аймақ Үлкен Кашмир аймағының оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін құрайды. Кашмир аймағы 20 ғасырдың ортасынан бері Үндістан, Пәкістан және Қытай арасындағы даудың нысаны болып келген. Бұл мемлекеттің негізгі аумағы бұрынғы Жамму және Кашмир княздығының бір бөлігі болды. Княздықтың батыс аудандары, қазір Азад Кашмир деп аталады, ал солтүстік аумақтары, қазір Гилгит-Балтистан деп аталады, Пәкістанның басқаруында. Шығыстағы Тибетпен шектесетін Ақсай-Чин аймағы 1962 жылдан бері Қытайдың бақылауында. 2019 жылы Үндістан үкіметі Үндістан Конституциясының 370-бабына сәйкес Жамму және Кашмирге берілген ерекше мәртебені жойғаннан кейін, Үндістан Парламенті Жамму және Кашмирді қайта ұйымдастыру туралы заң қабылдады. Бұл заң мемлекетті таратып, оны 2019 жылдың 31 қазанынан бастап екі одақтық аумаққа – батыстағы Жамму және Кашмир және шығыстағы Ладакқа бөліп қайта ұйымдастырды. Таратылған кезде Жамму және Кашмир Үндістанда мұсылман халқы басым мемлекет болды.

Құру

1947–1948 жылдардағы Үнді-Пәкістан соғысынан кейін, Джамму және Кашмир княздығы Үндістан (Джамму, Кашмир аңғары және Ладак аймақтарын бақылаған) мен Пәкістан (Гилгит-Балтистан және Азад Кашмирді бақылаған) арасында бөлінді. Мемлекет пен Үндістан үкіметінің өкілеттіктеріне қатысты қосылу шартының ережелерін үйлестіру мақсатында Үндістанның Конституциялық Ассамблеясы 306 А бап деп аталатын, кейіннен 370-бапқа айналатын жобаны әзірледі. 1951 жылғы қазан айында Абдулланың «Джамму және Кашмир Ұлттық Конференциясы» партиясы барлық орындарды жеңіп алған сайлаудан кейін, штаттың жаңа конституциясын жасау үшін Джамму және Кашмирдің Құрылтай жиналысы шақырылды. Абдулла 1952 жылғы 24 шілдеде Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Нерумен «Дели келісімі» деп аталатын келісімге келді. Бұл келісім азаматтық және негізгі құқықтарға қатысты Үндістан Конституциясының ережелерін штатқа, сондай-ақ Үндістан Жоғарғы Сотының құзырына таратуға мүмкіндік берді. Монархияны жою, мемлекетке жеке ту және ресми тіл беру мәселелері де келісілді. «Дели келісімі» Джамму және Кашмирдің автономиясын мойындау арқылы орталық үкімет пен штат арасындағы қарым-қатынасты анықтады, сонымен бірге оны Үндістанның ажырамас бөлігі деп жариялады және қосылу шартына кірмеген бірнеше сала бойынша орталық үкіметке бақылау құқығын берді. Джамму және Кашмир үкіметі келісімнің шарттарын қабылдауға дереу кірісті. Джамму және Кашмир Конституциясы бойынша жобалау комитетінің монархияға қатысты ұсыныстары 1952 жылғы 21 тамызда Джамму және Кашмирдің Конституциялық Ассамблеясымен қабылданды. 1952 жылғы қарашада Джамму және Кашмир Конституциясын өзгерту туралы заңға түзетулер енгізілді. Регент Каран Сингх Құрылтай жиналысымен Садар-и Риясат, яғни мемлекет басшысы болып ресми түрде сайланды және кейіннен Үндістан Президенті тарапынан мойындалды. Осы түзетулер штат конституциясына енгізілген ережелер 17 қарашада күшіне енді.

Үндістанмен интеграция

Алайда Абдулла 370-бапты тұрақты етуге тырысты және штаттың Үндістаннан бөлінуін талап ете бастады, бұл 1953 жылы оның тұтқындалуына әкелді. Бакши Гулам Мохаммед содан кейін Жемму-Кешмірдің премьер-министрі болды. 1954 жылғы ақпанда штаттың құрылтай жиналысы Үндістан Конституциясының кейбір ережелерін кеңейтіп, штаттың Индияға қосылуын ресми түрде бекітті. 1954 жылғы 14 мамырда Дели келісімін іске асыру үшін Президент жарлығы қабылданды, оның күші құрылтай жиналысының қаулысына негізделген. Жамму-Кешмірдің жаңа Конституциясы 1956 жылғы 17 қарашада қабылданды және 1957 жылғы 26 қаңтарда күшіне енді. Осыдан кейін штаттық құрылтай жиналысы өзін таратып, 1957 жылы заң шығарушы жиналысқа сайлау өтті, онда Ұлттық конференция 75 орынның 68-ін жеңіп алды. 1956-1957 жылдары Қытай Ладак аймағының даулы Ақсай Чин ауданы арқылы жол салды. Үндістанның бұл жолды кеш байқауы 1962 жылғы Қытай-Индия соғысына әкелді; Қытай содан бері Ақсай Чинді басқарып келеді. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысынан кейін Үндістан мен Пәкістан Симла келісіміне қол қойды, Кашмирдегі бақылау сызығын мойындады және екіжақты келіссөздер арқылы дауды бейбіт шешуге міндеттенді. 1964 жылғы желтоқсанда Үндістан үкіметі Үндістан Конституциясының 356 және 357-баптарының ережелерін кеңейтті, бұл штатты Президенттік үкімге беруге мүмкіндік берді. 1965 жылғы сәуірде заң шығарушы жиналыс Садар-и Риясат лауазымын Губернаторға, ал Вазир-и Азам (Премьер-министр) лауазымын Жамму және Кашмирдің Бас министріне өзгертуге келісім берді. Бұл өзгеріс штаттің құқықтық құрылымына тікелей әсер етпесе де, Жамму және Кашмир үкіметінің басқа кез келген үндістандық штаттың үкіметімен тең екенін көрсетті. Нехру 1964 жылғы сәуірде тұтқынға алынған Абдулланы босатып, Пәкістанмен диалог бастауға тырысқанымен, Пәкістан бұл оқиғаларды Жамму және Кашмирдің Үндістаннан бөлінбеуіне алып келетінін көрді және қарулы қақтығысты бастады. Гулам Мохаммед Садық үкіметі осы уақытта штатты Үндістанға одан әрі интеграциялау үшін Үндістан Конституциясының көптеген ережелерін кеңейтті. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысындағы Пәкістанның жеңілісі Кашмир ұлтшыл қозғалысын әлсіретті және Абдулла бөліну талаптарынан бас тартты. 1975 жылғы Индира-Шейх келісімі бойынша ол аймақты Үндістанның бір бөлігі деп мойындады, штат заң шығарушы органы заң шығару үшін Президенттің мақұлдауын қажет етеді және Үндістан Парламенті сепаратизмге қарсы заңдар қабылдай алады. Қарсылық ретінде 370-бап өзгеріссіз қалды және Абдулла штаттың Бас министрі болды. Аймақта оның 1982 жылы қайтыс болғанға дейін көбінесе бейбітшілік сақталды.

Кашмирдегі көтеріліс

1980 жылдардың соңында Одақ үкіметінің қатаң саясатына наразылық және 1987 жылғы Джамму мен Кашмир заң шығару жиналысы сайлауындағы бұрмалаушылық туралы айыптаулар Пәкістан қолдаған зорлық көтерілісіне және қарулы бүлікке әкелді. Пәкістан сепаратистік қозғалысқа "моральдық және дипломатиялық" қолдау көрсетіп отырғанын мәлімдеді, соның ішінде Джамму-Кашмирде күресу үшін. 2015 жылы Пәкістанның бұрынғы президенті Первез Мүшәрраф 1990 жылдары Пәкістанның бүлікшіл топтарды қолдап, оқытқанын мойындады. Үндістан Пәкістанды Кашмирдегі "шекаралық терроризмді" тоқтатуға бірнеше рет шақырды. Радикалды ислами көзқарастары бар бірнеше жаңа жауынгерлік топтар пайда болды және қозғалыстың идеологиялық бағытын ислами бағытқа өзгертті. Бұл 1980 жылдардағы кеңес-ауған соғысының аяқталуынан кейін Кашмир аңғарына көптеп келген ислами "жиһадшы" жауынгерлерінің (мужахидтердің) келуімен жеңілді. 1999 жылға қарай Одақ тізіміндегі 97 пәннің 94-і және Үндістан Конституциясының 395 бабының 260-ы штатқа қолданыла бастады, бірақ ол өзінің автономиясын сақтап қалды. 370-бап осы уақытқа дейін көбінесе символдық мәнге ие болды. 2016-2017 жылдардағы Кашмирдегі тәртіпсіздіктер нәтижесінде 90-нан астам бейбіт тұрғын қаза тапты және 15 000-нан астам адам жарақаттанды. 2017 жылдың маусым айында Аннантнагта Пәкістандық "Лашкар-е-Тоиба" тобының шабуылдық әрекеттерінен алты полицей, оның ішінде бір кіші инспектор қаза тапты. 2019 жылдың ақпан айында Пулвамада үнділік полиция кортежіне жасалған шабуылда 40 полицей қаза тапты. Шабуылға жауапкершілікті Пәкістан қолдаған "Джейш-е Мохаммед" экстремистік тобы өз мойнына алды.

Тарату

2019 жылдың тамызында Үндістан Парламентінің екі палатасы да 370-бапқа түзетулер енгізу және Үндістан Конституциясын штатқа толығымен қолдану туралы қаулылар қабылдады, бұл Үндістан Президентінің конституциялық бұйрығы арқылы іске асырылды. Сонымен қатар, Парламент 2019 жылғы «Джамму және Кашмирді қайта ұйымдастыру туралы» заңды қабылдады, онда Джамму және Кашмир штаты таратылып, екі жаңа одақтық аумақ құрылды: Джамму және Кашмир және Ладакх. Аталған қайта ұйымдастыру заңына Үндістан Президенті қол қойды және ол 2019 жылдың 31 қазанында күшіне енді. Бұл шараларға дейін Одақ үкіметі Кашмир аңғарын тоқтатып, қауіпсіздік күштерін күшейтті, жиналыстарға тыйым салатын 144-бапты енгізіп, Джамму және Кашмирдің бұрынғы бас министрлері Омар Абдулла және Мехбуба Муфти сияқты саяси лидерлерді үй қамауына алды. Сондай-ақ интернет және телефон байланысы тоқтатылды.

Демография

Джамму және Кашмир – мұсылман халқы басым болған Үндістандағы жалғыз штат. 1961 жылы өткен, штат құрылғаннан кейін алғаш рет жүргізілген Үндістан халық санағында халықтың 68,31% ислам дінін ұстанса, 28,45% индуизмді ұстанды. 1981 жылы ислам дінін ұстанатын халықтың үлесі 64,19%-ға төмендеді, бірақ содан кейін қайта қалпына келді. 2011 жылғы халық санағы бойынша, штат территориясында өткізілген соңғы санақ бойынша, халықтың шамамен 68,3% ислам дінін ұстанды, ал 28,4% индуизмді ұстанды, ал шағын азшылықтар сикхизмді (1,9%), буддизмді (0,9%) және христиан дінін (0,3%) ұстанды. Штаттың ресми тілі – урду тілі, ол БАҚ-та, білім беруде, діни және саяси талқылауларда және Джамму және Кашмирдің заң шығару органында орталық орынды иеленді; бұл тіл Оңтүстік Азия мұсылмандары арасында өзіндік сәйкестіктің символы ретінде танылды. Халықтың 1%-дан аз бөлігі үшін бірінші тіл ретінде қарастырылатын урду, көптілді аймақтың «бетарап» және туған тілі емес тілі саналды және Кашмир мұсылмандары тарапынан кеңінен қабылдалды. Ең көп таралған тіл – кашмир тілі, 2011 жылғы халық санағы бойынша халықтың 53% үшін ана тілі. Басқа маңызды тілдерге догри (20%), годжри (9,1%), пахари (7,8%), хинди (2,4%), пәнджәби (1,8%) кіреді.

Үкімет

Джамму және Кашмир – Үндістан Конституциясының 370-бабына сәйкес, ерекше автономияға ие болған жалғыз штат. Оған сәйкес, қорғаныс, байланыс және сыртқы саясат салаларындағы заңдарды қоспағанда, Үндістан Парламенті қабылдаған ешқандай заң, егер Джамму және Кашмир штатының заң шығару органы ратификацияламаса, Джамму және Кашмирде қолданылмайтын. Штат тұрақты тұрғындарды анықтауға құқылы болды, олар ғана штаттық сайлауда дауыс беруге, мемлекеттік қызметке орналасуға және штат аумағында жер мен мүлікке ие болуға құқылы болды. Джамму және Кашмир – Үндістанның ұлттық туымен қатар, жеке Конституцияға және өз ресми штат туына ие болған жалғыз үндістандық штат. Бұрынғы билікте болған Ұлттық Конференция партиясы жасаған Джамму және Кашмир штатының туында еңбектің символы ретінде қызыл түс фонға салынған сабалы шабу көрсетілген. Тудағы үш жолақ штаттың үш әкімшілік бөлімін білдіреді: Джамму, Кашмир аңғары және Ладакх. Үндістанның барлық штаттары сияқты, Джамму және Кашмирде көппартиялық демократиялық басқару жүйесі және екі палаталы заң шығару органы болды. Джамму және Кашмир Конституциясы жасалып жатқан кезде, аумақтық округтерден тікелей сайлауға 100 орын бөлінген. Оның ішінде 25 орын Пәкістанның бақылауындағы Джамму және Кашмир аймақтарына арналған, бірақ Джамму және Кашмир Конституциясына енгізілген 12-ші түзетуден кейін бұл сан 24-ке дейін азайтылды. 1988 жылы аумақтарды қайта бөлуден кейін орын саны 111-ге жетті, оның 87-сі Үндістанның басқаруындағы аумақта орналасқан. Джамму және Кашмир Ассамблеясының мерзімі 6 жылды құрады, бұл басқа штаттардың ассамблеяларындағы 5 жылдық мерзімнен өзгеше. 2005 жылы Үндістан Ұлттық Конгресі басшылығындағы штат үкіметі басқа штаттармен теңдік орнату үшін мерзімді өзгертуге ниеттенгені хабарланды.

Орталық ережелер

1990 жылы Үндістанның «Қарулы күштері (арнайы өкілеттіктер) туралы» заңы күшіне енді, ол Үндістан қауіпсіздік күштеріне ерекше өкілеттіктер берді, соның ішінде адамдарды екі жылға дейін айыптаусыз ұстауға мүмкіндік берді. Бұл шешімді Human Rights Watch және Amnesty International адам құқықтарын бұзу деп сынға алды. Қауіпсіздік күштері жоғалып кеткен көптеген адамдар ұсталмаған, олар Пакистан басқаратын Кашмирге өтіп, соғыс әрекеттеріне қатысқан деп мәлімдеді.

Экономика

Джамму және Кашмир экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы және оған байланысты салаларға тәуелді болды. Бау-бақша шаруашылығы штаттың экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды; өнімдеріне алма, шабдалы, шие, алмұрт, өрік, бадам және жаңғақ кірді. Жоғары сапалы сапфирге бай Дода ауданында 1989 жылғы бүлікке дейін шахталар жұмыс істеді; 1998 жылы үкімет контрабандистердің осы шахталарды басып алып, ресурстың көп бөлігін ұрлағанын анықтады. Өнеркәсіптік дамуды қатаң таулы ландшафт және электр қуатының жетіспеуі шектеді. Бау-бақша шаруашылығы мен ауыл шаруашылығымен қатар, туризм де Джамму және Кашмир үшін маңызды сала болып табылады, ол экономиканың шамамен 7% құрайды. Джамму және Кашмир Үндістаннан грант алған ірі аймақтардың бірі болды; 2004 жылы бұл сома 812 миллион АҚШ долларын құрады. Экономиканың негізгі бөлігі болған туризм, бүлік салдарынан төмендеді, бірақ кейін шетелдік туризм жанданды, және 2009 жылы штат Үндістандағы ең танымал туристік орындардың біріне айналды. Экономикаға жыл сайын Вайшно Деви және Амарнатх храмдарына барушы индуист паломниктері де үлкен үлес қосты. 2013 жылы британ үкіметі, кейбір ерекшеліктермен бірге, Джамму және Кашмирге баруға кеңес бермеді.